Dwight Eisenhower

Dwight David Eisenhower, przez wszystkich nazywany „Ike”, był żołnierzem, który aż do pięćdziesiątki nie dowodził w boju ani jednym pułkiem, a w ciągu trzech lat II wojny światowej stanął na czele największej koalicyjnej armii w historii. W czerwcu 1942 roku przyjechał do Londynu jako mało znany generał dywizji, sztabowiec z Departamentu Wojny. W listopadzie tego roku dowodził desantem w Afryce Północnej, w 1943 roku inwazjami na Sycylię i Włochy, a 6 czerwca 1944 roku lądowaniem w Normandii. Jako naczelny dowódca alianckich sił ekspedycyjnych przyjął 7 maja 1945 roku w Reims kapitulację Niemiec. Nie był wielkim taktykiem ani wodzem w rodzaju Rommla czy Pattona. Jego siłą była umiejętność godzenia ludzi, narodów i interesów: utrzymał w jednej strukturze dowodzenia Amerykanów, Brytyjczyków, Kanadyjczyków, Francuzów i Polaków oraz generałów, z których wielu go nie znosiło. Po wojnie był szefem sztabu armii, pierwszym naczelnym dowódcą sił NATO w Europie, a w latach 1953–1961 34. prezydentem Stanów Zjednoczonych.

Abilene i West Point

Urodził się 14 października 1890 roku w Denison w Teksasie jako trzeci z siedmiu synów Davida Jacoba Eisenhowera i Idy Stover. Ochrzczono go jako David Dwight, ale matka, by uniknąć pomyłek z ojcem, odwróciła kolejność imion. Rodzina pochodziła od niemieckich imigrantów z Palatynatu, którzy w XVIII wieku osiedli w Pensylwanii, i należała do pacyfistycznej wspólnoty religijnej braci z rzeki. W 1892 roku Eisenhowerowie przenieśli się do Abilene w Kansas, które Dwight zawsze uważał za swoje rodzinne miasto. Ojciec pracował w mleczarni, dom był skromny, a synowie wcześnie zarabiali na siebie.

Po szkole średniej Eisenhower pracował w mleczarni i myślał o studiach. Do akademii marynarki w Annapolis było mu za późno ze względu na wiek, ale w 1911 roku zdał egzamin do Akademii Wojskowej w West Point, gdzie nauka była bezpłatna. Matka przyjęła jego wybór z bólem. W West Point był przeciętnym studentem i zapalonym futbolistą, dopóki kontuzja kolana nie zakończyła jego kariery sportowej. Ukończył akademię w 1915 roku jako 61. ze 164 absolwentów. Rocznik ten nazwano później „rocznikiem, na który spadły gwiazdy”: 59 jego absolwentów zostało generałami, wśród nich Omar Bradley.

Wojna, której nie zobaczył

Jako podporucznik piechoty trafił do Fort Sam Houston w Teksasie. Tam poznał Mamie Doud z zamożnej rodziny z Denver i ożenił się z nią 1 lipca 1916 roku. Mieli dwóch synów: Douda Dwighta, który zmarł na szkarlatynę w 1921 roku w wieku trzech lat, co Eisenhower nazywał największym nieszczęściem swego życia, i urodzonego w 1922 roku Johna, później oficera i historyka.

Gdy Stany Zjednoczone weszły w kwietniu 1917 roku do I wojny światowej, Eisenhower chciał walczyć we Francji, ale przełożeni cenili go jako instruktora. W 1918 roku dowodził obozem szkolenia załóg czołgów Camp Colt w Gettysburgu, gdzie pod jego komendą przeszło szkolenie kilka tysięcy ludzi. Rozkaz wyjazdu do Francji dostał na listopad 1918 roku. Rozejm podpisano tydzień przed terminem wyjazdu. Eisenhower czuł się przez lata żołnierzem, który przegapił swoją wojnę.

W 1919 roku wziął udział w przejeździe wojskowej kolumny samochodowej przez całe Stany Zjednoczone, który trwał prawie dwa miesiące i pokazał, jak fatalne są amerykańskie drogi. W Camp Meade zaprzyjaźnił się z George’em Pattonem. Obaj pisali artykuły o przyszłości broni pancernej, za co Eisenhower usłyszał od przełożonych, że jego poglądy są sprzeczne z doktryną piechoty.

Lata nauki

Największy wpływ na jego rozwój miał gen. bryg. Fox Conner, u którego w latach 1922–1924 Eisenhower służył jako oficer sztabowy w strefie Kanału Panamskiego. Conner, były szef operacji w sztabie Johna Pershinga we Francji, dawał mu do czytania klasyków wojskowości i historyków i przekonywał, że następna wojna wybuchnie, będzie wojną koalicyjną i że trzeba się do niej przygotować. Dzięki jego protekcji Eisenhower dostał się do Szkoły Dowodzenia i Sztabu Generalnego w Fort Leavenworth, którą w 1926 roku ukończył jako pierwszy z 245 słuchaczy. Potem ukończył Szkołę Wojenną Armii, a w latach 1927–1929 pracował w Amerykańskiej Komisji Pomników Bitewnych pod kierunkiem Pershinga, dla której przygotował przewodnik po amerykańskich polach bitew I wojny. Na tę pracę spędził ponad rok we Francji.

Od 1929 roku pracował w Waszyngtonie w biurze zastępcy sekretarza wojny nad planami mobilizacji przemysłu, a od 1933 roku jako adiutant szefa sztabu armii gen. Douglasa MacArthura. Był przy nim w lipcu 1932 roku, gdy wojsko usunęło ze stolicy obozujących weteranów domagających się wypłaty premii wojennych; uważał tę akcję za błąd. W 1935 roku pojechał z MacArthurem na Filipiny jako jego zastępca w misji doradczej, która miała zbudować armię Wspólnoty Filipin. Spędził tam cztery lata, nauczył się latać i coraz gorzej znosił próżność swego szefa. Przypisuje mu się późniejsze powiedzenie, że przez siedem lat uczył się u MacArthura aktorstwa.

Szybki awans

Pod koniec 1939 roku, po wybuchu wojny w Europie, Eisenhower wrócił do Stanów Zjednoczonych i wreszcie dostał przydział do wojsk: był oficerem w 15 Pułku Piechoty, potem szefem sztabu dywizji i korpusu. W czerwcu 1941 roku gen. Walter Krueger wziął go na szefa sztabu 3 Armii. We wrześniu 1941 roku armia Kruegera wygrała wielkie manewry w Luizjanie, największe ćwiczenia w historii armii amerykańskiej, a prasa przypisała część zasługi jego szefowi sztabu. Na początku października Eisenhower otrzymał gwiazdkę generała brygady.

12 grudnia 1941 roku, pięć dni po ataku na Pearl Harbor, szef sztabu armii gen. George Marshall wezwał go do Waszyngtonu. Zapytał go, co robić na Pacyfiku. Eisenhower po kilku godzinach odpowiedział, że Filipin nie da się utrzymać, ale trzeba zrobić wszystko, by przedłużyć ich obronę, i budować bazę w Australii. Marshallowi spodobała się ta odpowiedź. W lutym 1942 roku powierzył Eisenhowerowi kierownictwo Wydziału Planów Wojennych, w marcu, po reorganizacji armii, przemianowanego na Wydział Operacyjny, i awansował go na generała dywizji. Eisenhower opowiadał się konsekwentnie za strategią „najpierw Niemcy”, uzgodnioną z Brytyjczykami na konferencji Arcadia, i za skoncentrowaniem sił w Wielkiej Brytanii do inwazji na Francję. Na jego memorandum z marca 1942 roku opierał się plan „Bolero” i „Roundup”, który Marshall przedstawił w kwietniu w Londynie.

Londyn i Afryka Północna

W maju 1942 roku Marshall wysłał go do Anglii na inspekcję, a w czerwcu mianował dowódcą wojsk amerykańskich w Europie. 24 czerwca Eisenhower przyleciał do Londynu i objął dowództwo Europejskiego Teatru Działań Armii USA. 7 lipca awansował na generała broni. Gdy w lipcu alianci zrezygnowali z desantu we Francji w 1942 roku na rzecz lądowania w Afryce Północnej, Eisenhower uznał to za błąd, ale w sierpniu został naczelnym dowódcą operacji „Torch”. 8 listopada 1942 roku wojska amerykańskie i brytyjskie wylądowały w Maroku i Algierii. Eisenhower kierował nimi z kwatery w tunelach Gibraltaru.

Afryka Północna była dla niego szkołą wojny i polityki. Aby powstrzymać opór wojsk Vichy, jego zastępca gen. Mark Clark zawarł za jego zgodą porozumienie z admirałem François Darlanem, dotychczasowym współpracownikiem Niemców, który został wysokim komisarzem Afryki Północnej. „Układ z Darlanem” wywołał oburzenie w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych; skończył się zabójstwem admirała w grudniu 1942 roku, a władzę przejął gen. Henri Giraud. W lutym 1943 roku amerykański II Korpus poniósł w Tunezji ciężką porażkę na przełęczy Kasserine. Eisenhower wyciągnął z niej wnioski, usunął nieudolnych dowódców i powierzył korpus Pattonowi. W maju 1943 roku siły Osi w Tunezji skapitulowały, a do niewoli trafiło według różnych szacunków od 230 do 250 tysięcy żołnierzy niemieckich i włoskich.

W lipcu 1943 roku Eisenhower dowodził inwazją na Sycylię, we wrześniu lądowaniem we Włoszech, poprzedzonym ogłoszeniem rozejmu z rządem marszałka Pietra Badoglia. Nauczył się kierować wspólnym sztabem, w którym pod amerykańskim dowódcą pracowali brytyjscy dowódcy wojsk lądowych, floty i lotnictwa: gen. Harold Alexander, adm. Andrew Cunningham i marszałek lotnictwa Arthur Tedder.

Overlord

W grudniu 1943 roku Franklin Delano Roosevelt, który nie chciał rozstawać się z Marshallem w Waszyngtonie, wybrał Eisenhowera na naczelnego dowódcę inwazji na Francję. W styczniu 1944 roku Eisenhower przybył do Londynu i stanął na czele Naczelnego Dowództwa Alianckich Sił Ekspedycyjnych (SHAEF). Jego zastępcą był Tedder, wojskami lądowymi w pierwszej fazie dowodził gen. Bernard Montgomery, flotą adm. Bertram Ramsay, lotnictwem taktycznym Trafford Leigh-Mallory. Eisenhower wywalczył, wbrew oporowi dowódców lotnictwa strategicznego, w tym Arthura Harrisa, że przed inwazją bombowce uderzą w sieć kolejową Francji.

Najtrudniejszą decyzję podjął wieczorem 4 i rano 5 czerwca 1944 roku: na podstawie prognozy meteorologów, którzy przewidywali krótką przerwę w sztormowej pogodzie, wydał rozkaz rozpoczęcia operacji „Overlord”. Przygotował też notatkę na wypadek klęski, w której brał całą winę na siebie. 6 czerwca alianci wylądowali w Normandii. Po przełamaniu frontu i bitwie w kotle pod Falaise wojska alianckie wyzwoliły w sierpniu Paryż, a 1 września Eisenhower przejął osobiście dowodzenie wojskami lądowymi.

Jesienią 1944 roku toczył najostrzejsze spory swojej kariery. Montgomery domagał się skoncentrowania wszystkich sił w jednym uderzeniu na północy, Eisenhower wybrał natarcie szerokim frontem. Zgodził się na operację „Market Garden”, w której walczyła polska 1 Samodzielna Brygada Spadochronowa, a która zakończyła się klęską pod Arnhem. W grudniu niemiecka ofensywa w Ardenach zaskoczyła jego wywiad, ale Eisenhower szybko skierował w zagrożony rejon odwody i polecił Pattonowi uderzyć od południa. 20 grudnia 1944 roku otrzymał nowo ustanowiony stopień generała armii z pięcioma gwiazdkami.

Koniec wojny w Europie

Wiosną 1945 roku wojska alianckie przekroczyły Ren i otoczyły Zagłębie Ruhry. Pod koniec marca Eisenhower, bez uzgodnienia z Brytyjczykami, napisał do Józefa Stalina, że jego głównym celem nie jest Berlin, lecz połączenie z Armią Czerwoną w środkowych Niemczech. Winston Churchill był oburzony, ale Eisenhower uważał, że Berlin leży w przyszłej radzieckiej strefie okupacyjnej, a zdobycie go kosztowałoby dziesiątki tysięcy ofiar. 12 kwietnia 1945 roku zwiedził z Bradleyem i Pattonem wyzwolony obóz Ohrdruf, filię Buchenwaldu. Polecił, by obozy zobaczyli żołnierze, dziennikarze i politycy, bo chciał, aby nikt w przyszłości nie mógł powiedzieć, że opowieści o zbrodniach są propagandą.

7 maja 1945 roku w jego kwaterze w Reims gen. Alfred Jodl podpisał akt bezwarunkowej kapitulacji Niemiec. Eisenhower nie spotkał się z Jodlem przy podpisaniu, przyjął go dopiero później. W depeszy do Waszyngtonu napisał tylko, że „misja tego sojuszniczego wojska została wykonana”. Po wojnie był dowódcą amerykańskiej strefy okupacyjnej Niemiec i członkiem Sojuszniczej Rady Kontroli razem z marszałkiem Gieorgijem Żukowem, z którym utrzymywał dobre stosunki.

Generał i prezydent

W listopadzie 1945 roku zastąpił Marshalla na stanowisku szefa sztabu armii i kierował jej demobilizacją. W 1948 roku odszedł z czynnej służby i został rektorem Uniwersytetu Columbia, a jego wspomnienia wojenne „Crusade in Europe” stały się bestsellerem. Na przełomie 1950 i 1951 roku prezydent Harry Truman powołał go na pierwszego naczelnego dowódcę sił NATO w Europie.

Obie partie zabiegały o niego jako kandydata na prezydenta. W 1952 roku przyjął nominację republikanów i pokonał demokratę Adlaia Stevensona, z Richardem Nixonem jako wiceprezydentem. Rządził dwie kadencje, od 1953 do 1961 roku. Zakończył wojnę koreańską rozejmem w lipcu 1953 roku, nie wysłał wojsk do Indochin w 1954 roku, w 1956 roku zmusił Wielką Brytanię, Francję i Izrael do wycofania się z Egiptu podczas kryzysu sueskiego, a stłumienia powstania węgierskiego przez ZSRR nie próbował powstrzymać siłą. Opierał politykę bezpieczeństwa na odstraszaniu nuklearnym i tajnych operacjach CIA. W kraju zbudował sieć autostrad międzystanowych, wzorowaną po części na niemieckich autostradach, które widział w 1945 roku, a w 1957 roku wysłał wojsko do Little Rock, by zapewnić czarnym uczniom wstęp do szkoły. W pożegnalnym przemówieniu w styczniu 1961 roku ostrzegł Amerykanów przed rosnącymi wpływami kompleksu militarno-przemysłowego.

Po prezydenturze mieszkał na farmie pod Gettysburgiem. Zmarł 28 marca 1969 roku w szpitalu wojskowym Waltera Reeda w Waszyngtonie, po serii zawałów serca. Pochowano go w Abilene.

Znaczenie

Eisenhower był najważniejszym dowódcą koalicyjnym II wojny światowej. Nie wygrał żadnej bitwy dzięki genialnemu manewrowi i nie wszystkie jego decyzje się obroniły: krytycy wytykają mu układ z Darlanem, ostrożność we Włoszech, natarcie szerokim frontem i rezygnację z Berlina. Brytyjscy generałowie, zwłaszcza Montgomery i szef Imperialnego Sztabu Generalnego Alan Brooke, uważali go za słabego strategia. Jego najważniejszym osiągnięciem było jednak to, czego nie udało się zbudować w I wojnie światowej aż do jej ostatnich miesięcy: zintegrowane, sojusznicze dowództwo, w którym Amerykanie i Brytyjczycy walczyli jak jedna armia. Churchill spierał się z nim wielokrotnie, ale ufał mu do końca. Droga od skromnego sztabowca z Kansas, który w czerwcu 1942 roku przyjechał do Londynu jako nikomu nieznany generał, do zwycięzcy nad III Rzeszą i prezydenta Stanów Zjednoczonych należy do najbardziej niezwykłych karier tej wojny.