Henrik Kauffmann

Henrik Kauffmann był duńskim dyplomatą, który w czasie drugiej wojny światowej prowadził własną politykę zagraniczną. Gdy w kwietniu 1940 roku Niemcy zajęli Danię, poseł w Waszyngtonie oświadczył, że nie będzie wykonywał poleceń rządu działającego pod okupacją. Rok później, bez wiedzy i zgody Kopenhagi, podpisał ze Stanami Zjednoczonymi umowę, która oddawała Grenlandię pod amerykańską ochronę i otwierała ją dla amerykańskich baz. Rząd duński go odwołał i oskarżył o zdradę stanu, Waszyngton nadal uznawał go za posła, a po wojnie Kauffmann wrócił do kraju jako minister. Jego samodzielna decyzja z 1941 roku na trwałe związała Grenlandię z amerykańskim systemem obrony północnego Atlantyku i przyczyniła się do porzucenia przez Danię tradycyjnej neutralności.

Młodość i pierwsze placówki

Henrik Louis Hans von Kauffmann urodził się 26 sierpnia 1888 roku we Frankfurcie nad Menem. Jego ojciec, Aage Kauffmann, był duńskim architektem z rodziny o wojskowych tradycjach, pracującym w Niemczech; matka, Mathilde von Bernus, pochodziła z frankfurckiej rodziny szlacheckiej. Henrik wychował się jednak jako Duńczyk. W 1906 roku zdał maturę w Kopenhadze, a w 1911 roku ukończył prawo na Uniwersytecie Kopenhaskim. Jeszcze w tym samym roku zaczął pracę w ministerstwie spraw zagranicznych, najpierw jako wolontariusz, a od 1912 roku jako urzędnik.

W latach 1913–1915 był sekretarzem konsulatu w Nowym Jorku, potem sekretarzem poselstwa w Berlinie, gdzie spędził ostatnie lata pierwszej wojny światowej. Po powrocie do Kopenhagi kierował jednym z wydziałów ministerstwa. Kariera szła wyjątkowo szybko. Duńscy historycy przypisują to poparciu Erika Scaveniusa, ministra spraw zagranicznych w latach pierwszej wojny – tego samego, który ćwierć wieku później miał Kauffmanna odwołać i oskarżyć. W maju 1921 roku, mając niespełna 33 lata, Kauffmann został posłem w Rzymie.

Pekin i Oslo

W 1924 roku przeniesiono go do Pekinu, skąd był zarazem akredytowany w Tokio, a od 1928 roku także w Bangkoku. W Chinach, pogrążonych w wojnach domowych, a od 1928 roku zjednoczonych pod władzą Kuomintangu, spędził osiem lat. Zasłynął tam znakomitymi raportami politycznymi, bliskimi kontaktami z chińskimi przywódcami i rozrzutnością, którą ministerstwo w Kopenhadze oglądało w rachunkach podróży. W 1926 roku w Portsmouth w stanie New Hampshire ożenił się z Amerykanką Charlotte MacDougall, córką kontradmirała US Navy Williama D. MacDougalla. Mieli dwie córki. Związki rodzinne z amerykańską marynarką i elitą Waszyngtonu miały mu się później bardzo przydać.

W 1932 roku Kauffmann objął poselstwo w Oslo. Stosunki duńsko-norweskie były wtedy napięte z powodu sporu o wschodnią Grenlandię: w 1931 roku norwescy myśliwi i rząd w Oslo ogłosili zajęcie części wybrzeża, nazwanej Ziemią Eryka Rudego. 5 kwietnia 1933 roku Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze przyznał całą Grenlandię Danii, a Norwegia wyrok przyjęła. Kauffmann przez kolejne lata starał się łagodzić gorycz po norweskiej stronie. Sprawa nauczyła go, jak ważna dla Danii jest jej arktyczna kolonia i jak łatwo jej status może stać się przedmiotem sporu.

Poseł w Waszyngtonie

Latem 1939 roku, gdy wojna w Europie wydawała się bliska, minister spraw zagranicznych Peter Munch chciał mieć w Stanach Zjednoczonych doświadczonego dyplomatę i powierzył poselstwo Kauffmannowi. 9 kwietnia 1940 roku Wehrmacht zajął Danię, a król Chrystian X i rząd pozostali w kraju, przyjmując niemieckie warunki. Kauffmann zareagował natychmiast. Jeszcze tego dnia oświadczył w Departamencie Stanu, że nie uważa rządu w Kopenhadze za wolny, a 10 kwietnia ogłosił publicznie, że będzie pracował wyłącznie dla odrodzenia wolnej i niepodległej Danii. Był pierwszym duńskim dyplomatą, który w ten sposób odciął się od rządu działającego pod okupacją. Amerykanie nadal uznawali go za prawowitego przedstawiciela państwa.

Szczególną troską posła stała się Grenlandia, odcięta od metropolii. Kauffmann powołał komisję, która zajęła się zaopatrzeniem wyspy i sprzedażą jej jedynego cennego towaru, kriolitu z kopalni w Ivittuut, niezbędnego amerykańskiemu i kanadyjskiemu przemysłowi aluminiowemu. Uważał się za rzecznika Grenlandii w stosunkach ze światem, czego nie akceptowali dwaj gubernatorzy kolonii, Eske Brun i Aksel Svane; nieufność między nimi przetrwała całą wojnę. Latem 1940 roku Kauffmann odmówił przyjazdu do Kopenhagi na rozmowy, a nowy minister spraw zagranicznych Scavenius przysłał do Waszyngtonu emisariusza, który na razie załagodził spór. Zaczął się jednak już wtedy obawiać, że jeśli Grenlandią nie zajmą się Stany Zjednoczone, zrobią to Brytyjczycy i Kanadyjczycy, którzy już zajęli Islandię, a wtedy duńska zwierzchność nad wyspą może się nie utrzymać.

Umowa grenlandzka

Jesienią 1940 roku Amerykanie zaczęli rozważać budowę na Grenlandii lotnisk. Początkowo chcieli porozumieć się z gubernatorami, ale w pierwszych miesiącach 1941 roku Kauffmann przekonał Departament Stanu, by umowę zawarł z nim, w imieniu króla jako suwerena Grenlandii. 9 kwietnia 1941 roku, w pierwszą rocznicę niemieckiej inwazji, podpisał z sekretarzem stanu Cordellem Hullem „Porozumienie w sprawie obrony Grenlandii”. Stany Zjednoczone brały wyspę w opiekę, uznając duńską suwerenność, i dostawały prawo budowy baz, lotnisk i stacji meteorologicznych. Kauffmann tłumaczył Hullowi, że włączenie Grenlandii w system obrony półkuli zachodniej najlepiej zachowa ją dla Danii do dnia jej wyzwolenia. Gubernatorzy zgodzili się pod presją, a rząd w Kopenhadze dowiedział się o umowie dopiero po jej ogłoszeniu 10 kwietnia.

12 kwietnia rząd duński, po naradzie z niemieckim posłem, ogłosił umowę za nieważną, a dekretem królewskim odwołał Kauffmanna i polecił mu natychmiast wracać. Poseł odpowiedział, że decyzje te podjęto pod przymusem, więc ich nie uznaje, i poprosił, by jego krok oceniono dopiero wtedy, gdy Dania będzie wolna. Poparli go wszyscy duńscy dyplomaci i konsulowie w Stanach Zjednoczonych, a Franklin Delano Roosevelt i Hull oświadczyli, że nadal uznają go za posła Danii. W kraju wszczęto przeciw niemu postępowanie o zdradę stanu i zajęto jego majątek, kilku urzędników poselstwa, którzy stanęli po stronie Kopenhagi, odesłano do domu. Najbliższym współpracownikiem Kauffmanna był wtedy młody dyplomata Povl Bang-Jensen.

„Wolny Duńczyk” w czasie wojny

Od tej chwili Kauffmann występował jako przedstawiciel tych Duńczyków, którzy znaleźli się poza zasięgiem okupanta. Amerykanie dali mu prawo dysponowania częścią zamrożonych w Stanach Zjednoczonych duńskich aktywów i dochodami z kriolitu. Z Grenlandii, na podstawie jego umowy, Amerykanie zrobili od lipca 1941 roku bazę lotniczą i morską, a po wejściu Stanów Zjednoczonych do wojny w grudniu 1941 roku wyspa znalazła się po stronie aliantów. 3 stycznia 1942 roku Kauffmann poparł Deklarację Narodów Zjednoczonych. Nie podpisał jej, bo było to prawo rządów, ale oświadczył, że Duńczycy w wolnym świecie będą jej przestrzegać tak, jakby podpisał ją wolny rząd Danii. Przez całą wojnę starał się, by Dania po wyzwoleniu mogła stanąć w gronie zwycięzców, a nie państw, które pogodziły się z niemiecką okupacją.

Po wyzwoleniu

Gdy w maju 1945 roku Dania odzyskała wolność, Kauffmann został uznany za bohatera. Oskarżenia wobec niego wycofano, a premier Vilhelm Buhl powołał go do rządu wyzwolenia jako ministra bez teki; urząd ten sprawował do listopada 1945 roku. Jako członek rządu i przedstawiciel Danii wziął udział w konferencji w San Francisco, na której wiosną 1945 roku powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych, i podpisał w imieniu Danii Kartę Narodów Zjednoczonych. Rigsdag zatwierdził jego umowę grenlandzką. Kauffmann wrócił na placówkę w Waszyngtonie, w 1946 roku przewodniczył w Kopenhadze konferencji Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, a w 1947 roku poselstwo podniesiono do rangi ambasady.

Stany Zjednoczone nie zamierzały po wojnie opuszczać Grenlandii, a Kopenhaga chciała wrócić do polityki neutralności. Kauffmann, przekonany, że miejsce Danii jest w zachodnim sojuszu, znów działał na własną rękę: według duńskich historyków nie informował w pełni ministra spraw zagranicznych Gustava Rasmussena o amerykańskich żądaniach, czym nadszarpnął zaufanie rządu. Ostatecznie jego linia zwyciężyła. W 1949 roku Dania przystąpiła do NATO, a w 1951 roku zawarła ze Stanami Zjednoczonymi nowe porozumienie obronne w sprawie Grenlandii, na którego podstawie powstała baza lotnicza Thule, dziś Pituffik Space Base. W 1958 roku Kauffmann przeszedł na emeryturę i zasiadł we władzach Kompanii Wschodnioazjatyckiej (Det Østasiatiske Kompagni).

Śmierć i pamięć

W 1963 roku Kauffmann, ciężko chory na raka (źródła różnią się co do rodzaju nowotworu), przebywał z żoną w sanatorium w Skodsborgu pod Kopenhagą. 5 czerwca 1963 roku żona zabiła go we śnie, a następnie odebrała sobie życie. W listach pożegnalnych pisała, że chciała oszczędzić mu cierpień. Sprawa wstrząsnęła Danią.

Kauffmann pozostał w duńskiej pamięci postacią sporną, ale coraz wyżej cenioną: dyplomatą, który bez mandatu i wbrew własnemu rządowi wybrał stronę aliantów, gdy Kopenhaga prowadziła politykę współpracy z okupantem. Za życia nazywano go „królem Grenlandii”. Jego biografię napisał historyk Bo Lidegaard, a w 2020 roku powstał o nim film „Vores mand i Amerika” (Nasz człowiek w Ameryce), w którym zagrał go Ulrich Thomsen. Umowa, którą podpisał w kwietniu 1941 roku, okazała się jedną z najtrwalszych decyzji drugiej wojny światowej: amerykańska obecność wojskowa na Grenlandii trwa do dziś.