Bernard Law Montgomery

Bernard Law Montgomery, w armii i w prasie nazywany po prostu „Monty”, był najsłynniejszym brytyjskim generałem drugiej wojny światowej. W sierpniu 1942 roku objął dowództwo 8 Armii pod El Alamein, odparł ostatnie natarcie Erwina Rommla w Egipcie i jesienią wygrał drugą bitwę pod El Alamein – pierwsze wielkie zwycięstwo brytyjskich wojsk lądowych nad Niemcami. Potem prowadził 8 Armię przez Libię i Tunezję na Sycylię i do Włoch, a w 1944 roku dowodził wszystkimi alianckimi wojskami lądowymi w Normandii i 21 Grupą Armii aż do kapitulacji Niemiec w północno-zachodniej Europie. Był dowódcą metodycznym, starannie przygotowującym każdą bitwę, mistrzem budowania morale żołnierzy i zarazem człowiekiem trudnym, próżnym i skłonnym do przypisywania sobie cudzych zasług, co poróżniło go z wieloma sojusznikami.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 17 listopada 1887 roku w Kennington w Londynie jako czwarte z dziewięciorga dzieci duchownego anglikańskiego Henry’ego Montgomery’ego i Maud z domu Farrar, córki znanego kaznodziei i pisarza Frederica Farrara. Rodzina wywodziła się z protestanckiej szlachty z hrabstwa Donegal w Irlandii. W 1889 roku ojciec został biskupem Tasmanii i Bernard spędził tam dzieciństwo. Matka, surowa i chłodna, karała dzieci biciem; Montgomery wspominał to dzieciństwo jako nieszczęśliwe i do końca życia pozostał z nią w złych stosunkach.

Po powrocie rodziny do Londynu w 1901 roku uczył się w St Paul’s School, a potem w szkole wojskowej w Sandhurst, skąd omal go nie wyrzucono za awantury i przemoc wobec kolegów. We wrześniu 1908 roku jako podporucznik trafił do 1 batalionu Royal Warwickshire Regiment i jeszcze w tym roku wyjechał z nim do Indii.

I wojna światowa

W sierpniu 1914 roku jego batalion wylądował we Francji z Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym. Montgomery walczył pod Le Cateau i w odwrocie spod Mons, a 13 października 1914 roku pod Méteren na granicy francusko-belgijskiej, w walkach poprzedzających pierwszą bitwę pod Ypres, poprowadził natarcie na bagnety i został ciężko ranny – kula snajpera przebiła mu prawe płuco, a druga trafiła w kolano. Żołnierz, który próbował go ratować, zginął i padł na niego, osłaniając go przed kolejnymi strzałami. Lekarze w punkcie opatrunkowym kazali już kopać mu grób. Przeżył i otrzymał Order Wybitnej Służby.

Na front wrócił w 1916 roku jako oficer sztabowy i przeszedł bitwę nad Sommą, bitwę pod Arras i Passchendaele. Wojnę zakończył jako podpułkownik i szef sztabu 47 Dywizji. Lekcja, którą z niej wyniósł, kształtowała go do końca: generałowie nie znali swoich żołnierzy, sztaby żyły w wygodzie z dala od frontu, a straty były przerażające. Uznał, że dowódca musi być widoczny dla żołnierzy, a bitwa – przygotowana tak, by nie marnować ludzkiego życia.

Między wojnami

Po wojnie służył w Brytyjskiej Armii Renu, ukończył Staff College w Camberley i w 1921 roku jako major brygady 17 Brygady Piechoty trafił do hrabstwa Cork, w ostatniej fazie irlandzkiej wojny o niepodległość. Wyciągnął z niej chłodny wniosek: powstanie dałoby się stłumić tylko bezwzględnymi metodami, na które opinia publiczna by nie pozwoliła, więc jedynym wyjściem był samorząd dla Irlandii. W latach 1926–1929 wykładał w Camberley, potem pisał podręcznik szkolenia piechoty.

W 1927 roku ożenił się z Elizabeth (Betty) Carver, wdową z dwoma synami, siostrą pioniera broni pancernej Percy’ego Hobarta; w 1928 roku urodził im się syn David. Małżeństwo było bardzo szczęśliwe, a Betty – jak pisali bliscy – łagodziła jego najtrudniejsze cechy. W 1937 roku zmarła na posocznicę po ukąszeniu owada. Montgomery nigdy się po tym nie ożenił i rzucił się w pracę.

Od 1931 roku dowodził swoim macierzystym 1 batalionem w Palestynie, Egipcie i Indiach, w latach 1934–1937 wykładał w szkole sztabowej w Kwecie, a w 1937 roku objął 9 Brygadę Piechoty w Portsmouth. W październiku 1938 roku, już jako generał major, objął 8 Dywizję w Palestynie, gdzie tłumił arabskie powstanie przeciw władzom mandatowym i żydowskiej imigracji. Latem 1939 roku, po ciężkiej chorobie, wrócił do Anglii i tuż przed wybuchem wojny dostał 3 Dywizję Piechoty, przeznaczoną do Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego.

Francja i Belgia (1939–1940)

Jesienią 1939 roku 3 Dywizja stanęła we Francji w II Korpusie gen. Alana Brooke’a, który stał się jego protektorem. Gdy Montgomery wydał okólnik o zapobieganiu chorobom wenerycznym w języku, który oburzył kapelanów, Brooke uchronił go przed odwołaniem. W czasie dziwnej wojny większość dywizji kopała umocnienia, a Montgomery prowadził wielodniowe ćwiczenia nocnych marszów i odwrotów z linii na linię rzek. Kiedy 10 maja 1940 roku Niemcy uderzyli, 3 Dywizja zajęła wyznaczone pozycje nad Dyle pod Lowanium, w ramach kampanii belgijskiej, i odparła tam ataki niemieckiej piechoty. W odwrocie ku morzu jej wyszkolenie się opłaciło: w nocy z 27 na 28 maja dywizja przeszła tuż za frontem z prawego na lewe skrzydło Korpusu Ekspedycyjnego i zamknęła lukę po kapitulującej armii belgijskiej. 30 maja Montgomery zastąpił odwołanego do Anglii Brooke’a na czele II Korpusu i dowodził nim w ostatnich dniach obrony Dunkierki.

W Anglii (1940–1942)

Po powrocie z Francji Montgomery ostro krytykował dowództwo Korpusu Ekspedycyjnego, czym zraził do siebie Ministerstwo Wojny. Jego 3 Dywizja, jako jedyna w pełni wyposażona dywizja w kraju, przygotowywała kolejne niezrealizowane plany – zajęcia portugalskich Azorów i Wysp Zielonego Przylądka. W lipcu 1940 roku objął V Korpus w hrabstwach Hampshire i Dorset, gdzie popadł w długotrwały konflikt z dowódcą Dowództwa Południowego gen. Claude’em Auchinleckiem. W 1941 roku dowodził XII Korpusem w hrabstwie Kent, a w grudniu objął Dowództwo Południowo-Wschodnie, które przemianował na Armię Południowo-Wschodnią. Wszędzie wprowadzał ten sam reżim: nieustanne ćwiczenia, wysoką sprawność fizyczną także oficerów sztabowych i bezlitosne usuwanie dowódców, których uznał za nieprzydatnych do walki.

Jako dowódca Armii Południowo-Wschodniej odpowiadał wiosną 1942 roku za wojskową część planowania desantu na Dieppe, wykonywanego przez kanadyjską 2 Dywizję. Gdy w lipcu operację odwołano, radził, by jej nie wznawiać. Wznowiono ją bez niego, gdy był już w Egipcie, i rajd na Dieppe 19 sierpnia 1942 roku zakończył się krwawą klęską. W swoich wspomnieniach Montgomery odcinał się od odpowiedzialności za jego ostateczny kształt.

El Alamein

Na początku sierpnia 1942 roku wyznaczono go na dowódcę brytyjskiej 1 Armii w planowanym desancie we francuskiej Afryce Północnej. Po śmierci gen. Williama Gotta, którego Winston Churchill wybrał na dowódcę 8 Armii, szef Imperialnego Sztabu Generalnego Brooke przeforsował jego kandydaturę. 13 sierpnia, dwa dni przed wyznaczonym terminem, Montgomery objął dowództwo armii pod El Alamein i od razu ogłosił, że nie będzie dalszego odwrotu. Przeniósł kwaterę obok dowództwa lotnictwa, zmienił część dowódców, ustawił świeżą dywizję na grzbiecie Alam Halfa i kazał czołgom walczyć z przygotowanych stanowisk. Jeździł od oddziału do oddziału, przemawiał do żołnierzy i zaczął nosić czarny beret czołgisty, który stał się jego znakiem rozpoznawczym.

Gdy w nocy z 30 na 31 sierpnia Rommel uderzył na południowym odcinku frontu, Montgomery znał jego zamiary z odczytanych depesz niemieckich. W bitwie pod Alam Halfa niemieckie dywizje pancerne utknęły na polach minowych i pod ogniem artylerii i lotnictwa, a po kilku dniach, bez paliwa, wycofały się. Montgomery nie ścigał ich: nie chciał ryzykować armii, której jeszcze nie uważał za gotową. Do dziś trwa spór, ile w tej bitwie było jego zasługi, a ile planu obrony przygotowanego latem przez Auchinlecka i jego zastępcę szefa sztabu Erica Dorman-Smitha; Montgomery przypisywał sobie wszystko.

Przez kolejne tygodnie, wbrew naciskom Churchilla, gromadził siły i szkolił armię. Kiedy 23 października 1942 roku rozpoczął drugą bitwę pod El Alamein, miał wyraźną przewagę w ludziach, czołgach – w tym nowych amerykańskich Shermanach – i samolotach. Bitwa nie przebiegła tak, jak ją zaplanował: przełamanie pól minowych trwało dłużej, a straty były wysokie. Montgomery kilka razy zmieniał kierunek natarcia, aż na początku listopada Rommel, wbrew rozkazowi Hitlera, zaczął się wycofywać. Do niewoli trafiło około 30 tysięcy żołnierzy Osi, w większości Włochów. Montgomery został pasowany na rycerza i awansowany na generała. Krytykowano go potem za powolny pościg, który pozwolił resztkom armii Rommla ujść na zachód.

Od Trypolisu do Włoch

8 Armia zajęła w styczniu 1943 roku Trypolis, w marcu odparła natarcie Rommla pod Medenine i obeszła linię Mareth, a w maju wraz z wojskami, które wylądowały w Algierii i Maroku, zakończyła kampanię w Tunezji kapitulacją wojsk Osi. Latem 1943 roku Montgomery przeforsował zmianę planu desantu na Sycylii, tak by obie armie lądowały blisko siebie na południowym wschodzie wyspy; rywalizacja z amerykańskimi generałami George’em Pattonem i Omarem Bradleyem zaczęła wtedy psuć stosunki w koalicji. 3 września 1943 roku 8 Armia przeprawiła się przez Cieśninę Mesyńską do Kalabrii, ale jej marsz na północ, przez zniszczone drogi i kolejne niemieckie linie obrony, był powolny. Montgomery nazywał kampanię włoską bałaganem bez planu. W ostatnich dniach 1943 roku przekazał 8 Armię gen. Oliverowi Leese’owi; pod jego dowództwem walczył w niej potem m.in. 2 Korpus Polski gen. Władysława Andersa.

Normandia

Na początku 1944 roku Montgomery objął 21 Grupę Armii i dowództwo wszystkich alianckich wojsk lądowych w planowanej inwazji na Francję, pod zwierzchnictwem naczelnego dowódcy gen. Dwighta Eisenhowera. Przekonał sojuszników do poszerzenia pierwszego rzutu desantu do pięciu dywizji. 6 czerwca 1944 roku alianci wylądowali w Normandii. Caen, które Montgomery zamierzał zdobyć pierwszego dnia, padło dopiero po miesiącu ciężkich walk; twierdził potem, że od początku chodziło mu o związanie niemieckich dywizji pancernych przed Brytyjczykami, by Amerykanie mogli przełamać front na zachodzie, co w części było prawdą, a w części – późniejszym tłumaczeniem. Pod koniec lipca Amerykanie się przebili, a w sierpniu Niemcy ponieśli klęskę w kotle Falaise, który zamykała m.in. polska 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka, walcząca w 21 Grupie Armii. 1 września Eisenhower przejął bezpośrednie dowództwo wojsk lądowych, a Montgomery tego samego dnia został marszałkiem polnym.

Od Arnhem do Lüneburga

Montgomery domagał się jednego potężnego uderzenia na północy, ku Zagłębiu Ruhry, zamiast natarcia szerokim frontem. We wrześniu 1944 roku Eisenhower zgodził się na operację Market Garden – próbę zdobycia mostów w Holandii aż po Ren w Arnhem – która zakończyła się porażką. Po bitwie Montgomery w liście do Brooke’a ocenił, że polska 1 Samodzielna Brygada Spadochronowa walczyła źle; w grudniu 1944 roku jej dowódcę gen. Stanisława Sosabowskiego odsunięto od dowództwa pod naciskiem Brytyjczyków. Historycy uważają dziś te zarzuty za niesprawiedliwe. Sam Montgomery przyznał później, że błędem było odłożenie oczyszczenia podejść do Antwerpii, które Kanadyjczycy musieli potem okupić ciężkimi stratami w bitwie o Skaldę.

Gdy w grudniu Niemcy uderzyli w Ardenach, Eisenhower oddał mu dowodzenie dwiema amerykańskimi armiami na północnym skrzydle wyłomu. Konferencja prasowa z 7 stycznia 1945 roku, na której Montgomery mówił o swojej roli w opanowaniu kryzysu, rozwścieczyła Amerykanów i była jednym z najgorszych momentów w stosunkach sojuszniczych. W marcu 1945 roku 21 Grupa Armii sforsowała Ren pod Wesel, a 4 maja 1945 roku na Pustaci Lüneburskiej adm. Hans-Georg von Friedeburg podpisał przed Montgomerym kapitulację wojsk niemieckich w północno-zachodnich Niemczech, Holandii i Danii.

Po wojnie

Do 1946 roku Montgomery dowodził brytyjskimi wojskami okupacyjnymi w Niemczech i zasiadał w Sojuszniczej Radzie Kontroli. W styczniu 1946 roku otrzymał tytuł wicehrabiego Montgomery of Alamein, a w latach 1946–1948 był szefem Imperialnego Sztabu Generalnego, choć słabo radził sobie w pracy ministerialnej i w sporach z innymi szefami sztabów. W latach 1948–1951 przewodniczył komitetowi dowódców Unii Zachodniej, a w latach 1951–1958 był zastępcą naczelnego dowódcy sił NATO w Europie. W 1958 roku wydał wspomnienia, w których krytykował Auchinlecka, Eisenhowera i innych dowódców tak ostro, że wywołały liczne protesty, a część zarzutów musiał złagodzić. Jako członek Izby Lordów często zabierał głos w sprawach publicznych, nierzadko kontrowersyjnie. Zmarł 24 marca 1976 roku w swoim domu Isington Mill koło Alton w hrabstwie Hampshire i został pochowany na cmentarzu w pobliskim Binsted.

Znaczenie

Montgomery był pierwszym brytyjskim dowódcą, który w tej wojnie pokonał Niemców w dużej bitwie lądowej, i to w chwili, gdy Wielka Brytania – po Dunkierce, Singapurze i Tobruku – rozpaczliwie potrzebowała zwycięstwa. El Alamein stało się symbolem przełomu, a on sam – bohaterem narodowym. Jego styl dowodzenia wyrastał z doświadczeń pierwszej wojny: nie atakował, dopóki nie miał przewagi i dokładnego planu, dbał o zaopatrzenie i współdziałanie z lotnictwem, oszczędzał żołnierzy i umiał dać im poczucie, że dowódca wie, co robi. Ta ostrożność bywała też jego słabością – krytykowano go za powolne pościgi i niewykorzystane okazje.

Jako sojusznik był trudny. Przekonany o własnej nieomylności, lekceważył Amerykanów i ich generałów, publicznie przypisywał sobie zasługi innych i źle znosił podporządkowanie Eisenhowerowi, co wielokrotnie zagrażało jedności koalicji. Spory o jego miejsce w historii – o to, ile zawdzięczał Auchinleckowi pod El Alamein, czy Normandia przebiegła według jego planu i kto odpowiada za Arnhem – trwają do dziś. W Polsce pamięta się go także jako dowódcę, pod którym walczyli żołnierze gen. Maczka, i jako autora krzywdzącej oceny spadochroniarzy Sosabowskiego.