Cordell Hull

Cordell Hull przez prawie dwanaście lat, od marca 1933 do listopada 1944 roku, kierował amerykańską dyplomacją. Żaden inny sekretarz stanu nie sprawował tego urzędu tak długo. Prostolinijny polityk z gór Tennessee, który mówił powoli i z południowym akcentem, wierzył, że źródłem wojen są cła i bariery handlowe, a najlepszą gwarancją pokoju swobodny handel między narodami. Franklin Delano Roosevelt najważniejsze sprawy zagraniczne często prowadził sam albo przez innych doradców, ale Hull pozostał twarzą Departamentu Stanu w latach, gdy Ameryka przechodziła od neutralności do wojny. To on prowadził w 1941 roku rozmowy z Japonią, które skończyły się atakiem na Pearl Harbor, i to on przygotowywał grunt pod Organizację Narodów Zjednoczonych, za co otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla.

Z chaty w Tennessee do Kongresu

Urodził się 2 października 1871 roku w drewnianej chacie w Olympus, w ówczesnym hrabstwie Overton (dziś Pickett) w środkowym Tennessee, niedaleko granicy z Kentucky. Był trzecim z pięciu synów Williama Paschala Hulla, farmera, który dorobił się na spławianiu drewna rzeką Cumberland do Nashville. W okolicy, jeszcze pamiętającej wojnę secesyjną, każdy trzymał się swojej religii i swojej partii, a rodzina Hullów od pokoleń głosowała na demokratów. Młody Cordell wcześnie zaczął przemawiać na wiecach, a jako dziewiętnastolatek stanął na czele komitetu Partii Demokratycznej w hrabstwie Clay. Za wzór stawiał sobie Thomasa Jeffersona, a całe życie określał się jako „demokrata jeffersonowski”.

Ukończył prawo w Cumberland School of Law w Lebanon i na początku lat dziewięćdziesiątych został adwokatem. W latach 1893–1897 zasiadał w izbie niższej legislatury stanowej. W czasie wojny amerykańsko-hiszpańskiej w 1898 roku jako kapitan 4 Ochotniczego Pułku Piechoty Tennessee służył na Kubie, choć do walk już nie trafił. W 1903 roku został sędzią okręgowym. Tytuł „sędziego” (Judge) towarzyszył mu potem do końca życia.

W 1906 roku wybrano go do Izby Reprezentantów, gdzie zasiadał w latach 1907–1921 i 1923–1931. W komisji środków i sposobów (Ways and Means), odpowiedzialnej za podatki i cła, był głównym przeciwnikiem wysokich ceł, które jego zdaniem obciążały biednych farmerów i rodziły międzynarodowe konflikty. W 1913 roku, gdy demokraci za prezydentury Woodrowa Wilsona obniżyli cła, przygotował ustawę wprowadzającą federalny podatek dochodowy, który miał wyrównać utracone dochody. Wojna światowa umocniła go w przekonaniu, że protekcjonizm i wojny handlowe prowadzą do prawdziwych wojen. Popierał przystąpienie Stanów Zjednoczonych do Ligi Narodów. W 1917 roku ożenił się z wdową Rose Frances Whitney z domu Witz, z rodziny o żydowskich korzeniach. Małżeństwo było bezdzietne.

W 1920 roku, w czasie wielkiego zwycięstwa republikanów, stracił mandat. Przez trzy lata był przewodniczącym Krajowego Komitetu Partii Demokratycznej, zadłużonej i skłóconej o prohibicję, i oddał ją w lepszej kondycji. W 1922 roku wrócił do Izby, a w 1930 roku został wybrany do Senatu. W 1932 roku poparł Roosevelta w walce o nominację prezydencką. Nowy prezydent, potrzebujący poparcia konserwatywnych demokratów z Południa, powierzył mu Departament Stanu.

Sekretarz stanu

Hull objął urząd 4 marca 1933 roku. Kilka miesięcy później przeżył upokorzenie, które zapowiadało jego stosunki z prezydentem. Przewodniczył delegacji amerykańskiej na światowej konferencji ekonomicznej w Londynie, a Roosevelt w lipcu jednym telegramem przekreślił plany stabilizacji walut, nad którymi obradowała, i konferencja się rozpadła. Także w rozmowach o uznaniu ZSRR jesienią 1933 roku prezydent, gdy rokowania z Hullem utknęły, przejął je osobiście. W grudniu 1933 roku na konferencji państw amerykańskich w Montevideo Hull jako pierwszy sekretarz stanu uczestniczący w takim zjeździe ogłosił, że Stany Zjednoczone nie będą mieszać się w wewnętrzne sprawy sąsiadów. Polityka „dobrego sąsiedztwa” wobec Ameryki Łacińskiej stała się jego dziedziną.

Największym osiągnięciem Hulla w latach trzydziestych była ustawa o wzajemnych umowach handlowych z czerwca 1934 roku, która pozwalała prezydentowi obniżać cła w zamian za ustępstwa innych państw. Do 1939 roku Stany Zjednoczone zawarły na jej podstawie umowy z około dwudziestoma krajami. Hull wierzył, że gospodarcza współpraca demokracji z czasem przyciągnie także Niemcy, Włochy i Japonię, gdy zrozumieją, że autarkia i zdobycze terytorialne nie dadzą im dobrobytu. Spierał się o to z ministrem skarbu Henrym Morgenthauem i ministrem spraw wewnętrznych Haroldem Ickesem, którzy chcieli twardszej postawy wobec państw faszystowskich.

Wobec wojen w Etiopii, Hiszpanii i Chinach Hull był ostrożny. Ustawom o neutralności, które od 1935 roku wiązały ręce rządowi, był przeciwny, przekonując, że sztywne prawo, jednakowo traktujące napastnika i ofiarę, osłabi państwa napadnięte. Gdy w 1937 roku Japonia zaatakowała Chiny, ogłosił zasady, których Stany Zjednoczone będą bronić: pokojowe rozwiązywanie sporów, nieingerencja, poszanowanie traktatów i równość handlowa. W październiku 1937 roku wolałby ogólniejsze sformułowania niż te, których Roosevelt użył w przemówieniu kwarantannowym, i potem żalił się, że wrogie reakcje cofnęły jego wysiłki o pół roku. Po zatopieniu kanonierki „Panay” w grudniu 1937 roku przekazywał Japończykom gniew prezydenta, a 26 lipca 1939 roku, w czasie kryzysu tiencińskiego, wręczył japońskiemu ambasadorowi wypowiedzenie traktatu handlowego z 1911 roku. Pozwoliło to później ograniczać eksport do Japonii.

W sprawie uchodźców z Niemiec Departament Stanu Hulla zachowywał się ostrożnie, a w opinii wielu historyków bezdusznie. W 1938 roku Hull zainicjował wprawdzie konferencję w Évian, ale konsulaty trzymały się ściśle kwot imigracyjnych, a w czerwcu 1939 roku Stany Zjednoczone nie przyjęły Żydów z statku „St. Louis”, który musiał wrócić do Europy.

Neutralność i obrona półkuli

Po wybuchu wojny w Europie Hull razem z Rooseveltem przekonał Kongres do zmiany ustawy o neutralności, która w listopadzie 1939 roku pozwoliła Wielkiej Brytanii i Francji kupować broń za gotówkę. Równocześnie zabiegał o wspólny front republik amerykańskich. Na jego wniosek ministrowie zebrali się w Panamie we wrześniu 1939 roku, a po klęsce Francji w Hawanie w lipcu 1940 roku, gdzie Hull osobiście przekonał opornych Argentyńczyków do aktu o wspólnym zarządzie europejskimi koloniami w Ameryce. W 1940 roku odmówił kandydowania na wiceprezydenta, które proponował mu Roosevelt. Nie podobała mu się ani ta funkcja, ani zamiar prezydenta ubiegania się o trzecią kadencję.

Hull źle znosił to, że Roosevelt często omijał go i porozumiewał się bezpośrednio z podsekretarzem stanu Sumnerem Wellesem, swoim zaufanym znawcą Ameryki Łacińskiej i spraw europejskich. Rywalizacja obu ciągnęła się latami. W 1943 roku Hull doprowadził do dymisji Wellesa, wykorzystując pogłoski o jego życiu prywatnym. W rozmowach z Wielką Brytanią w latach 1940–1941, o niszczycielach i lend-lease, Hull odgrywał mniejszą rolę niż Roosevelt i jego doradcy, choć w styczniu 1941 roku jako pierwszy świadek bronił ustawy lend-lease przed komisją Kongresu.

Rokowania z Japonią

Najważniejszym zadaniem Hulla w 1941 roku były rozmowy z japońskim ambasadorem Kichisaburō Nomurą, prowadzone od wiosny często w jego mieszkaniu w hotelu Wardman Park. Amerykanie, którzy złamali japoński szyfr dyplomatyczny, czytali depesze Tokio do ambasady, a Hull znał więc stanowisko rozmówców lepiej, niż oni przypuszczali. Żądał, by Japonia uznała cztery zasady: nienaruszalność terytorialną wszystkich państw, nieingerencję, równość szans handlowych i zmianę stanu rzeczy na Pacyfiku tylko pokojowymi środkami. Spornym punktem było wycofanie wojsk japońskich z Chin. Gdy w lipcu 1941 roku wojska japońskie weszły do południowych Indochin, Stany Zjednoczone zamroziły japońskie aktywa i wstrzymały dostawy ropy. Premier Fumimaro Konoe proponował osobiste spotkanie z Rooseveltem, ale Hull obawiał się, że bez wcześniejszych konkretnych zobowiązań Tokio skończyłoby się ono ogólnikową deklaracją albo układem kosztem Chin.

W październiku 1941 roku premierem Japonii został generał Hideki Tōjō. Pod koniec listopada Hull rozważał tymczasowe porozumienie, które w zamian za wycofanie części wojsk z Indochin złagodziłoby embargo. Zrezygnował z niego po protestach Chińczyków i wobec wiadomości o japońskich transportach na południe. 26 listopada wręczył Nomurze i specjalnemu wysłannikowi Saburō Kurusu dokument nazwany potem „notą Hulla”: zarys porozumienia, w którym Japonia miała wycofać wszystkie siły z Chin i Indochin, uznać rząd Czang Kaj-szeka i w praktyce wyjść z paktu trzech, a Stany Zjednoczone znieść sankcje i zawrzeć nowy traktat handlowy. Nota nie miała terminu i była oznaczona jako wstępna, ale w Tokio uznano ją za ultimatum. Hull nie wierzył, że Japończycy ją przyjmą. 27 listopada mówił sekretarzowi wojny Henry’emu Stimsonowi, że umywa ręce, a sprawa jest teraz w rękach armii i floty.

7 grudnia 1941 roku po południu Nomura i Kurusu przynieśli Hullowi japońską odpowiedź, gdy ten wiedział już o ataku na Pearl Harbor. Przeczytawszy ją, powiedział im, że w ciągu pięćdziesięciu lat służby publicznej nie widział dokumentu tak pełnego „haniebnych kłamstw i przekręceń”, i wskazał im drzwi.

Wojna i Narody Zjednoczone

W czasie wojny Hull był częściej pomijany przy decyzjach strategicznych. Nie uczestniczył w spotkaniach Roosevelta z Winstonem Churchillem i Józefem Stalinem. Należał do najbardziej nieprzejednanych przeciwników Charles’a de Gaulle’a. Gdy w grudniu 1941 roku okręty Wolnej Francji zajęły należące do Vichy wysepki Saint-Pierre i Miquelon u wybrzeży Nowej Fundlandii, zaprotestował przeciw akcji „tak zwanych Wolnych Francuzów”, czym ściągnął na siebie kpiny prasy. Bronił utrzymywania stosunków z Vichy, dzięki którym, jak twierdził, łatwiej było przygotować lądowanie w Afryce Północnej w 1942 roku.

Swoim głównym zadaniem uczynił przygotowanie powojennego porządku. Od 1942 roku kierował pracami nad planami organizacji międzynarodowej, która miała naprawić błędy Ligi Narodów. W październiku 1943 roku, mając 72 lata, poleciał na konferencję ministrów spraw zagranicznych w Moskwie, gdzie Stany Zjednoczone, Wielka Brytania, ZSRR i Chiny zobowiązały się utworzyć powszechną organizację bezpieczeństwa. Jesienią 1944 roku jej zarys uzgodniono na konferencji w Dumbarton Oaks. Hull dbał o to, by projekt miał poparcie obu partii w Kongresie, i pamiętał, jak w 1919 roku Senat odrzucił Ligę Narodów Wilsona. We wrześniu 1944 roku sprzeciwił się planowi Morgenthaua, który przewidywał przekształcenie Niemiec w kraj rolniczy.

Ciężko chory, z nawracającą chorobą płuc, którą lekarze opisywali jako gruźlicę, a późniejsze opracowania jako sarkoidozę, podał się do dymisji pod koniec listopada 1944 roku. Jego urzędowanie zakończyło się 30 listopada. Następcą został Edward Stettinius. Roosevelt nazwał go „ojcem Narodów Zjednoczonych”. W 1945 roku Hull otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za wkład w powstanie Organizacji Narodów Zjednoczonych, za politykę dobrego sąsiedztwa i umowy handlowe. W 1948 roku wydał dwutomowe wspomnienia. Żona zmarła w 1954 roku. Hull zmarł w Waszyngtonie 23 lipca 1955 roku i spoczął w Katedrze Narodowej.

Znaczenie

Hull nie był wielkim strategiem i nie on decydował o najważniejszych zwrotach amerykańskiej polityki, ale przez całą epokę od dojścia Hitlera do władzy do ostatniego roku wojny był jej stałym punktem. Jego wiara w wolny handel jako lekarstwo na wojny wydawała się w latach trzydziestych naiwna wobec dyktatorów, którzy chcieli zdobywać, a nie handlować. Przetrwała jednak wojnę: na jego pomysłach wyrosły powojenne porozumienia o obniżaniu ceł, a na pracy jego urzędników ONZ.

W historii drogi do wojny na Pacyfiku Hull pozostaje postacią sporną. Japońscy nacjonaliści przedstawiali jego notę z 26 listopada 1941 roku jako ultimatum, które zmusiło Japonię do wojny. Większość historyków zwraca uwagę, że Tokio postanowiło o przygotowaniach do wojny już we wrześniu, a nota powtarzała zasady, które Hull głosił od 1937 roku. Krytycy z drugiej strony zarzucali mu, że zbyt długo ustępował Japonii, sprzedając jej ropę i złom, i że Departament Stanu za jego czasów zamknął drzwi przed wieloma uchodźcami z Europy.