Rozejm w Tanggu

31 maja 1933 roku o 11.10 w Tanggu, porcie u ujścia rzeki Hai He pod Tiencinem, dwaj oficerowie podpisali krótki dokument, który zakończył walki prowadzone przez Japonię w Chinach od września 1931 roku. W imieniu Armii Kwantuńskiej podpisał go jej zastępca szefa sztabu, generał major Yasuji Okamura, w imieniu chińskich wojsk w północnych Chinach generał porucznik Xiong Bin, przedstawiciel północnego oddziału Komisji Wojskowej w Pekinie. Chińczycy zobowiązali się wycofać wojska na linię biegnącą łukiem na północ i wschód od Pekinu i Tiencinu i nie przekraczać jej. Japończycy mieli wrócić „w zasadzie” na linię Wielkiego Muru. Między Murem a tą linią powstała strefa zdemilitaryzowana, w której porządku pilnować miała tylko chińska policja. Rozejm nie wspominał o Mandżukuo ani o Rehe, ale w praktyce pozostawił je Japonii.

Często pisze się, że Chiny przystały na wszystkie japońskie żądania. To w dużej mierze prawda, bo tekst rozejmu podyktowali Japończycy i Chińczycy nie mogli w nim zmienić ani słowa. Trzeba jednak dodać, że był to układ wojskowy, a nie traktat. Rząd w Nankinie nie uznał w nim Mandżukuo, nie zrzekł się żadnego terytorium i twierdził, że chodzi wyłącznie o lokalne wstrzymanie walk. Japończycy nie uzyskali więc formalnego uznania swoich zdobyczy, tylko faktyczne.

Od Shanhaiguan do bram Pekinu

Kampania zaczęła się prowokacją w Shanhaiguan 1 stycznia 1933 roku. 23 lutego Armia Kwantuńska i wojska Mandżukuo uderzyły na prowincję Rehe. Gubernator Tang Yulin uciekł, a 4 marca japońska awangarda zajęła stolicę prowincji, Chengde. Zhang Xueliang, odpowiedzialny za obronę północnych Chin, podał się do dymisji. Jego miejsce zajął minister wojny He Yingqin, zaufany człowiek Czang Kaj-szeka. Na przełęczach Wielkiego Muru, pod Xifengkou, Gubeikou i Lengkou, chińskie oddziały przez wiele tygodni stawiały twardy opór. 29 Armia generała Song Zheyuana przeszła do legendy dzięki nocnym atakom oddziałów uzbrojonych w miecze dadao.

Cesarz Hirohito zgodził się na zajęcie Rehe pod warunkiem, że wojsko nie przekroczy Muru. W kwietniu Armia Kwantuńska, chcąc odepchnąć Chińczyków od granicy, mimo to wkroczyła do wschodniego Hebei, aż po rzekę Luan He. Gdy zaniepokojony cesarz zapytał, czy nie należy wydać armii bezpośredniego rozkazu, sztab generalny w Tokio zarządził odwrót. Pod koniec kwietnia Japończycy wrócili za Mur, ale chińskie wojska ponownie ruszyły za nimi. Szef sztabu Armii Kwantuńskiej, generał Kuniaki Koiso, uzyskał w Tokio zgodę na nową ofensywę. Na początku maja dwie japońskie dywizje przeszły przez Mur, przełamały obronę i w ciągu dwóch tygodni doszły do Miyun, Huairou i okolic Tongzhou, na przedpola Pekinu (który od 1928 roku, gdy stolicę przeniesiono do Nankinu, nazywał się Beiping).

W tym samym czasie w Tiencinie generał Seishirō Itagaki prowadził tajne działania, które miały doprowadzić do przewrotu w północnych Chinach. Według chińskich źródeł Japończycy finansowali kilku dawnych militarystów, którzy mieli utworzyć w Pekinie uległy wobec Japonii „autonomiczny” rząd. Dla Nankinu groźba była podwójna: utraty Pekinu i Tiencinu oraz rozpadu kraju.

Decyzja Nankinu

Czang Kaj-szek, wówczas przewodniczący Komisji Wojskowej, uważał, że Chiny nie są gotowe do wojny z Japonią. Jego najlepsze dywizje walczyły z komunistami w Jiangxi, gdzie wiosną 1933 roku poniosły dotkliwe straty. Premier Wang Jingwei głosił hasło „opór i jednoczesne rokowania”. W maju rząd powołał w Pekinie specjalną radę do spraw politycznych północnych Chin i postawił na jej czele Huang Fu, dawnego ministra spraw zagranicznych, który studiował w Japonii i miał tam dobre znajomości. Huang Fu prowadził poufne rozmowy z japońskimi dyplomatami i attaché wojskowymi w Pekinie.

25 maja oficer sztabu He Yingqina, Xu Zuyi, pojechał do Miyun, do kwatery japońskiej 8 Dywizji, i przekazał Armii Kwantuńskiej formalną prośbę o wstrzymanie walk. Japończycy przerwali ofensywę i wyznaczyli rokowania w Tanggu. 30 maja przybyła tam delegacja chińska z generałem Xiong Binem i japońska z generałem Okamurą. Według chińskich relacji Okamura od razu położył na stole projekt, który nazwał ostateczną propozycją Armii Kwantuńskiej, i oświadczył, że nie zmieni w nim ani słowa. Chińczycy mogli tylko powiedzieć „tak” albo „nie” do 11.00 następnego dnia. Pisemne uwagi Xionga zostały pominięte, a wszelkie dalsze sprawy miały być omawiane dopiero po podpisaniu. Xiong Bin ustąpił w ostatniej chwili i o 11.10 podpisał japoński tekst.

Pięć punktów

Rozejm liczył pięć punktów:

1. Wojska chińskie wycofają się na zachód i południe od linii Yanqing – Changping – Gaoliying – Shunyi – Tongzhou – Xianghe – Baodi – Lintingkou – Ninghe – Lutai i nie przekroczą jej ani nie będą podejmować żadnych działań prowokacyjnych.
2. Japończycy mogą w każdej chwili sprawdzać wykonanie tego punktu z samolotów lub w inny sposób, a strona chińska zapewni im ochronę i ułatwienia.
3. Gdy Japończycy stwierdzą, że wojska chińskie wycofały się na tę linię, nie będą jej przekraczać i dobrowolnie wycofają się „w zasadzie” na linię Wielkiego Muru.
4. Porządku w strefie między Murem a tą linią będzie strzec chińska policja. Nie wolno do tego używać formacji zbrojnych, które mogłyby urazić uczucia Japończyków.
5. Rozejm wchodzi w życie z chwilą podpisania.

Według części źródeł do układu dołączono ustalenia poufne, które wykluczały z policji strefy dawnych ochotników antyjapońskich i przewidywały, że sporne sprawy rozstrzygną między sobą oba rządy.

Strefa zdemilitaryzowana obejmowała wschodnią część prowincji Hebei, z około dwudziestoma powiatami, od Muru i morza aż po okolice Pekinu. Jej granica przebiegała kilkadziesiąt kilometrów na północ i wschód od miasta. Chińczycy nie mogli trzymać tam wojska, Japończycy mogli tam latać i kontrolować. Słowa „w zasadzie” w trzecim punkcie pozwoliły im zresztą zostawić żołnierzy w kilku miejscach na południe od Muru. Wielki Mur, dawna granica między Chinami a ludami stepu, stał się granicą między Chinami a Mandżukuo. Wzdłuż niego Japończycy ustawili potem słupy graniczne nowego państwa.

Upokorzenie i wytchnienie

Jeszcze 31 maja po południu władze w Nankinie zatwierdziły rozejm. W kraju przyjęto go jako hańbę. W lutym pełniący obowiązki premiera i minister finansów Song Ziwen zapewniał w Pekinie, że nawet gdyby wróg zajął stolicę, nikt w Chinach nie zgodzi się na „pokój pod murami miasta”. Teraz rząd właśnie taki pokój zawarł. Krytycy oskarżali He Yingqina i Huang Fu o zdradę, a Wang Jingwei i Czang Kaj-szek tłumaczyli, że kraj musi zyskać na czasie. 26 maja w Kałganie (Zhangjiakou) generał Feng Yuxiang ogłosił utworzenie Ludowej Antyjapońskiej Armii Sprzymierzonej Czaharu, która w lipcu odbiła z rąk wojsk Mandżukuo kilka miast w prowincji Chahar, w tym Duolun. Nankin potraktował ją jako wyzwanie dla własnej władzy, a w sierpniu, pod naciskiem rządu i Japończyków, Feng musiał ją rozwiązać.

Japońskie ministerstwo spraw zagranicznych ogłosiło w dniu podpisania, że wojsko weszło za Mur tylko dlatego, że Chińczycy uporczywie atakowali, a Japonia nie ma innych zamiarów poza zabezpieczeniem Mandżukuo. Wyraziło nadzieję, że Chiny „porzucą wrogą postawę”. Dla Armii Kwantuńskiej rozejm oznaczał koniec kampanii, którą zaczęła w Mukdenie bez zgody rządu, i jej pełny sukces. Mandżukuo miało teraz granicę na Murze i bogatą w opium prowincję Rehe. Jesienią 1933 roku w Dalianie i w Pekinie toczyły się dalsze rozmowy o wykonaniu rozejmu, a w latach 1934–1935, mimo oporu chińskiej opinii publicznej, wznowiono ruch kolejowy i pocztowy między Chinami a Mandżukuo, unikając przy tym formalnego uznania państwa Puyi.

Czang Kaj-szek uzyskał to, czego chciał: spokój na północy. Jesienią 1933 roku rozpoczął piątą kampanię przeciw Chińskiej Republice Rad w Jiangxi, tym razem metodyczną, z pomocą niemieckich doradców. Rok później zmusiła ona komunistów do odwrotu, który przeszedł do historii jako Długi Marsz.

Strefa, z której wyszła wojna

Rozejm w Tanggu zamknął pierwszy rozdział japońskiej agresji w Chinach, która zaczęła się od incydentu mukdeńskiego. Dwa miesiące wcześniej Japonia wystąpiła z Ligi Narodów, która nie uznała Mandżukuo, ale nie zrobiła nic, by powstrzymać Japończyków. Teraz to Chiny, pozostawione same sobie, musiały pogodzić się z utratą czterech prowincji. Lekcja nie umknęła uwadze innych: agresja popłacała, jeśli agresor był silny, a ofiara osamotniona.

Strefa zdemilitaryzowana, która miała oddzielać obie armie, stała się bazą do dalszej ekspansji. W 1935 roku Japończycy wymusili porozumienie He Yingqina z generałem Yoshijirō Umezu, które usunęło wojska rządowe i organizacje Kuomintangu z prowincji Hebei, oraz podobne porozumienie w sprawie Chaharu, wynegocjowane przez generała Kenjiego Doiharę. W listopadzie 1935 roku właśnie w strefie z Tanggu Japończycy powołali marionetkową „autonomiczną” administrację wschodniego Hebei pod przewodnictwem Yin Rugenga, przez którą do Chin płynął masowy przemyt japońskich towarów i narkotyków. W 1937 roku, po starciu przy moście Marco Polo, japońskie wojsko zajęło Pekin i Tiencin w kilka tygodni. Rozpoczęła się wojna chińsko-japońska, która w 1941 roku stała się częścią wojny światowej.

Historia ma też swoją puentę. Generał Okamura, który w maju 1933 roku dyktował Chińczykom warunki w Tanggu, był w 1945 roku naczelnym dowódcą japońskich wojsk w Chinach. 9 września 1945 roku w Nankinie wręczył akt kapitulacji tych wojsk generałowi He Yingqinowi.