Glenn Miller

Alton Glenn Miller był najpopularniejszym amerykańskim kapelmistrzem przełomu lat trzydziestych i czterdziestych. Jego orkiestra, z charakterystycznym brzmieniem klarnetu prowadzącego sekcję saksofonów, w ciągu niespełna czterech lat nagrała dziesiątki przebojów – od „In the Mood” przez „Moonlight Serenade” po „Chattanooga Choo Choo” – i stała się dźwiękowym tłem Ameryki w przededniu wojny. W 1942 roku, u szczytu sławy, Miller rozwiązał ją i wstąpił do wojska, by grać dla żołnierzy. Zginął w wieku 40 lat: 15 grudnia 1944 roku samolot, którym leciał z Anglii do Francji, zaginął nad kanałem La Manche. Ponieważ wraku nigdy nie odnaleziono, jego śmierć obrosła legendą, która do dziś towarzyszy jego muzyce.

Dzieciństwo na Środkowym Zachodzie

Urodził się 1 marca 1904 roku w Clarindzie w stanie Iowa jako syn Lewisa Elmera Millera i Mattie Lou z domu Cavender. Rodzina była uboga i często się przeprowadzała: mieszkała m.in. w North Platte w Nebrasce i w Grant City w stanie Missouri. Tam kilkunastoletni Glenn – według przekazów rodzinnych za pieniądze zarobione przy dojeniu krów – kupił swój pierwszy puzon i zaczął grać w miejskiej orkiestrze dętej.

Od 1918 roku Millerowie mieszkali w Fort Morgan w Kolorado. Glenn grał tam w szkolnym zespole, a po maturze w 1921 roku – w zespołach tanecznych w okolicy. W 1923 roku zapisał się na Uniwersytet Kolorado w Boulder, ale więcej czasu spędzał na próbach i koncertach niż na wykładach i po kilku semestrach porzucił studia, by zostać zawodowym muzykiem. W Boulder poznał Helen Burger, którą poślubił w październiku 1928 roku.

Puzonista i aranżer

W 1926 roku Miller dołączył do orkiestry Bena Pollacka, w której grał również młody Benny Goodman. Szybko okazało się, że jego największym atutem nie jest gra na puzonie – był rzetelnym, ale nie wybitnym solistą – lecz umiejętność pisania aranżacji. Pod koniec lat dwudziestych przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie pracował jako muzyk sesyjny, grał w orkiestrach teatrów przy Broadwayu i sprzedawał aranżacje różnym zespołom. Studiował też prywatnie teorię i kompozycję.

W 1934 roku był puzonistą i aranżerem orkiestry braci Tommy’ego i Jimmy’ego Dorseyów, a w 1935 roku zorganizował amerykańską orkiestrę dla brytyjskiego kapelmistrza Raya Noble’a. W tym czasie napisał też melodię, która po latach – z tekstem Mitchella Parrisha – stała się jego muzycznym podpisem: „Moonlight Serenade”.

Własna orkiestra i sukces

Pierwsza orkiestra pod własnym nazwiskiem, założona w 1937 roku, nie odniosła sukcesu i na początku 1938 roku Miller ją rozwiązał. Wiosną tego roku zebrał nowy zespół i tym razem dopracował brzmienie, które stało się jego znakiem rozpoznawczym: klarnet prowadzący melodię nad czterema saksofonami. Przełom nastąpił w 1939 roku, gdy orkiestra grała w modnych salach tanecznych Glen Island Casino w New Rochelle i Meadowbrook w New Jersey, skąd transmitowało ją radio. W kwietniu nagrała „Moonlight Serenade”, w sierpniu „In the Mood” – utwór Joego Garlanda w aranżacji, której riff zna dziś niemal każdy.

Od grudnia 1939 roku Miller prowadził trzy razy w tygodniu sponsorowaną przez producenta papierosów Chesterfield audycję radiową CBS, a jego płyty wydawane przez wytwórnię Bluebird, należącą do RCA, zajmowały czołowe miejsca list popularności. W 1940 roku do przebojów orkiestry doszły m.in. „Tuxedo Junction” i „Pennsylvania 6-5000”. Zespół wystąpił w dwóch filmach wytwórni 20th Century Fox: „Sun Valley Serenade” (1941) i „Orchestra Wives” (1942). Pochodzący z pierwszego z nich „Chattanooga Choo Choo” sprzedał się w ponad milionie egzemplarzy i w lutym 1942 roku RCA wręczyła Millerowi na antenie pozłacaną płytę – uważaną za pierwszą „złotą płytę” w historii przemysłu fonograficznego. Z drugiego filmu pochodził „(I’ve Got a Gal in) Kalamazoo”, nominowany do Oscara za najlepszą piosenkę.

Miller był wymagającym, zdyscyplinowanym szefem, który dbał o precyzję wykonania bardziej niż o improwizację. Krytycy jazzowi zarzucali jego orkiestrze komercyjną gładkość, ale publiczność kochała ją właśnie za łatwo rozpoznawalne, taneczne i melodyjne brzmienie swingu.

W mundurze

Po ataku na Pearl Harbor Miller, który miał 38 lat, żonę i nie podlegał poborowi, postanowił wstąpić do wojska. Marynarka wojenna odrzuciła jego ofertę, ale armia ją przyjęła. Ostatni koncert cywilnej orkiestry odbył się 27 września 1942 roku w Passaic w New Jersey, a na początku października Miller otrzymał stopień kapitana. Wkrótce, za zgodą dowódcy lotnictwa gen. Henry’ego Arnolda, przeszedł do Sił Powietrznych Armii USA. Chciał – jak sam mówił – unowocześnić wojskową muzykę i dać żołnierzom to, czego słuchali w domu.

Najpierw kierował orkiestrami lotnictwa w Montgomery w Alabamie, a w 1943 roku stworzył w New Haven, gdzie w budynkach Uniwersytetu Yale szkolono kadetów lotnictwa, wielką orkiestrę złożoną z zawodowych muzyków w mundurach. Grała ona na defiladach marsze w rytmie swingu – najsłynniejszym był „St. Louis Blues March” na motywach „St. Louis Blues” – co oburzało tradycjonalistów, ale podobało się kadetom. Od 1943 roku orkiestra nadawała w radiu cotygodniowy program „I Sustain the Wings”, służący także werbunkowi do lotnictwa. Millerowie adoptowali w tym czasie syna Stevena, a później córkę Jonnie.

Orkiestra AEF w Anglii

Miller zabiegał o wyjazd za ocean i po lądowaniu w Normandii dowództwo zgodziło się na to. Pod koniec czerwca 1944 roku jego około pięćdziesięcioosobowa orkiestra przybyła do Londynu, ostrzeliwanego właśnie pociskami V-1, i na początku lipca przeniosła się do Bedford. Od 9 lipca nadawała w programie BBC dla Alianckich Sił Ekspedycyjnych jako „The American Band of the AEF”, a mniejsze składy – taneczny, jazzowy i smyczkowy – grały osobne audycje. Orkiestra dawała też koncerty w bazach lotniczych i szpitalach; w ciągu pięciu miesięcy wystąpiła kilkaset razy, przed setkami tysięcy żołnierzy. W sierpniu 1944 roku Miller został awansowany na majora. Nagrywał również audycje dla amerykańskiej rozgłośni ABSIE, nadającej na okupowaną Europę i Niemcy, w których zapowiadał utwory po niemiecku – była to część alianckiej propagandy radiowej skierowanej do żołnierzy Wehrmachtu.

Po wyzwoleniu Paryża zapadła decyzja o przeniesieniu orkiestry do Francji, gdzie miała grać na Boże Narodzenie dla żołnierzy na urlopach. Miller postanowił polecieć przodem, by przygotować koncerty.

Zaginięcie

15 grudnia 1944 roku o 13.55 Miller wystartował z lotniska Twinwood Farm pod Bedford na pokładzie jednosilnikowego samolotu Noorduyn Norseman (UC-64) razem z ppłk. Normanem F. Baessellem ze sztabu służb technicznych 8 Armii Lotniczej. Maszynę pilotował chorąży lotnictwa (Flight Officer) John R. S. Morgan. Pogoda była zła, a do Paryża samolot nigdy nie doleciał. Jego brak zauważono dopiero 18 grudnia, gdy orkiestra przyleciała do Paryża, a Millera nie było na lotnisku. Oficjalną wiadomość o zaginięciu Millera dowództwo SHAEF podało 24 grudnia, w dniach, gdy uwagę świata pochłaniała ofensywa w Ardenach.

Komisja badająca zaginięcie stwierdziła 20 stycznia 1945 roku, że samolot najprawdopodobniej spadł do kanału z powodu oblodzenia, awarii silnika lub błędu w nawigacji przy złej widoczności. Wraku ani ciał nie odnaleziono. Później powstało wiele hipotez. Najczęściej przywoływaną przedstawił w latach osiemdziesiątych były nawigator RAF Fred Shaw: według niego samolot Millera mogły strącić bomby, których pozbywały się nad wyznaczoną strefą w kanale Avro Lancastery wracające z odwołanego nalotu na Siegen. Dennis Spragg, kierownik archiwum Glenna Millera na Uniwersytecie Kolorado, wskazuje jednak w książce „Glenn Miller Declassified” (2017), że według dokumentów bombowce zrzucały ładunek w innym czasie i miejscu, i uważa za najbardziej prawdopodobny wypadek w złej pogodzie. Inne opowieści – m.in. ogłoszona w 1983 roku przez brata muzyka Herba wersja, że Glenn zmarł na raka płuc w szpitalu, czy pogłoski o tajnej misji wywiadowczej – nie znalazły potwierdzenia w źródłach, a biografowie je odrzucają.

Pamięć

W marcu 1945 roku Helen Miller odebrała przyznaną mężowi pośmiertnie Brązową Gwiazdę. Orkiestra, prowadzona przez jego współpracowników, grała bez niego w wyzwolonej Europie do lata 1945 roku. Po wojnie powstały kolejne zespoły pod jego nazwiskiem – najpierw pod kierunkiem saksofonisty Texa Beneke, a od 1956 roku orkiestra Glenna Millera działająca za zgodą jego spadkobierców, która koncertuje do dziś. W 1954 roku powstał film biograficzny „The Glenn Miller Story” z Jamesem Stewartem w roli tytułowej, a w 2003 roku Miller otrzymał pośmiertnie nagrodę za całokształt twórczości przyznawaną w ramach Nagrody Grammy. W 1992 roku, na prośbę jego córki, ustawiono mu symboliczny nagrobek na Cmentarzu Narodowym w Arlington.

Miejsce w wojnie

Miller nie dowodził w bitwach i nie wpływał na decyzje polityczne, ale jego muzyka była jednym z ważnych elementów wojennego morale. Dla milionów amerykańskich żołnierzy brzmienie jego orkiestry było przypomnieniem domu, a dla słuchaczy w okupowanej Europie – zapowiedzią świata, który miał nadejść po wojnie. Decyzja o porzuceniu dochodowej kariery i służbie w mundurze uczyniła z niego symbol zaangażowania amerykańskiego społeczeństwa w wojnę, a tajemnicze zaginięcie – jedną z najbardziej znanych ofiar wojny spoza linii frontu. Miller, Baessell i Morgan byli zarazem trzema z tysięcy alianckich lotników, których los nad morzem nigdy nie został wyjaśniony.