Joanis Metaksas

Joanis Metaksas był jedną z najbardziej sprzecznych postaci nowożytnej Grecji. Oficer sztabowy wykształcony w Berlinie, uważany za najzdolniejszego stratega greckiej armii w czasie wojen bałkańskich, przez całe życie był wiernym monarchistą i przeciwnikiem parlamentaryzmu. W czasie I wojny światowej stanął po stronie króla Konstantyna I przeciw Elefteriosowi Wenizelosowi, za co zapłacił wygnaniem i zaocznym wyrokiem śmierci. W dwudziestoleciu był politykiem drugiego planu, przywódcą niewielkiej partii, dopóki w 1936 roku król Jerzy II nie powierzył mu rządu. 4 sierpnia 1936 roku Metaksas zawiesił konstytucję i ustanowił dyktaturę, wzorowaną w zewnętrznej formie na faszystowskich Włoszech. Właśnie z Włochami musiał jednak stoczyć wojnę: 28 października 1940 roku odrzucił ultimatum Benita Mussoliniego i wprowadził Grecję do II wojny światowej po stronie Wielkiej Brytanii. Zmarł trzy miesiące później, w chwili gdy armia grecka stała w głębi Albanii. Dyktator, który więził przeciwników, stał się w greckiej pamięci symbolem narodowego oporu.

Młodość i Berlin

Urodził się 24 kwietnia 1871 roku (12 kwietnia według obowiązującego wtedy w Grecji kalendarza juliańskiego) w Wati, głównym miasteczku wyspy Itaka na Morzu Jońskim. Pochodził ze starej rodziny ziemiańskiej z sąsiedniej Kefalinii, wpisanej jeszcze za czasów weneckich do złotej księgi szlachty Wysp Jońskich i używającej tytułu hrabiowskiego. Ojciec był urzędnikiem państwowym, prefektem Itaki. W 1879 roku rodzina przeniosła się na Kefalinię, gdzie Joanis chodził do szkoły w Argostoli. W 1885 roku, jako czternastolatek, wstąpił do szkoły wojskowej Ewelpidon w Atenach, którą ukończył w 1890 roku w stopniu podporucznika saperów.

Chrzest bojowy przeszedł w nieudanej dla Grecji wojnie z Turcją w 1897 roku, w sztabie wodza naczelnego, następcy tronu Konstantyna. Książę zauważył zdolnego, drobnego oficera i odtąd był jego protektorem. Dzięki niemu Metaksas w latach 1899–1903 studiował w Akademii Wojennej w Berlinie. Niemieccy wykładowcy oceniali go znakomicie, a jeden z nich nazwał go „małym Moltkem”. Pobyt w Niemczech uczynił go wielbicielem pruskiej dyscypliny i państwa, w którym kanclerz odpowiada przed monarchą, a nie przed parlamentem. W dzienniku, który prowadził przez całe dorosłe życie, pisał w 1900 roku, że nie ma innej ambicji niż służba królowi i następcy tronu, a wszelki opór wobec króla uważa za odrażający.

Strateg wojen bałkańskich

Po powrocie w 1904 roku Metaksas wszedł do nowo utworzonego korpusu oficerów sztabu generalnego i brał udział w modernizacji armii. Przewrót wojskowy w Gudi w 1909 roku, wymierzony między innymi w królewskich synów na stanowiskach dowódczych, przyjął z niechęcią. Mimo to Wenizelos, który w 1910 roku objął urząd premiera i ministra spraw wojskowych, zrobił go swoim adiutantem, licząc na zbliżenie z dworem. Współpraca dała dobre wyniki. W 1912 roku Metaksas negocjował w Sofii konwencję wojskową z Bułgarią, w czasie pierwszej wojny bałkańskiej pracował w sztabie operacyjnym armii, był ekspertem wojskowym greckiej delegacji na konferencji pokojowej w Londynie, a w 1913 roku ustalał wojskowe warunki sojuszu z Serbią. W drugiej wojnie bałkańskiej awansował na podpułkownika. Wojny bałkańskie niemal podwoiły terytorium Grecji, a Metaksas zyskał opinię najzdolniejszego planisty armii. Już w 1914 roku faktycznie kierował pracami sztabu, a w styczniu 1915 roku został zastępcą szefa sztabu generalnego.

Schizma narodowa i wygnanie

Wybuch I wojny światowej postawił go po przeciwnej stronie niż Wenizelos. Premier chciał przystąpić do wojny po stronie Ententy, licząc na zdobycze w Azji Mniejszej. Metaksas w kolejnych memoriałach dowodził, że bez udziału Rumunii i silnego korpusu alianckiego w Macedonii Grecja zostanie pobita przez Bułgarię i państwa centralne, a Grecy w Anatolii padną ofiarą tureckiego odwetu. Gdy w lutym 1915 roku Wenizelos zaproponował Entencie udział greckiego korpusu w operacji w Dardanelach, Metaksas na znak protestu podał się do dymisji. Jego argumenty przekonały króla, który odrzucił plan premiera, a Wenizelos ustąpił. Tak zaczął się rozłam narodowy, na dwie dekady dzielący Grecję na wenizelistów i rojalistów.

Przeciwnicy oskarżali Konstantyna i Metaksasa o sympatie proniemieckie. Wiosną i latem 1916 roku dwór pozwolił wojskom niemieckim i bułgarskim bez walki zająć fort Rupel i część wschodniej Macedonii, a w Salonikach wenizeliści utworzyli własny rząd, który stanął po stronie Ententy. Metaksas organizował wtedy rojalistyczne związki rezerwistów i był jednym z dowódców starć w Atenach na początku grudnia 1916 roku, gdy wojska greckie i rezerwiści ostrzelali desant francusko-brytyjski, który miał wymusić wydanie broni. W czerwcu 1917 roku alianci zmusili Konstantyna do opuszczenia kraju, Wenizelos objął rząd całej Grecji i wypowiedział wojnę państwom centralnym, a Metaksasa wraz z innymi przywódcami rojalistów wywieziono na Korsykę. Uciekł stamtąd na Sardynię, a od 1919 roku mieszkał z rodziną w Sienie. W styczniu 1920 roku sąd w Atenach skazał go zaocznie na śmierć za udział w wydarzeniach grudniowych.

Do kraju wrócił w listopadzie 1920 roku, po klęsce wyborczej Wenizelosa i powrocie Konstantyna na tron. Otrzymał stopień generała majora, ale od razu przeszedł w stan spoczynku, bo był przeciwny kontynuowaniu wojny z Turcją. Uważał, że Grecja nie ma ani środków, ani zaplecza, by utrzymać armię w głębi Anatolii, i kilkakrotnie odmówił objęcia dowództwa. Katastrofa z 1922 roku przyznała mu rację, ale nie przyniosła korzyści.

Polityk drugiego planu

Po rewolucji wojskowej z września 1922 roku, która ponownie zmusiła Konstantyna do abdykacji, Metaksas zajął się polityką. W październiku 1922 roku założył Partię Wolnomyślicieli (Eleftherofronon), skrajnie monarchistyczne ugrupowanie. Po nieudanym rojalistycznym puczu z października 1923 roku, z którym był powiązany, znów musiał na pewien czas wyjechać. Gdy w 1924 roku Grecja została republiką, publicznie ją uznał i wrócił do kraju. Przeżył kolejną dyktaturę, Teodorosa Pangalosa, a w wyborach 1926 roku jego partia zdobyła prawie 16 procent głosów i 52 mandaty. Przez dwa lata był ministrem komunikacji w rządzie jedności narodowej. Potem partia się rozpadła i w kolejnych wyborach dostawała po kilka procent głosów.

W latach trzydziestych Metaksas uchodził za najbardziej nieprzejednanego z rojalistów. Otwarcie głosił, że parlamentaryzm się przeżył, i po nieudanym puczu wenizelistów z marca 1935 roku wzywał do „nowego porządku”. W październiku 1935 roku generał Jeorjos Kondilis obalił rząd Panajisa Tsaldarisa, a sfałszowany plebiscyt przywrócił monarchię. Do kraju wrócił król Jerzy II, syn Konstantyna. Wybory ze stycznia 1936 roku dały parlament podzielony niemal po równo między wenizelistów i monarchistów, a języczkiem u wagi stało się piętnaście mandatów komunistów. Partia Metaksasa miała zaledwie siedmiu posłów, ale król szukał człowieka, który będzie lojalny wobec dynastii i trzymał armię w ryzach. W marcu 1936 roku Metaksas został ministrem wojny i wicepremierem, a gdy 13 kwietnia nagle zmarł premier Konstandinos Demertzis, król powierzył mu kierowanie rządem. Parlament udzielił mu wotum zaufania i zawiesił obrady na pięć miesięcy, upoważniając rząd do wydawania dekretów.

Reżim 4 sierpnia

Wiosną 1936 roku przez kraj przeszła fala strajków. W maju w Salonikach policja i wojsko strzelały do strajkujących robotników tytoniowych, zabijając kilkunastu ludzi. Na 5 sierpnia związki zawodowe zapowiedziały strajk generalny. Dzień wcześniej, 4 sierpnia 1936 roku, Metaksas za zgodą króla ogłosił stan wyjątkowy, rozwiązał parlament na czas nieokreślony i zawiesił artykuły konstytucji gwarantujące swobody obywatelskie. Uzasadniał to zagrożeniem komunistyczną rewolucją. Tak powstał reżim 4 sierpnia.

Dyktatura rozwiązała wszystkie partie, łącznie z partią samego Metaksasa, zakazała strajków i wprowadziła cenzurę, która objęła nawet klasyków, od Tukidydesa po Platona. Minister bezpieczeństwa Konstandinos Maniadakis rozbił podziemie komunistyczne i aresztował przywódcę partii Nikosa Zachariadisa. Przeciwników politycznych, zwłaszcza komunistów, zsyłano na wyspy Morza Egejskiego, a od zatrzymanych wymuszano publiczne „deklaracje skruchy”. Represje dotknęły także słowiańskojęzyczną mniejszość w Macedonii i Albańczyków w Epirze. Reżim nie był natomiast antysemicki.

Metaksas chciał być przywódcą narodu, a nie partii. Propaganda nazywała go „Pierwszym Chłopem”, „Pierwszym Robotnikiem” i „Ojcem Narodu”, a on sam zapowiadał budowę „trzeciej cywilizacji greckiej”, łączącej dziedzictwo starożytnej Hellady i Bizancjum. Od faszystów przejął salut rzymski, a za symbol obrał minojski topór labrys. Jedyną organizacją masową reżimu była Narodowa Organizacja Młodzieży (EON), wzorowana na młodzieżówkach włoskich i niemieckich. W 1938 roku Metaksas objął także resort oświaty i kazał napisać na nowo podręczniki szkolne. Rząd przeprowadził jednocześnie szereg reform społecznych: wprowadził ośmiogodzinny dzień pracy i płacę minimalną, oddłużył chłopów i utworzył zakład ubezpieczeń społecznych IKA, który działa do dziś. Swoich rządów Metaksas nie oparł jednak na masowym ruchu, jak Mussolini, lecz na armii i królu. Niektórzy historycy uważają reżim 4 sierpnia za odmianę faszyzmu, inni za konserwatywną dyktaturę wojskową o faszystowskiej fasadzie.

Szef sztabu generalnego armii, generał Aleksandros Papagos, przygotowywał w tym czasie siły zbrojne do wojny. Pieniądze szły przede wszystkim na fortyfikacje na granicy bułgarskiej, nazwane Linią Metaksasa, bo za głównego przeciwnika uważano Bułgarię. Na zakupy broni za granicą zabrakło czasu: wiele zamówień nie dotarło przed wojną.

Między Londynem a Rzymem

W polityce zagranicznej Metaksas, w młodości germanofil, prowadził linię bliższą Wielkiej Brytanii, niż sugerowały pozory. Politykę tę w dużej mierze kształtował anglofilski król Jerzy II. Niemcy były największym partnerem handlowym Grecji, kupowały jej tytoń i dostarczały broń, ale od incydentu na Korfu w 1923 roku Grecy uważali za głównego wroga Włochy. Metaksas trzymał się paktu bałkańskiego i przyjaźni z Turcją Atatürka. Po konferencji monachijskiej, w październiku 1938 roku, zaproponował Brytyjczykom sojusz, ale Londyn, nie chcąc zrażać Mussoliniego i nisko oceniając grecką armię, odmówił.

Gdy w kwietniu 1939 roku Włosi zajęli Albanię, Metaksas wezwał o północy brytyjskiego posła Michaela Palaireta i oświadczył mu, że Grecja będzie walczyć do końca, jeśli zostanie zaatakowana. 13 kwietnia Wielka Brytania i Francja ogłosiły gwarancje dla Grecji i Rumunii. We wrześniu 1939 roku Grecja ogłosiła neutralność, ale w styczniu 1940 roku podpisała z Brytyjczykami umowę handlową, na mocy której znaczna część jej floty handlowej pływała na potrzeby Wielkiej Brytanii. Po przystąpieniu Włoch do wojny Rzym rozpętał kampanię prasową przeciw Grecji. Gdy 15 sierpnia 1940 roku włoski okręt podwodny zatopił krążownik „Elli”, Metaksas, choć wiedział, kto jest sprawcą, kazał mówić o „nieznanym” okręcie, by nie dać Włochom pretekstu do wojny. Zarządził zarazem częściową mobilizację. W dzienniku zanotował, że Grecja będzie walczyć najpierw o honor i chwałę, a dopiero potem o zwycięstwo.

„Alors, c’est la guerre”

Pretekstu Mussolini nie potrzebował. W połowie października postanowił zaatakować Grecję. 28 października 1940 roku o trzeciej nad ranem włoski poseł Emanuele Grazzi przyjechał do willi Metaksasa w Kifisii i wręczył mu ultimatum, żądające zgody na zajęcie przez Włochów nieokreślonych „punktów strategicznych” w Grecji. Metaksas przeczytał je i odpowiedział po francusku: „Alors, c’est la guerre” („A więc wojna”). Kilka godzin później Włochy zaatakowały Grecję z terytorium Albanii. Legenda przypisała mu jedno słowo „Ochi” („nie”), które dało nazwę greckiemu świętu narodowemu, ale sam Grazzi w swoich wspomnieniach przytoczył zdanie francuskie.

Decyzję podjął sam, nie konsultując się z nikim, i z dnia na dzień zyskał popularność, jakiej wcześniej nigdy nie miał. Na posiedzeniu rządu o świcie nie ukrywał, że Grecję czeka ciężka walka, że wkrótce mogą wkroczyć Niemcy, a kraj może stracić Macedonię, Epir, a nawet Ateny. 30 października powiedział redaktorom ateńskich gazet, że gdyby przyjął ultimatum, powtórzyłby się rozłam z 1916 roku, a Grecja i tak zostałaby wciągnięta w wojnę, tylko podzielona i osłabiona. Dodał, że jest pewny ostatecznego zwycięstwa Wielkiej Brytanii, a Grecja walczy nie o zwycięstwo, lecz o chwałę i honor. Wobec dziennikarzy przyznał też, że do tej pory prowadził politykę neutralności, jak kiedyś król Konstantyn, ale teraz musi prowadzić politykę Wenizelosa.

Wojna i śmierć

Naczelne dowództwo objął Papagos, a Metaksas, jako premier i minister wojny, kierował wysiłkiem państwa. Włoska ofensywa utknęła w górach Epiru i Pindosu, a w połowie listopada Grecy przeszli do kontrofensywy. 22 listopada zajęli Korczę w Albanii, co Ateny świętowały jak wielkie zwycięstwo. Metaksas odpowiedział przez radio Mussoliniemu, który zapowiadał, że „połamie Grekom krzyże”. Do końca roku armia grecka posunęła się kilkadziesiąt kilometrów w głąb Albanii.

Premier wiedział jednak, że prawdziwym zagrożeniem są Niemcy. Na ich nieoficjalne sondaże w sprawie pokoju z Włochami odpowiadał, że sojusz z Wielką Brytanią jest podstawą jego polityki. Zarazem nie chciał prowokować Hitlera. Gdy w styczniu 1941 roku generał Archibald Wavell zaproponował wysłanie do Macedonii dwóch lub trzech dywizji brytyjskich, Metaksas odmówił: takie siły nie zdołałyby zatrzymać Niemców, a dałyby im pretekst do ataku. Zgodził się przyjąć wojska lądowe dopiero wtedy, gdy Niemcy wkroczą do Bułgarii.

Zdrowie Metaksasa pogarszało się od wiosny 1940 roku, a wysiłek wojenny je zrujnował. W styczniu 1941 roku zachorował na ostre zapalenie gardła, które przeszło w ropień okołomigdałkowy i zakażenie krwi. Zmarł 29 stycznia 1941 roku w swoim domu w Kifisii, mając 69 lat. Jego pogrzeb zgromadził tłumy. Okoliczności śmierci od razu stały się przedmiotem plotek, a niemiecka propaganda rozpowszechniała pogłoskę o otruciu go przez Brytyjczyków. Nie ma na to żadnych dowodów.

Następca Metaksasa, Aleksandros Korizis, w lutym 1941 roku zgodził się na przyjęcie brytyjskiego korpusu ekspedycyjnego. 6 kwietnia 1941 roku Niemcy zaatakowały Grecję i Jugosławię. Linia Metaksasa stawiała opór przez kilka dni, ale została obejściona, a w drugiej połowie kwietnia armia grecka skapitulowała. Korizis odebrał sobie życie 18 kwietnia, zanim Niemcy weszli do Aten.

Pamięć

Metaksas pozostawił po sobie dziedzictwo podwójne. Dla jednych był dyktatorem, który zniszczył demokrację, więził i torturował przeciwników, zsyłał komunistów na wyspy i oddał armię i państwo w ręce dworu. Zdaniem części historyków przez rozbicie partii i represje wobec lewicy przyczynił się też pośrednio do tego, że w czasie okupacji największą siłą ruchu oporu stała się komunistyczna EAM, a po wojnie kraj pogrążył się w wojnie domowej. Dla innych był mężem stanu, który przygotował armię do wojny i w decydującej chwili wyraził wolę całego narodu. Do lat sześćdziesiątych w Grecji przeważała ta druga ocena. Po upadku junty pułkowników w 1974 roku, którą lewica porównywała z reżimem 4 sierpnia, utrwalił się obraz Metaksasa jako greckiego faszysty.

Niezależnie od ocen 28 października pozostaje w Grecji i na Cyprze świętem narodowym, Dniem „Ochi”. Dla historii II wojny światowej odmowa Metaksasa miała znaczenie, które przerosło jej autora: Grecja jako jedyny wówczas sojusznik Wielkiej Brytanii walczący na kontynencie europejskim zadała państwom Osi pierwszą poważną klęskę lądową i zmusiła Hitlera do kampanii bałkańskiej wiosną 1941 roku.