Neville Chamberlain

Arthur Neville Chamberlain był premierem Wielkiej Brytanii w trzech ostatnich latach przed drugą wojną światową i w pierwszych miesiącach wojny. Jego nazwisko stało się synonimem polityki appeasementu, czyli prób zachowania pokoju przez ustępstwa wobec Hitlera i Mussoliniego, której szczytem był układ monachijski z września 1938 roku. Ten sam Chamberlain pół roku później udzielił gwarancji Polsce, a 3 września 1939 roku wypowiedział Niemcom wojnę. Zanim stał się symbolem, był sprawnym przedsiębiorcą, reformatorem samorządu i opieki społecznej oraz jednym z najskuteczniejszych kanclerzy skarbu w historii kraju. Ocena jego polityki zagranicznej od ponad osiemdziesięciu lat dzieli historyków.

Syn wielkiego ojca

Urodził się 18 marca 1869 roku w dzielnicy Edgbaston w Birmingham jako jedyny syn z drugiego małżeństwa Josepha Chamberlaina, fabrykanta, burmistrza Birmingham, a potem jednego z najważniejszych ministrów epoki wiktoriańskiej. Matka zmarła, gdy był małym chłopcem. Jego starszy przyrodni brat Austen Chamberlain był od początku przygotowywany do polityki, Neville do interesów. Uczył się w Rugby School i w Mason College w Birmingham, a potem terminował u księgowych.

W 1890 roku ojciec, chcąc odbudować rodzinny majątek, wysłał go na wyspę Andros na Bahamach, by założył tam plantację sizalu. Neville spędził na wyspie sześć lat, ciężko pracował, ale przedsięwzięcie zakończyło się klęską i stratą około 50 tysięcy funtów. Po powrocie z powodzeniem kierował firmą Hoskins produkującą metalowe koje okrętowe, działał w radach szpitali i towarzystw w Birmingham. W 1911 roku ożenił się z Anne Cole. Mieli dwoje dzieci, Dorothy i Francisa.

Birmingham i pierwsza wojna

W 1911 roku Chamberlain wszedł do rady miejskiej Birmingham i przewodniczył komisji planowania przestrzennego. W 1915 roku został burmistrzem miasta, jak wcześniej jego ojciec i kilku stryjów. W czasie wojny założył miejski bank oszczędnościowy dla robotników. W grudniu 1916 roku premier David Lloyd George powierzył mu nowy urząd dyrektora służby narodowej, który miał kierować rozdziałem siły roboczej między wojsko i przemysł. Bez jasnych uprawnień i bez wsparcia premiera Chamberlain nie mógł wiele zdziałać i w sierpniu 1917 roku ustąpił. Od tej pory on i Lloyd George serdecznie się nienawidzili.

W wyborach w grudniu 1918 roku, w wieku 49 lat, został posłem z okręgu Birmingham Ladywood. Po latach mówił, że do polityki krajowej przyszedł zbyt późno, by zostać premierem. Okazało się inaczej.

Minister zdrowia i kanclerz skarbu

Gdy w październiku 1922 roku konserwatyści zerwali koalicję z Lloydem George’em, wielu czołowych polityków partii, w tym Austen, odmówiło udziału w nowym rządzie. Skorzystał na tym Neville, który w ciągu kilku miesięcy awansował z ławy poselskiej na stanowisko poczmistrza generalnego, potem ministra zdrowia, a w sierpniu 1923 roku, w rządzie Stanleya Baldwina, kanclerza skarbu. Po porażce konserwatystów urząd stracił w styczniu 1924 roku. W wyborach w październiku 1924 roku obronił mandat zaledwie 77 głosami przewagi nad kandydatem Partii Pracy Oswaldem Mosleyem, przyszłym przywódcą brytyjskich faszystów, a od 1929 roku reprezentował bezpieczniejszy okręg Edgbaston.

W drugim rządzie Baldwina, w latach 1924–1929, Chamberlain był ministrem zdrowia, który zajmował się także mieszkalnictwem, samorządem i pomocą społeczną. Przedstawił gabinetowi listę 25 ustaw i doprowadził do uchwalenia 21 z nich. Wprowadził emerytury dla wdów i sierot oraz składkowe emerytury dla robotników, wspierał budowę mieszkań, a ustawą o samorządzie z 1929 roku zlikwidował dawne rady opiekuńcze odpowiedzialne za pomoc dla ubogich. W tych latach okazał się jednym z najsprawniejszych ministrów rządu. Laburzyści go jednak nie znosili: traktował ich z nieukrywaną wyższością, a Clement Attlee wspominał, że Chamberlain zawsze traktował ich jak śmieci.

W 1930 roku został przewodniczącym organizacji Partii Konserwatywnej (party chairman), odpowiedzialnym za jej aparat i kampanie, a w sierpniu 1931 roku, gdy powstał rząd narodowy Ramsaya MacDonalda, znowu ministrem zdrowia. Po wyborach w październiku 1931 roku objął urząd kanclerza skarbu i zachował go do 1937 roku. W lutym 1932 roku przeprowadził ustawę o cłach importowych, spełniając w ten sposób program ojca. Na konferencji w Ottawie w 1932 roku wprowadzono preferencje celne dla imperium. Chamberlain obniżył oprocentowanie długu wojennego, utrzymywał tanie kredyty, które pobudziły budownictwo mieszkaniowe, i w 1934 roku ogłosił nadwyżkę budżetową. Od połowy lat trzydziestych był najważniejszym obok Baldwina człowiekiem w rządzie.

Kanclerz skarbu wobec Hitlera

Na początku lat trzydziestych Chamberlain, jak cały rząd, ciął wydatki na wojsko. Od 1934 roku należał jednak do tych ministrów, którzy najwyraźniej widzieli niebezpieczeństwo ze strony Niemiec. Uważał Niemcy za głównego przeciwnika i proponował, by szukać porozumienia z Japonią, aby nie mieć wrogów na dwóch krańcach świata, co pokazuje historia wypowiedzenia traktatów morskich przez Japonię. Opowiadał się za priorytetem dla lotnictwa, bo w epoce bombowców kanał La Manche przestał chronić Wyspy, i za ograniczeniem zobowiązań armii lądowej na kontynencie. Przed wyborami w listopadzie 1935 roku chciał otwartej kampanii na rzecz zbrojeń, ale Baldwin wybrał ostrożność. W czerwcu 1936 roku nazwał dalsze utrzymywanie sankcji wobec Włoch, które właśnie podbiły Etiopię, „szczytem szaleństwa”, co przyspieszyło ich zniesienie. Jesienią 1936 roku poparł Baldwina w sporze z Edwardem VIII.

Premier

28 maja 1937 roku, po ustąpieniu Baldwina, Chamberlain został premierem, a 31 maja przywódcą Partii Konserwatywnej. Miał 68 lat. W polityce wewnętrznej jego rząd przeprowadził ustawę o fabrykach, ustawę o płatnych urlopach i program likwidacji slumsów. Prawdziwą pasją premiera stała się jednak polityka zagraniczna, którą postanowił prowadzić osobiście. Chamberlain uważał, że wojna byłaby katastrofą dla cywilizacji i dla imperium, którego Wielka Brytania nie była w stanie bronić jednocześnie przed Niemcami, Włochami i Japonią. Wierzył, że uzasadnione żądania Niemiec można zaspokoić, a w zamian uzyskać ogólne porozumienie. Równocześnie zbroił kraj, przede wszystkim w lotnictwo myśliwskie i obronę przeciwlotniczą.

W listopadzie 1937 roku, za zgodą premiera, lord Halifax rozmawiał z Hitlerem w Niemczech. W styczniu 1938 roku Chamberlain chłodno przyjął propozycję prezydenta Franklina Delano Roosevelta zwołania międzynarodowej konferencji, a w lutym, w sporze o rozmowy z Włochami, doprowadził do dymisji ministra spraw zagranicznych Anthony’ego Edena, którego zastąpił Halifax. Przyjął do wiadomości Anschluss Austrii w marcu 1938 roku, a w kwietniu zawarł z Włochami porozumienie, w którym uznał włoski podbój Etiopii w zamian za obietnicę wycofania części włoskich wojsk z Hiszpanii.

Monachium

Latem 1938 roku Hitler zaczął grozić Czechosłowacji wojną w sprawie Niemców sudeckich. Chamberlain, przekonany, że ani Wielka Brytania, ani Francja nie zdołają skutecznie obronić Czechosłowacji, postanowił działać sam. 15 września 1938 roku, mając 69 lat, po raz pierwszy w życiu poleciał samolotem i spotkał się z Hitlerem w Berchtesgaden. Zgodził się na oddanie Niemcom obszarów zamieszkanych w większości przez Niemców i razem z Francuzami nakłonił do tego rząd Edvarda Beneša. Gdy 22 września w Bad Godesberg Hitler podniósł żądania, groziła wojna. 27 września Chamberlain mówił przez radio, że to straszne i niewiarygodne, by Brytyjczycy mieli kopać okopy z powodu sporu w dalekim kraju między ludźmi, o których nic nie wiedzą.

Na prośbę Chamberlaina Mussolini zaproponował konferencję. 29–30 września 1938 roku w Monachium Chamberlain, Édouard Daladier, Hitler i Mussolini podpisali układ monachijski, oddający Niemcom Kraj Sudetów. Przedstawicieli Czechosłowacji nie dopuszczono do rozmów. Następnego ranka Chamberlain skłonił Hitlera do podpisania krótkiej deklaracji, w której obaj zapowiadali, że ich narody nigdy więcej nie pójdą ze sobą na wojnę. Witany w Londynie przez tłumy, mówił z okna przy Downing Street o „pokoju dla naszych czasów”. Minister Duff Cooper podał się do dymisji, a Churchill nazwał Monachium całkowitą i niezłagodzoną klęską. Większość Brytyjczyków przyjęła jednak premiera z ulgą i wdzięcznością.

Od gwarancji do wojny

Po Monachium Chamberlain przyspieszył zbrojenia, ale wciąż liczył na porozumienie. Potępił noc kryształową, lecz nie zerwał rozmów z Niemcami. 15 marca 1939 roku Niemcy zajęły Pragę i resztę Czech. Dwa dni później Chamberlain w przemówieniu w Birmingham zapytał, czy to nie jest krok w kierunku opanowania świata siłą. 31 marca ogłosił w Izbie Gmin, że Wielka Brytania i Francja udzielą Polsce wszelkiej pomocy, gdyby jej niepodległość została zagrożona, a Polska uznała za konieczne stawić opór. Na początku kwietnia z ministrem Józefem Beckiem uzgodniono, że gwarancja będzie wzajemna. Rząd podwoił liczebność armii terytorialnej, a pod koniec kwietnia wprowadził pobór w czasie pokoju, po raz pierwszy w historii kraju. Po zajęciu Albanii przez Włochy gwarancje otrzymały także Grecja i Rumunia.

Chamberlain niechętnie podjął rozmowy o sojuszu ze Związkiem Radzieckim. Nie ufał Stalinowi, wątpił w wartość Armii Czerwonej po czystkach i wiedział, że Polska nie zgodzi się na przemarsz wojsk radzieckich. Rozmowy ciągnęły się przez lato bez wyniku, a 23 sierpnia 1939 roku Wiaczesław Mołotow i Joachim von Ribbentrop podpisali w Moskwie pakt o nieagresji. 25 sierpnia Wielka Brytania zawarła z Polską układ sojuszniczy. Gdy 1 września Niemcy napadły na Polskę, rząd brytyjski przez dwa dni zwlekał, czekając na Francuzów i na włoską propozycję konferencji, co wywołało burzę w Izbie Gmin i bunt części ministrów. 3 września o 9:00 ambasador w Berlinie wręczył ultimatum, a o 11:15 Chamberlain ogłosił przez radio, że Wielka Brytania jest w stanie wojny z Niemcami. Kilka godzin później w Izbie Gmin mówił, że wszystko, na co pracował i w co wierzył w życiu publicznym, legło w gruzach.

Wojenny premier

Chamberlain utworzył gabinet wojenny, do którego wszedł Churchill jako pierwszy lord Admiralicji. Polsce, która walczyła samotnie, Wielka Brytania i Francja nie udzieliły skutecznej pomocy wojskowej. Przez zimę trwała dziwna wojna: premier liczył, że blokada morska i zbrojenia zmuszą Niemcy do ustępstw lub doprowadzą do upadku Hitlera bez wielkiej ofensywy. 4 kwietnia 1940 roku powiedział, że Hitler „spóźnił się na autobus”. Pięć dni później Niemcy zaatakowały Danię i Norwegię. Po niepowodzeniu kampanii norweskiej Izba Gmin 7–8 maja debatowała nad prowadzeniem wojny. Konserwatysta Leo Amery rzucił premierowi słowa Cromwella: „W imię Boga, idź!”. W głosowaniu większość rządu spadła z ponad dwustu do 81 głosów, bo wielu konserwatystów głosowało przeciw lub wstrzymało się. 10 maja, w dniu niemieckiej ofensywy na zachodzie, Chamberlain podał się do dymisji, a premierem został Churchill.

Ostatnie miesiące

Chamberlain pozostał przywódcą partii i wszedł do gabinetu wojennego jako lord przewodniczący Rady. Lojalnie wspierał Churchilla, kierował sprawami wewnętrznymi i pod koniec maja 1940 roku, w czasie sporu w gabinecie wojennym, poparł Churchilla przeciw Halifaksowi, który chciał zbadać możliwość rokowań przez Włochy. W lipcu ukazał się pamflet „Guilty Men”, obwiniający go o nieprzygotowanie kraju do wojny. W tym samym miesiącu lekarze wykryli u niego nieoperacyjnego raka jelita. 22 września złożył Churchillowi rezygnację, a na początku października 1940 roku odszedł z rządu i z przywództwa partii. Odmówił przyjęcia Orderu Podwiązki, mówiąc, że woli umrzeć jako zwykły pan Chamberlain, jak jego ojciec. Zmarł 9 listopada 1940 roku w domu Highfield Park w Heckfield koło Reading. Jego prochy złożono w Opactwie Westminsterskim. Churchill, żegnając go w Izbie Gmin, mówił, że jedynym przewodnikiem człowieka jest jego sumienie, a Chamberlain działał zgodnie z nim, starając się uratować świat od strasznej wojny.

Spór o Chamberlaina

Przez dziesięciolecia po wojnie dominował obraz Chamberlaina jako naiwnego człowieka z parasolem, który uwierzył Hitlerowi, poświęcił Czechosłowację i zachęcił Niemcy do kolejnych żądań. Taką ocenę utrwaliły „Guilty Men” i wspomnienia Churchilla. Po otwarciu archiwów w latach sześćdziesiątych historycy rewizjonistyczni zwrócili uwagę na ograniczenia, w których działał: słabość militarną kraju w 1938 roku, rozproszone po świecie imperium, niechęć dominiów do wojny w Europie, opór szefów sztabów, pacyfistyczne nastroje i potrzebę zyskania czasu na zbrojenia. Rok między Monachium a wybuchem wojny pozwolił rozbudować lotnictwo myśliwskie i sieć radarów, które w 1940 roku ocaliły Wielką Brytanię.

Krytycy odpowiadają, że w 1938 roku Niemcy również nie były gotowe do wielkiej wojny, Czechosłowacja miała silną armię i umocnienia, a Monachium oddało je Hitlerowi bez walki i przekonało go, że zachodnie demokracje zawsze ustąpią. Wskazują też, że Chamberlain lekceważył możliwość współpracy ze Związkiem Radzieckim i Stanami Zjednoczonymi oraz ufał własnej dyplomacji bardziej niż ostrzeżeniom ekspertów. Dla Polski jego postać ma podwójne oblicze: to on w marcu 1939 roku dał jej gwarancje, które sprawiły, że Wielka Brytania przystąpiła do wojny, i to jego rząd we wrześniu 1939 roku nie udzielił Polsce realnej pomocy.