Clement Attlee

Clement Richard Attlee był przez dwadzieścia lat przywódcą brytyjskiej Partii Pracy, a w historii Wielkiej Brytanii zapisał się przede wszystkim jako premier, który po 1945 roku zbudował państwo opiekuńcze. Dla dziejów drugiej wojny światowej równie ważne było jednak to, co zrobił wcześniej. W maju 1940 roku jego decyzja, że laburzyści nie wejdą do rządu Neville’a Chamberlaina, ale zgodzą się służyć pod innym premierem, przesądziła o upadku Chamberlaina i otworzyła drogę Churchillowi. Przez pięć lat wojny Attlee był w gabinecie wojennym najbliższym współpracownikiem Churchilla, kierował sprawami wewnętrznymi kraju i zastępował premiera, gdy ten wyjeżdżał. Cichy, oszczędny w słowach i pozbawiony charyzmy, był jego przeciwieństwem i właśnie dlatego dobrze go uzupełniał.

Z zamożnego domu do londyńskiego East Endu

Urodził się 3 stycznia 1883 roku w Putney, wówczas na przedmieściach Londynu, jako siódme z ośmiorga dzieci zamożnego adwokata Henry’ego Attleego. Rodzina była religijna i konserwatywna. Uczył się w szkole z internatem Haileybury College, a w latach 1901–1904 studiował historię nowożytną w University College w Oksfordzie. W 1906 roku uzyskał uprawnienia adwokata, ale prawnicza praca w kancelarii ojca nie dawała mu satysfakcji. W tym samym roku zaczął pomagać w klubie dla chłopców z robotniczych rodzin, który jego dawna szkoła prowadziła w dzielnicy Stepney na londyńskim East Endzie.

Zetknięcie z nędzą slumsów zmieniło jego poglądy. Doszedł do przekonania, że prywatna dobroczynność nie usunie ubóstwa, a zrobić to może tylko państwo. W 1908 roku wstąpił do Niezależnej Partii Pracy, a po śmierci ojca porzucił adwokaturę. Działał w kręgu fabianów, pracował jako sekretarz u Beatrice Webb, w 1911 roku jeździł po kraju, objaśniając na zebraniach ustawę o ubezpieczeniach społecznych Davida Lloyda George’a, a w 1912 roku został wykładowcą w London School of Economics.

Gallipoli i Mezopotamia

Gdy wybuchła pierwsza wojna światowa, 31-letni Attlee zgłosił się do wojska, choć początkowo uznano go za zbyt starego. Jako oficer 6 batalionu Pułku South Lancashire walczył w 1915 roku na półwyspie Gallipoli, przeszedł ciężką czerwonkę i był jednym z ostatnich żołnierzy ewakuowanych z zatoki Suvla. Uważał, że operacja w Dardanelach, za którą odpowiadał Winston Churchill, była śmiałym i słusznym pomysłem, zepsutym przez wykonanie. Ten pogląd ułatwił mu później współpracę z Churchillem. W kwietniu 1916 roku w Mezopotamii, w czasie nieudanej próby odsieczy dla oblężonego Kut, został ciężko ranny. Po rekonwalescencji szkolił żołnierzy w Anglii, służył przez pewien czas w wojskach pancernych, a w 1918 roku walczył na froncie zachodnim. Wojnę zakończył w stopniu majora i w latach międzywojennych wielu nazywało go „majorem Attleem”.

Poseł i minister

Po wojnie wrócił do Stepney. W 1919 roku został burmistrzem tej dzielnicy, a w 1922 roku posłem z okręgu Limehouse, który reprezentował do 1950 roku. W styczniu 1922 roku ożenił się z Violet Millar. Mieli syna i trzy córki. W krótkotrwałym pierwszym rządzie Ramsaya MacDonalda w 1924 roku był podsekretarzem stanu w Ministerstwie Wojny. W latach 1927–1930 zasiadał w komisji Johna Simona, która badała przyszłość ustrojową Indii, i od tej pory należał do najlepszych znawców spraw indyjskich w parlamencie. W drugim rządzie MacDonalda był kanclerzem Księstwa Lancaster, a w 1931 roku poczmistrzem generalnym.

Gdy w sierpniu 1931 roku MacDonald utworzył rząd narodowy z konserwatystami i liberałami, Attlee odmówił wejścia do niego i pozostał w Partii Pracy. Decyzję dawnego przywódcy nazwał później największą zdradą w politycznej historii kraju. W wyborach w październiku 1931 roku laburzyści ponieśli klęskę, a Attlee utrzymał mandat różnicą zaledwie kilkuset głosów. Był jednym z nielicznych posłów z doświadczeniem rządowym, którzy przetrwali, i został zastępcą nowego przywódcy, sędziwego pacyfisty George’a Lansbury’ego. Przez kilka lat dźwigał dużą część pracy opozycji w Izbie Gmin.

Przywódca Partii Pracy

W październiku 1935 roku, gdy konferencja partii poparła sankcje przeciw Włochom za napaść na Etiopię, Lansbury ustąpił, a Attlee jako jego zastępca poprowadził laburzystów do wyborów w listopadzie 1935 roku. Partia odzyskała ponad sto mandatów. W głosowaniu posłów pod koniec listopada i na początku grudnia 1935 roku Attlee pokonał Herberta Morrisona i Arthura Greenwooda i został przywódcą partii na stałe. Uważano go za rozwiązanie tymczasowe. Utrzymał się na tym stanowisku dwadzieścia lat.

Wobec niemieckich zbrojeń stanowisko Attleego i jego partii zmieniało się powoli. W pierwszej połowie lat trzydziestych laburzyści stawiali na Ligę Narodów i rozbrojenie, sprzeciwiali się zbrojeniom rządu narodowego, a budżet Chamberlaina z 1936 roku Attlee nazwał budżetem wojennym. Pod wpływem wojny domowej w Hiszpanii i rosnącej potęgi Niemiec partia od 1937 roku przestała głosować przeciw wydatkom zbrojeniowym i coraz ostrzej krytykowała appeasement. Pod koniec 1937 roku Attlee odwiedził w Hiszpanii brytyjskich ochotników z Brygad Międzynarodowych, a jedna z ich kompanii przyjęła jego imię. O układzie monachijskim mówił w Izbie Gmin, że był zwycięstwem nagiej siły, że dzielny, cywilizowany i demokratyczny naród został zdradzony i wydany bezwzględnemu despotyzmowi, a Hitler bez jednego wystrzału osiągnął w Europie pozycję, której Niemcy nie zdobyły w czasie czterech lat wojny. Mimo to jego partia jeszcze w kwietniu 1939 roku głosowała przeciw wprowadzeniu poboru.

Od dziwnej wojny do maja 1940

Latem 1939 roku Attlee przeszedł operację i w pierwszych dniach wojny zastępował go Greenwood. Partia Pracy poparła wypowiedzenie wojny Niemcom, ale odmówiła wejścia do gabinetu wojennego Chamberlaina, bo nie ufała premierowi. W październiku 1939 roku Attlee poparł w Izbie Gmin odrzucenie pokojowej oferty Hitlera, mówiąc, że propozycje człowieka, którego słowo jest bezwartościowe, oznaczałyby puszczenie zbrodni płazem.

Po klęsce w Norwegii laburzyści zażądali w czasie debaty norweskiej głosowania, które stało się w praktyce głosowaniem nad wotum nieufności. Choć rząd je wygrał, jego większość spadła do 81 głosów. 9 maja 1940 roku Chamberlain zapytał Attleego i Greenwooda, czy wejdą do jego rządu. Attlee odpowiedział, że jego partia nie przyjmie przywództwa Chamberlaina, ale prawdopodobnie zgodzi się służyć pod innym premierem. Następnego dnia, gdy Niemcy zaatakowały Holandię, Belgię i Luksemburg, Krajowy Komitet Wykonawczy Partii Pracy zebrany w Bournemouth potwierdził to stanowisko, a Attlee przekazał decyzję telefonicznie na Downing Street. Kilka godzin później premierem został Churchill. Jeszcze tej nocy Attlee i Greenwood uzgadniali z nim skład nowego rządu, w którym laburzyści otrzymali ponad jedną trzecią stanowisk, a 13 maja konferencja partii zatwierdziła wejście do koalicji ogromną większością głosów.

W gabinecie wojennym

Attlee został lordem tajnej pieczęci i jednym z pięciu członków gabinetu wojennego, obok Churchilla, Chamberlaina, lorda Halifaksa i Greenwooda. Jako jedyny, poza samym Churchillem, zasiadał w nim nieprzerwanie od maja 1940 do maja 1945 roku. Pod koniec maja 1940 roku, w czasie kryzysu w gabinecie wojennym, gdy Halifax chciał zbadać możliwość rokowań z Niemcami za pośrednictwem Włoch, Attlee i Greenwood poparli Churchilla, który chciał walczyć dalej. Ich głosy dały premierowi przewagę w gabinecie.

W lutym 1942 roku Attlee został pierwszym w historii wicepremierem Wielkiej Brytanii, a do września 1943 roku był także ministrem do spraw dominiów. Następnie, jako lord przewodniczący Rady, kierował komitetem, który koordynował całą politykę wewnętrzną: gospodarkę wojenną, zaopatrzenie, sprawy społeczne. Churchill, zajęty strategią i dyplomacją, zostawiał mu sprawy kraju, a podczas swoich licznych podróży także przewodnictwo w gabinecie wojennym i odpowiadanie za rząd w Izbie Gmin. Attlee usprawnił pracę rządu, zlikwidował wiele zbędnych komitetów i łagodził spory między ministrami konserwatywnymi a laburzystowskimi. Popierał też plany powojennych reform społecznych, zapowiedziane w raporcie Beveridge’a z 1942 roku. Wiosną 1945 roku wraz z Anthonym Edenem reprezentował Wielką Brytanię na konferencji w San Francisco, na której powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych.

Premier

Po kapitulacji Niemiec Partia Pracy nie zgodziła się na przedłużenie koalicji do końca wojny z Japonią i w maju 1945 roku wystąpiła z rządu. W wyborach 5 lipca, których wyniki ogłoszono 26 lipca, laburzyści zdobyli 393 mandaty i po raz pierwszy w historii samodzielną większość. Jeszcze tego samego dnia król Jerzy VI powierzył Attleemu misję utworzenia rządu. Nowy premier wrócił do Poczdamu, gdzie na konferencji poczdamskiej zastąpił Churchilla obok Stalina i prezydenta Harry’ego Trumana. Konferencja przyjęła tymczasowo zachodnią granicę Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, do czasu traktatu pokojowego, oraz przesiedlenie ludności niemieckiej.

Rząd Attleego przeprowadził największe w dziejach Wielkiej Brytanii reformy społeczne. Upaństwowił Bank Anglii, górnictwo węglowe, koleje, elektrownie, gazownie i hutnictwo, wprowadził powszechne ubezpieczenia społeczne, a w lipcu 1948 roku uruchomił National Health Service, bezpłatną publiczną służbę zdrowia, której twórcą był minister Aneurin Bevan. Wszystko to działo się w kraju zrujnowanym wojną, zadłużonym i zależnym od amerykańskich kredytów, w którym racjonowanie żywności trwało jeszcze kilka lat po wojnie, a w latach 1946–1948 objęło nawet chleb, którego w czasie wojny nie racjonowano.

W polityce zagranicznej Attlee i jego minister spraw zagranicznych Ernest Bevin zaczynali od nadziei na współpracę z ZSRR, ale szybko przeszli do budowy zachodniego bloku. Wielka Brytania przyjęła pomoc z planu Marshalla, uczestniczyła w moście powietrznym do Berlina, w 1949 roku współtworzyła NATO, a w 1950 roku wysłała wojska na wojnę koreańską. Rząd Attleego potajemnie podjął decyzję o budowie brytyjskiej bomby atomowej. W sierpniu 1947 roku niepodległość uzyskały Indie i Pakistan, w następnym roku Birma i Cejlon, a w maju 1948 roku Wielka Brytania zrzekła się mandatu w Palestynie. Podział Indii pociągnął za sobą krwawe walki i masowe przesiedlenia, w których zginęło kilkaset tysięcy ludzi.

Attlee i Polacy

Dla Polaków rząd Attleego był rządem, który zamknął sprawę polskiego wojska na Zachodzie. Wielka Brytania cofnęła uznanie rządowi RP na uchodźstwie jeszcze 5 lipca 1945 roku, za rządów Churchilla, i uznała Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie. Gabinet Attleego naciskał na żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, by wracali do kraju, a tym, którzy nie chcieli wracać do Polski pod władzą komunistów, umożliwił pozostanie w Wielkiej Brytanii. W 1946 roku utworzono Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia, a ustawa z 1947 roku o przesiedleniu Polaków pozwoliła osiedlić się na Wyspach ponad stu tysiącom żołnierzy i ich rodzin. Gorzkim symbolem tych lat stała się londyńska parada zwycięstwa 8 czerwca 1946 roku, na którą nie zaproszono Polskich Sił Zbrojnych, mimo że walczyły u boku Brytyjczyków od pierwszego do ostatniego dnia wojny. Spóźnione zaproszenie wystosowane do części polskich lotników ci odrzucili, solidaryzując się z pominiętymi kolegami.

Ostatnie lata

W wyborach w lutym 1950 roku laburzyści utrzymali władzę z przewagą zaledwie kilku mandatów. Rząd osłabiły spory wewnętrzne, koszty zbrojeń w czasie wojny koreańskiej i choroby ministrów. W wyborach w październiku 1951 roku Partia Pracy zdobyła więcej głosów niż konserwatyści, ale mniej mandatów, i premierem został znowu Churchill. Attlee pozostał przywódcą opozycji. Po kolejnej porażce wyborczej w 1955 roku ustąpił w grudniu tego roku, a jego następcą został Hugh Gaitskell. Otrzymał tytuł hrabiego Attlee i zasiadł w Izbie Lordów. W 1964 roku zmarła jego żona. Zmarł na zapalenie płuc 8 października 1967 roku w szpitalu w Londynie. Jego prochy złożono w Opactwie Westminsterskim.

Znaczenie

Attlee przez całe życie był niedoceniany. Złośliwe powiedzenie, że jest „skromnym człowiekiem, który ma wiele powodów do skromności”, przypisywano Churchillowi, choć ten zaprzeczał, by je wypowiedział, i wysoko cenił swojego zastępcę z czasów wojny. W maju 1940 roku to postawa Attleego przesądziła, że nowym premierem nie mógł zostać Chamberlain, a poparcie laburzystów dla Churchilla pod koniec tego miesiąca pozwoliło odrzucić myśl o rokowaniach z Hitlerem. Przez pięć lat wojny Attlee zapewniał sprawne działanie rządu i jedność koalicji, bez której Wielka Brytania nie wytrzymałaby długiej wojny totalnej. Po wojnie stworzył państwo, którego podstawy, z publiczną służbą zdrowia na czele, przetrwały dziesięciolecia. Historycy i politolodzy zaliczają go do najwybitniejszych brytyjskich premierów XX wieku.