Wybory w Wielkiej Brytanii w 1935 roku

14 listopada 1935 roku Brytyjczycy wybrali nową Izbę Gmin. Rząd narodowy, czyli koalicja Partii Konserwatywnej z niewielkimi ugrupowaniami liberałów narodowych i laburzystów narodowych, zdobył około 430 z 615 mandatów i nieco ponad połowę oddanych głosów. Na jego czele stał premier Stanley Baldwin. Partia Pracy odrobiła część strat z 1931 roku i wróciła do Izby Gmin ze 154 posłami. Były to ostatnie wybory powszechne w Wielkiej Brytanii przed 1945 rokiem: parlament wybrany tego dnia przetrwał całą drogę do wojny, Monachium, wrzesień 1939 roku i pięć lat walki, a kolejne wybory odbyły się dopiero po kapitulacji Niemiec.

Niekiedy można przeczytać, że w tych wyborach Stanley Baldwin zastąpił Ramsaya MacDonalda na stanowisku premiera. To nie jest ścisłe. Zmiana premiera nastąpiła pięć miesięcy wcześniej, 7 czerwca 1935 roku, bez żadnych wyborów: schorowany MacDonald oddał urząd Baldwinowi, a sam objął honorowe stanowisko lorda przewodniczącego Rady, które dotąd zajmował Baldwin. Wybory listopadowe nie wyniosły więc Baldwina do władzy, lecz potwierdziły jego rząd i dały mu nowy, pięcioletni mandat.

Rząd narodowy po czterech latach

Rząd narodowy powstał w sierpniu 1931 roku, w szczytowym momencie wielkiego kryzysu, gdy MacDonald porzucił własną partię i stanął na czele gabinetu złożonego głównie z konserwatystów. W wyborach w październiku 1931 roku koalicja zdobyła ponad 550 mandatów, a Partia Pracy zaledwie 52. Przez następne lata faktycznym gospodarzem rządu był Baldwin jako przywódca największej partii, a polityką gospodarczą kierował kanclerz skarbu Neville Chamberlain. Rząd porzucił standard złota, wprowadził cła i preferencje dla imperium, obniżył stopy procentowe. Do 1935 roku gospodarka wyraźnie się ożywiła, zwłaszcza na południu Anglii, choć w starych okręgach przemysłowych północy, Szkocji i Walii bezrobocie wciąż było wysokie. Wiosną 1935 roku kraj hucznie obchodził srebrny jubileusz panowania Jerzego V, co sprzyjało nastrojom zadowolenia i stabilności.

Groźniej wyglądał świat. W 1931 roku Japonia po incydencie mukdeńskim zajęła Mandżurię, a Liga Narodów nie zdołała jej powstrzymać. W 1933 roku władzę w Niemczech objął Adolf Hitler, który jesienią tego samego roku wyprowadził Niemcy z Ligi Narodów i z konferencji rozbrojeniowej. W marcu 1935 roku ujawnił istnienie Luftwaffe i przywrócił powszechny obowiązek służby wojskowej. Rząd brytyjski, który jeszcze niedawno liczył na powszechne rozbrojenie, zaczął ostrożnie się zbroić, przede wszystkim w powietrzu. 22 maja 1935 roku Baldwin przyznał w Izbie Gmin, że pomylił się w ocenie niemieckiego lotnictwa. Miesiąc później Wielka Brytania zawarła z Niemcami układ morski, który przyjmował do wiadomości łamanie traktatu wersalskiego i pozwalał Niemcom budować flotę do 35 procent brytyjskiej.

Plebiscyt pokoju

Nastroje społeczeństwa pokazał niezwykły sondaż, nazwany Peace Ballot, czyli plebiscytem pokoju. Zorganizowała go Unia Ligi Narodów, stowarzyszenie kierowane przez lorda Roberta Cecila. Od jesieni 1934 roku pół miliona ochotników chodziło od domu do domu z ankietą zawierającą pięć pytań. Wyniki ogłoszono 27 czerwca 1935 roku na wiecu w Royal Albert Hall: odpowiedziało około 11,6 miliona osób, ponad połowa liczby tych, którzy kilka miesięcy później wzięli udział w wyborach. Ponad 11 milionów chciało, by Wielka Brytania pozostała w Lidze Narodów, ponad 10 milionów popierało powszechne rozbrojenie i zakaz prywatnej produkcji broni i handlu nią. Najważniejsze było pytanie piąte, o to, czy państwa powinny wspólnie powstrzymać agresora. Za sankcjami gospodarczymi opowiedziało się około 10 milionów, a za środkami wojskowymi, „jeśli to konieczne”, około 6,8 miliona, przy 2,4 miliona przeciwnych.

Plebiscyt nie był wezwaniem do bezwarunkowego pacyfizmu, jak go czasem później przedstawiano, lecz poparciem dla bezpieczeństwa zbiorowego w ramach Ligi Narodów. Politycy odczytali jednak przede wszystkim jedno: wyborcy nie chcą wyścigu zbrojeń. Baldwin pamiętał wybory uzupełniające w londyńskim okręgu East Fulham w październiku 1933 roku, w których konserwatysta stracił pewny mandat po kampanii, w której przeciwnicy oskarżali rząd o militaryzm. Uważał, że otwarta kampania na rzecz wielkich zbrojeń skończyłaby się porażką.

Kryzys abisyński i decyzja o wyborach

Latem 1935 roku najważniejszą sprawą międzynarodową stał się spór Włoch z Etiopią. Benito Mussolini otwarcie szykował się do podboju kraju cesarza Hajle Syllasje I. Rząd Baldwina, świadomy nastrojów ujawnionych przez plebiscyt, postanowił wystąpić jako obrońca Ligi Narodów. 11 września 1935 roku nowy minister spraw zagranicznych Samuel Hoare zapowiedział w Genewie, że Wielka Brytania będzie stała przy zbiorowym oporze wobec każdego aktu niesprowokowanej agresji. 3 października Włochy zaatakowały Etiopię, a Liga Narodów, przy brytyjskim poparciu, uznała je za agresora i w ciągu kilku tygodni uchwaliła sankcje gospodarcze. Rząd mógł więc pójść do wyborów z wizerunkiem stanowczego obrońcy ładu międzynarodowego.

Opozycja była w tym czasie rozbita. Przywódca Partii Pracy, chrześcijański pacyfista George Lansbury, sprzeciwiał się sankcjom, które mogły prowadzić do wojny. Na konferencji partyjnej w Brighton na początku października związkowiec Ernest Bevin ostro go zaatakował, a delegaci poparli sankcje. 8 października Lansbury ustąpił, a tymczasowym przywódcą partii został jego zastępca Clement Attlee. Baldwin wykorzystał chwilę. W drugiej połowie października ogłosił wybory, a 25 października parlament został rozwiązany.

Kampania: Liga Narodów i „żadnych wielkich zbrojeń”

Wspólny manifest rządu narodowego stawiał Ligę Narodów w centrum brytyjskiej polityki zagranicznej i zapowiadał, że rząd nie zawaha się przed sankcjami wobec Włoch. Jednocześnie obiecywał uzupełnienie braków w obronie, ograniczone do tego, co konieczne dla bezpieczeństwa kraju i imperium. Chamberlain radził Baldwinowi, by zbrojenia uczynić głównym tematem kampanii, bo inaczej rząd zostanie potem oskarżony o oszukanie wyborców. Baldwin wybrał ostrożność. 31 października, zwracając się do pacyfistycznego Towarzystwa Pokoju (Peace Society), zapewnił: „Daję wam słowo, że nie będzie wielkich zbrojeń”. Głównymi tematami kampanii w okręgach były zresztą mieszkania, bezrobocie i pomoc dla zubożałych regionów przemysłowych.

Partia Pracy oskarżała rząd o to, że pod przykrywką Ligi Narodów szykuje kosztowny program zbrojeń. Jej wiceprzewodniczący Arthur Greenwood nazwał wystąpienia Chamberlaina w sprawie zbrojeń sianiem paniki. Liberałowie pod wodzą Herberta Samuela byli podzieleni i bez pieniędzy. David Lloyd George prowadził osobną kampanię na rzecz brytyjskiego „nowego ładu”, wzorowanego na programie Roosevelta, ale nie zdołał zjednoczyć liberałów przed wyborami.

Wyniki

Frekwencja wyniosła 71,1 procent. Konserwatyści zdobyli 387 mandatów, licząc spikera Izby Gmin, i 47,8 procent głosów. Razem z liberałami narodowymi (33 mandaty) i laburzystami narodowymi (8 mandatów) rząd narodowy miał około 430 posłów i większość ponad 240 głosów. Partia Pracy zdobyła 38 procent głosów, najwięcej w swojej dotychczasowej historii, i 154 mandaty, trzy razy więcej niż w 1931 roku. Liberałowie spadli do 21 mandatów, a Samuel stracił swój. Niezależna Partia Pracy zdobyła cztery mandaty, a komunista William Gallacher wygrał w szkockim górniczym okręgu West Fife i został jedynym komunistą w Izbie Gmin.

Najbardziej symboliczną porażkę poniósł MacDonald. W górniczym okręgu Seaham przegrał z dawnym towarzyszem partyjnym Emanuelem Shinwellem, a mandat stracił także jego syn Malcolm. Obaj wrócili do parlamentu w wyborach uzupełniających na początku 1936 roku. Poza rządem pozostał Winston Churchill, od kilku lat najgłośniejszy krytyk niemieckich zbrojeń i brytyjskiej opieszałości. Baldwin nie zaprosił go do gabinetu. Na przełomie listopada i grudnia posłowie Partii Pracy w dwóch turach głosowania wybrali Attleego na stałe na swojego przywódcę.

Do dziś są to ostatnie brytyjskie wybory powszechne, w których jedna partia lub jeden blok zdobył ponad połowę wszystkich głosów.

Mandat, który szybko się zużył

Zaledwie kilka tygodni po wyborach zaufanie do rządu poważnie się zachwiało. Na początku grudnia Hoare i premier Francji Pierre Laval uzgodnili plan zakończenia wojny w Etiopii, oddający Włochom dużą część jej terytorium. Gdy francuska prasa ujawniła jego treść, w Wielkiej Brytanii wybuchło oburzenie: rząd, który przed chwilą wygrał wybory jako obrońca Ligi Narodów, gotów był nagrodzić agresora. Pakt Hoare-Laval upadł, a Hoare 18 grudnia podał się do dymisji. Jego miejsce zajął Anthony Eden. Sankcje wobec Włoch nie objęły jednak ropy naftowej, a Wielka Brytania nie zamknęła Kanału Sueskiego, i wiosną 1936 roku Mussolini podbił Etiopię.

Znaczenie

Wybory z listopada 1935 roku ukształtowały brytyjską politykę na cały okres dojścia do wojny. Ten sam parlament, wybrany na programie wierności Lidze Narodów i ograniczonych zbrojeń, w marcu 1936 roku przyjął bez reakcji remilitaryzację Nadrenii, w 1937 roku zobaczył zmianę premiera z Baldwina na Chamberlaina, a w 1938 roku oklaskiwał układ monachijski. Rząd rozpoczął po wyborach poważniejszy program zbrojeń: w 1936 roku powołano ministra koordynacji obrony i zaczęto budowę tak zwanych fabryk cieniowych dla lotnictwa. Ich owoce, nowoczesne myśliwce i sieć radarów, przyszły jednak dopiero tuż przed wojną.

Rok później, 12 listopada 1936 roku, Baldwin wyznał w Izbie Gmin z „przerażającą szczerością”, że nie mógł w latach 1933–1934 pójść do wyborów z programem zbrojeń, bo by je przegrał. Krytycy, z Churchillem na czele, uznali to za przyznanie, że przedłożył interes partii nad bezpieczeństwo kraju, i odnieśli jego słowa także do kampanii z 1935 roku. Historycy do dziś spierają się, czy ostrożność Baldwina była cynicznym unikiem, czy realistyczną oceną pacyfistycznego społeczeństwa, którego nie dało się przekonać do zbrojeń szybciej. Pewne jest, że wybrana 14 listopada 1935 roku Izba Gmin była tą, która w maju 1940 roku, w czasie wojny, odebrała zaufanie Chamberlainowi i otworzyła drogę do władzy Churchillowi.