Proklamacja Mandżukuo

1 marca 1932 roku w Mukdenie ogłoszono deklarację o utworzeniu nowego państwa w północno-wschodnich Chinach. Nazywało się Mandżukuo (Manzhouguo, „państwo mandżurskie”), jego stolicą miał zostać Changchun, przemianowany na Xinjing („nowa stolica”), a pierwszy rok jego istnienia nazwano rokiem Datong, „wielkiej jedności”. Deklaracja, wydana w imieniu Północno-Wschodniego Komitetu Administracyjnego, mówiła o wolnej woli trzydziestu milionów mieszkańców, którzy zrzucają jarzmo skorumpowanych rządów wojskowych i tworzą państwo oparte na „drodze królewskiej” i zgodnym współżyciu narodów. W rzeczywistości państwo powstało z woli japońskiej Armii Kwantuńskiej, która od września 1931 roku okupowała Mandżurię, a każda ważna decyzja jego władz wymagała zgody japońskich doradców. 9 marca na czele Mandżukuo stanął jako najwyższy zarządca (zhizheng) ostatni cesarz Chin z dynastii Qing, Puyi.

Od podboju do państwa

Oficerowie, którzy zaplanowali incydent mukdeński, pułkownik Seishirō Itagaki i podpułkownik Kanji Ishiwara, początkowo myśleli o bezpośredniej aneksji Mandżurii przez Japonię. Szybko zrozumieli, że taki krok byłby nie do przyjęcia dla rządu w Tokio, dla Ligi Narodów i dla Stanów Zjednoczonych, które w traktatach waszyngtońskich i w pakcie paryskim zobowiązały się wraz z Japonią szanować integralność Chin. Już we wrześniu 1931 roku sztab Armii Kwantuńskiej uznał więc, że lepiej będzie utworzyć formalnie niezależne państwo pod japońską opieką. Japonia mogła wówczas twierdzić, że nie zajęła chińskiego terytorium, tylko uznała wolę miejscowej ludności, która sama oderwała się od Chin.

Stawka była wysoka. Od traktatu z Portsmouth z 1905 roku Japonia miała w południowej Mandżurii dzierżawę Kraju Kwantuńskiego z Port Arturem i Dalnym, Kolej Południowomandżurską z jej kopalniami i hutami oraz prawo do utrzymywania wojsk dla ochrony kolei. W latach dwudziestych zainwestowała tam więcej niż w jakimkolwiek innym miejscu za granicą. Wielki kryzys, który uderzył w japoński eksport jedwabiu i zrujnował wieś, sprawił, że Mandżuria zaczęła uchodzić w Japonii za „linię życia” cesarstwa: źródło węgla, żelaza, soi i ziemi dla przeludnionych wysp. Ishiwara widział w niej coś więcej, zaplecze surowcowe do przyszłej „ostatecznej wojny” ze Stanami Zjednoczonymi, a wielu oficerów sztabu generalnego także przedmurze przeciw Związkowi Radzieckiemu. Nowe państwo miało te wszystkie cele połączyć.

Gdy wojsko zajmowało kolejne miasta, Japończycy tworzyli w nich lokalne komitety i rządy prowincjonalne, na których czele stawiali chińskich generałów i urzędników gotowych do współpracy: Zang Shiyi w Liaoningu, Xi Qia w Jilinie, Zhang Jinghui w Heilongjiangu. Szef japońskiego wywiadu wojskowego w Mukdenie, pułkownik Kenji Doihara, zajął się byłym cesarzem. W listopadzie 1931 roku, wykorzystując wywołane przez siebie zamieszki w Tiencinie, potajemnie wywiózł Puyi z japońskiej koncesji w tym mieście statkiem do Mandżurii. Rząd japoński, który oficjalnie nie miał z tym nic wspólnego, nie zdołał już tego cofnąć. Po zajęciu Jinzhou na początku stycznia 1932 roku Japonia kontrolowała południe Mandżurii, a po upadku Harbinu 5 lutego także północ. Gdy generał Ma Zhanshan, najbardziej znany obrońca Mandżurii, zgodził się 14 lutego na współpracę, droga do nowego państwa była otwarta. Pod koniec lutego regularny opór Chin się załamał.

Wydarzenia następowały teraz szybko. 16 lutego w Mukdenie, w obecności dowódcy Armii Kwantuńskiej generała Shigeru Honjō, czterech generałów, Zhang Jinghui, Zang Shiyi, Xi Qia i Ma Zhanshan, utworzyło Północno-Wschodni Komitet Administracyjny. 18 lutego komitet ogłosił, że prowincje północno-wschodnie zrywają związki z rządem Kuomintangu i stają się całkowicie niezależne. 25 lutego ustalono nazwę państwa, flagę, stolicę i nazwę ery. Pięciobarwna flaga, z żółtym polem i paskami w rogu w kolorach czerwonym, niebieskim, białym i czarnym, miała symbolizować hasło „pięciu narodów w zgodzie”: Mandżurów, Chińczyków, Mongołów, Japończyków i Koreańczyków. 29 lutego zgromadzenie przedstawicieli różnych grup w Mukdenie poprosiło Puyi o objęcie władzy, a następnego dnia ogłoszono powstanie państwa.

Cesarz bez cesarstwa

Puyi miał wtedy dwadzieścia sześć lat. W 1908 roku, jako dwuletnie dziecko, został wyniesiony na tron Chin, w 1912 roku w jego imieniu podpisano abdykację, a w lipcu 1917 roku na dwanaście dni przywrócił go na tron generał Zhang Xun. Od 1924 roku, wypędzony z Zakazanego Miasta, mieszkał pod japońską opieką w Tiencinie i marzył o odbudowie monarchii Qing. Mandżuria była kolebką jego dynastii, a w 1928 roku żołnierze jednego z chińskich generałów splądrowali groby cesarzy Qing pod Pekinem, co Puyi uznał za niewybaczalną zniewagę ze strony Kuomintangu.

Japończycy nie zamierzali jednak spełnić jego marzeń. Pod koniec lutego 1932 roku Itagaki oznajmił mu, że nowe państwo będzie republiką, on sam otrzyma tytuł najwyższego zarządcy, a nie cesarza, i będzie tytułowany „ekscelencją”, a nie „cesarską mością”. Puyi protestował. Itagaki dał mu do zrozumienia, że odmowa zostanie potraktowana jako wrogi akt, ale obiecał, że po pewnym czasie monarchia zostanie przywrócona. Doradca Puyi, Zheng Xiaoxu, któremu przyobiecano stanowisko premiera, przekonał go do ustępstwa. 8 marca Puyi przyjechał do Changchunu, a 9 marca w budynku dawnego urzędu okręgowego złożył przysięgę jako najwyższy zarządca Mandżukuo. Premierem został Zheng Xiaoxu, a ministerstwa objęli chińscy i mandżurscy generałowie, wśród nich Ma Zhanshan jako minister wojny.

Faktyczną władzę zapewniono jednak Japończykom. W liście do generała Honjō datowanym na 10 marca 1932 roku Puyi zgodził się, by Japonia odpowiadała za obronę i bezpieczeństwo państwa, zarządzała jego kolejami, portami, drogami wodnymi i liniami lotniczymi, by koszty utrzymania jej wojsk ponosiło Mandżukuo i by Japończycy byli powoływani na stanowiska w administracji. Kluczową instytucją stała się Generalna Dyrekcja Spraw przy Radzie Państwa, którą od początku kierowali Japończycy. Każdy chiński minister miał japońskiego zastępcę, który podejmował decyzje. Dowódca Armii Kwantuńskiej był jednocześnie ambasadorem Japonii w Mandżukuo i faktycznym namiestnikiem.

Świat wobec Mandżukuo

Nowe państwo miało około trzydziestu milionów mieszkańców, w ogromnej większości Chińczyków Han. Mandżurów było niewielu, a Japończyków, nie licząc wojska, kilkaset tysięcy. Formalnie obejmowało trzy prowincje północno-wschodnie oraz prowincję Rehe, którą Japończycy zajęli dopiero w 1933 roku. Rząd chiński uznał je za marionetkę i nigdy nie pogodził się z jego istnieniem. Stany Zjednoczone już 7 stycznia ogłosiły doktrynę Stimsona, zapowiadając, że nie uznają żadnej sytuacji osiągniętej z naruszeniem paktu paryskiego. 11 marca 1932 roku Zgromadzenie Ligi Narodów, zwołane w Genewie z powodu walk w Szanghaju, przyjęło tę zasadę jako obowiązek wszystkich członków Ligi.

Także w Tokio nie spieszono się z uznaniem. Premier Tsuyoshi Inukai chciał porozumienia z Chinami i obawiał się zerwania z Ligą. Jego rząd 18 marca jedynie przyjął do wiadomości zawiadomienie o powstaniu nowego państwa. 15 maja 1932 roku Inukai został zastrzelony w swojej rezydencji przez młodych oficerów marynarki. Rząd admirała Makoto Saitō uległ naciskom wojska i opinii publicznej, rozgrzanej zwycięstwami w Mandżurii. W czerwcu parlament jednogłośnie wezwał do uznania Mandżukuo, a 15 września 1932 roku w Changchunie dowódca Armii Kwantuńskiej generał Nobuyoshi Mutō i premier Zheng Xiaoxu podpisali japońsko-mandżurski protokół. Japonia uznała w nim Mandżukuo, a Mandżukuo potwierdziło wszystkie prawa i interesy Japonii oraz zgodziło się na stacjonowanie jej wojsk na swoim terytorium. Stało się to kilka tygodni przed ogłoszeniem raportu komisji Ligi Narodów, którą kierował lord Victor Bulwer-Lytton. Wiosną komisja odwiedziła Mandżurię i rozmawiała z Puyi, przy którym siedział Itagaki. Raport z 2 października 1932 roku stwierdził, że Mandżukuo nie powstało wskutek autentycznego i spontanicznego ruchu niepodległościowego, lecz dzięki obecności i działaniom japońskich wojsk.

Poza Japonią przez długi czas niemal nikt Mandżukuo nie uznał. W 1934 roku uczynił to Salwador, a niektóre źródła wymieniają też Kostarykę i Dominikanę. Watykan, wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu, nie nawiązał z Mandżukuo stosunków dyplomatycznych, a jedynie wyznaczył przedstawiciela misji katolickich. Związek Radziecki utrzymywał konsulaty i w 1935 roku sprzedał Mandżukuo swoje prawa do Kolei Wschodniochińskiej, a formalnie zobowiązał się szanować jego integralność terytorialną dopiero w kwietniu 1941 roku, w zamian za takie samo japońskie zobowiązanie wobec Mongolii. Przełom przyniosły dopiero sojusze, które Japonia zawierała w drugiej połowie lat trzydziestych. 29 listopada 1937 roku Mandżukuo uznały faszystowskie Włochy, 2 grudnia 1937 roku nacjonalistyczny rząd Francisco Franco w Hiszpanii, a 20 lutego 1938 roku Adolf Hitler ogłosił w Reichstagu, że uzna je także III Rzesza. 12 maja 1938 roku Niemcy i Mandżukuo zawarły traktat o przyjaźni. W 1939 roku dołączyły Węgry, a w czasie wojny satelici i okupowane przez Niemcy kraje Europy oraz państwa zależne od Japonii.

Znaczenie

Mandżukuo było pierwszym państwem marionetkowym nowego typu: formalnie niepodległym, z własnym rządem, armią, walutą i flagą, a faktycznie rządzonym przez obce wojsko. Japońska propaganda przedstawiała je jako narodziny nowej cywilizacji, w której narody Azji pod przewodem Japonii wspólnie budują raj „drogi królewskiej”. W praktyce stało się zapleczem surowcowym i przemysłowym japońskiej machiny wojennej, polem kolonizacji dla setek tysięcy japońskich osadników, dla których odbierano ziemię chińskim chłopom, i miejscem masowych represji. Pod Harbinem działała Jednostka 731, która prowadziła zbrodnicze eksperymenty na ludziach. Wzór ten Japonia powtarzała później w innych częściach Chin, tworząc kolejne zależne rządy, aż po rząd Wang Jingweia w Nankinie w 1940 roku.

Proklamacja Mandżukuo przesądziła o zerwaniu Japonii z systemem wersalsko-waszyngtońskim. Gdy w lutym 1933 roku Liga Narodów przyjęła raport Lyttona i odmówiła uznania nowego państwa, Japonia z niej wystąpiła. Z Mandżukuo wyruszały kolejne wyprawy w głąb Chin, które doprowadziły do wojny w 1937 roku, a jego granice z ZSRR i Mongolią były widownią krwawych starć w 1938 i 1939 roku. Uznanie Mandżukuo stało się dla Japonii miarą przyjaźni, dlatego to właśnie Włochy i Niemcy, gotowe za nie zapłacić, zostały jej sojusznikami. Państwo, które miało być wzorem azjatyckiej jedności, przestało istnieć w sierpniu 1945 roku, gdy w ciągu kilku dni zajęła je Armia Czerwona. Puyi abdykował i trafił do radzieckiej niewoli.