Brytyjczycy zajmują Wyspy Owcze

12 kwietnia 1940 roku przed Thorshavn, stolicą Wysp Owczych, zakotwiczyły dwa brytyjskie niszczyciele, „Havant” i „Hesperus”. Ich dowódcy zeszli na ląd i zażądali od duńskiego starosty archipelagu, by przygotował wyspy na przyjęcie brytyjskiej piechoty morskiej. Następnego dnia, 13 kwietnia, do portu wszedł ciężki krążownik „Suffolk” i wysadził około dwustu żołnierzy Royal Marines. Operacja, nazwana kryptonimem „Valentine”, odbyła się bez jednego strzału. Zwykle datuje się ją na 12 kwietnia, i ta data jest dobra dla początku okupacji: tego dnia Brytyjczycy pojawili się w Thorshavn i postawili swoje warunki. Sam desant nastąpił jednak dzień później, dlatego część opracowań podaje 13 kwietnia. Wyspy Owcze, należące od wieków do Danii, pozostały pod brytyjską okupacją aż do końca wojny.

Archipelag odcięty od Kopenhagi

W 1940 roku Wyspy Owcze były duńskim okręgiem (amt) liczącym niespełna 30 tysięcy mieszkańców, utrzymujących się głównie z rybołówstwa. Rządził nimi mianowany w Kopenhadze starosta (amtmand) Carl Aage Hilbert, a obok niego działał lokalny parlament, Løgting, który miał jednak głównie głos doradczy. Na wyspach od lat trwał spór o ich miejsce w królestwie: Farerska Partia Ludowa i inni zwolennicy samorządu domagali się szerszych praw i uznania własnej flagi, Merkið, której duńskie władze nie dopuszczały na statkach.

Rankiem 9 kwietnia 1940 roku Niemcy zajęły Danię. Połączenie telegraficzne między Wyspami Owczymi a Kopenhagą nagle się urwało, a wiadomość o kapitulacji przyniosło radio. Około trzech tysięcy Farerczyków przebywających wtedy w Danii miało wrócić do domu dopiero po wojnie. 10 kwietnia Hilbert przemówił przez radio w Thorshavn: kapitulacja Danii, mówił, nie jest kapitulacją Wysp Owczych, a on wraz z Løgtingiem nadal sprawuje władzę. Za nim przemówił przewodniczący Løgtingu Kristian Djurhuus. W tych samych dniach Partia Ludowa próbowała przeforsować w parlamencie ogłoszenie niepodległości wysp, ale pozostałe ugrupowania, mające większość, odrzuciły ten pomysł (źródła datują tę próbę różnie, na 10 albo 12 kwietnia).

Tymczasem wydarzył się epizod, który miał zaważyć na całym okresie okupacji. Brytyjska marynarka miała rozkaz zatrzymywać statki z okupowanej Danii. Gdy u Orkadów brytyjski okręt zatrzymał płynący z rybą do Aberdeen kuter „Eysturoy” z Klaksvík, kazał opuścić duńską banderę i zapytał szypra Hansa Mikkelsena, czy nie ma innej. Mikkelsen podniósł Merkið i mógł płynąć dalej. W Aberdeen załogi stojących tam farerskich kutrów zrobiły to samo, a napis DANMARK na burtach zamalowano i zastąpiono słowami FØROYAR – FAROES.

Decyzja w Londynie

Brytyjczycy od dawna wiedzieli, że los Norwegii i Danii nie jest obojętny dla Atlantyku. Niemieccy teoretycy wojny morskiej, przede wszystkim wiceadmirał Wolfgang Wegener, od lat dwudziestych dowodzili, że flota niemiecka będzie mogła wyjść na otwarty ocean dopiero wtedy, gdy oprze się o wybrzeże Norwegii, a w dalszej perspektywie o Szetlandy, Wyspy Owcze i Islandię. Gdyby Niemcy usadowili się na Wyspach Owczych, ich okręty podwodne i krążowniki pomocnicze mogłyby zagrozić brytyjskiej blokadzie na północy i szlakom prowadzącym na zachodnie podejścia do Wysp Brytyjskich, gdzie od jesieni toczyła się bitwa o Atlantyk.

Jeszcze po południu 9 kwietnia, gdy w Londynie zebrała się Najwyższa Rada Wojenna z udziałem premierów Neville’a Chamberlaina i Paula Reynauda, uzgodniono, że należy zająć Wyspy Owcze. Rada obradowała w dniu, w którym Niemcy uderzyły też na Norwegię, a cała uwaga aliantów skupiała się na norweskim wybrzeżu, wcześniejszym celem ich własnych planów interwencji w Skandynawii. Nazajutrz pierwszy lord Admiralicji Winston Churchill napisał do pierwszego lorda morskiego, adm. Dudleya Pounda, że trzeba „wykorzystać nasze atuty na Wyspach Owczych”.

11 kwietnia zastępca szefa sztabu marynarki, wiceadm. Tom Phillips, powierzył dowództwo wyprawy ppłk. Thomasowi Sandallowi z Royal Marines. Tak zwany Force Sandall liczył według brytyjskich zestawień 13 oficerów i 180 żołnierzy, uzbrojonych między innymi w dwie haubice górskie kalibru 3,7 cala. Oddział zaokrętowano w Scapa Flow na ciężki krążownik „Suffolk” typu County. Płynął z nim nowy konsul brytyjski w Thorshavn, Frederick Mason, który miał zastąpić Valdemara Lützena, od trzydziestu lat honorowego konsula na wyspach.

Słowa Churchilla

Tego samego dnia, 11 kwietnia, Churchill przemawiał w Izbie Gmin. Izba była poruszona i rozgniewana, bo Niemcy zajęli Norwegię pod nosem brytyjskiej floty, a krytyka spadała przede wszystkim na Admiralicję. Churchill bronił marynarki, przekonywał, że Hitler popełnił wielki błąd strategiczny, rozszerzając wojnę na północ, i ogłosił: „W tej chwili zajmujemy też Wyspy Owcze, które należą do Danii, są punktem strategicznym wielkiej wagi, a ich ludność okazała wszelką gotowość, by przyjąć nas serdecznie. Osłonimy Wyspy Owcze przed wszystkimi okrucieństwami wojny i urządzimy się tam dogodnie na morzu i w powietrzu, aż do chwili, gdy będą mogły zostać zwrócone Koronie i ludowi Danii wyzwolonej spod plugawej niewoli, w jaką wtrąciła ją niemiecka agresja”. O Islandii powiedział ostrożniej: sprawa wymaga dalszego namysłu, ale żaden Niemiec nie postawi tam bezkarnie stopy. Jego zapowiedź podało radio BBC i tak dowiedzieli się o niej sami Farerczycy. Tego dnia nad Thorshavn przeleciał brytyjski samolot rozpoznawczy.

12 i 13 kwietnia w Thorshavn

12 kwietnia „Havant” i „Hesperus” przeszukały najpierw wody wokół wysp w poszukiwaniu okrętów podwodnych, a około południa stanęły przed Thorshavn. Ich dowódcy spotkali się z Hilbertem w obecności Djurhuusa. Brytyjczycy zażądali przygotowań do lądowania piechoty morskiej w stolicy i w fiordzie Skálafjørður na wyspie Eysturoy, zwanym dawniej Kongshavn, gdzie chcieli urządzić kotwicowisko. Hilbert uznał, że nie ma wyboru. Jeszcze tego dnia zwołano nadzwyczajne posiedzenie Løgtingu.

13 kwietnia „Suffolk” w eskorcie niszczycieli wszedł do portu. Sandall i Mason spotkali się z Hilbertem. Starosta złożył coś, co Sandall uznał za formalny protest, zaznaczając zarazem, że wobec okupacji Danii nie może oficjalnie reprezentować jej rządu. Przyjął brytyjskie warunki pod jednym zastrzeżeniem: okupanci nie będą się mieszać w wewnętrzne sprawy wysp. Protest złożył także Løgting. Obie strony traktowały go jako formalność. Według relacji z tamtych dni mieszkańcy odetchnęli z ulgą, że na wyspy przyszli Brytyjczycy, a nie Niemcy. Wprowadzono zaciemnienie w Thorshavn i sąsiednim Argir, cenzurę poczty, telegrafu i radia oraz zakaz nocnej jazdy samochodem bez przepustki. Po południu marines zeszli na ląd. 14 kwietnia część oddziału przeszła do Skálafjørður, a sztab urządzono w starym forcie Skansin nad portem w Thorshavn, gdzie do dziś stoją brytyjskie działa okrętowe.

„Suffolk” nie zabawił długo na wyspach. Kilka dni później ostrzelał niemieckie lotnisko Sola pod Stavanger i w drodze powrotnej został ciężko uszkodzony przez niemieckie bombowce.

Flaga zamiast Dannebroga

Jedyną sprawą, w której Brytyjczycy wkroczyli w wewnętrzne życie wysp, okazała się flaga. Gdy 21 kwietnia z Aberdeen zaczęły wracać kutry pod Merkið, Hilbert próbował zastąpić ją zieloną flagą sygnałową, co wywołało w Thorshavn burzliwe demonstracje. Admiralicja nie zgadzała się na duńską banderę na statkach, które pływały teraz do brytyjskich portów, a po rozmowach z władzami wysp i z ambasadą duńską w Londynie 25 kwietnia 1940 roku uznała Merkið za banderę farerskich statków. BBC podało tę wiadomość tego samego dnia. 25 kwietnia jest od tamtej pory na Wyspach Owczych świętem flagi. Brytyjczycy, jak się zdaje, nie zdawali sobie sprawy, że rozstrzygnęli w ten sposób dawny spór polityczny między Farerczykami a Kopenhagą.

Znaczenie

Zajęcie Wysp Owczych było pierwszym ogniwem łańcucha, którym Wielka Brytania w odpowiedzi na niemiecki atak na Skandynawię zamknęła północny Atlantyk. 10 kwietnia islandzki parlament, Althing, przejął uprawnienia króla i prowadzenie spraw zagranicznych, a 10 maja 1940 roku brytyjscy żołnierze bez walki wylądowali w Islandii. W kwietniu 1941 roku duński poseł w Waszyngtonie Henrik Kauffmann oddał Grenlandię pod ochronę Stanów Zjednoczonych. Linia Grenlandia–Islandia–Wyspy Owcze–Szetlandy stała się zaporą dla niemieckich okrętów wychodzących na ocean i zapleczem eskorty konwojów.

Okupacja przebiegła spokojnie. Pod koniec maja 1940 roku marines zastąpili szkoccy Lovat Scouts, a od 1942 roku Cameronians. W latach 1942–1944 na wyspach stacjonowało według różnych źródeł do 8 tysięcy brytyjskich żołnierzy. Saperzy zbudowali na wyspie Vágar lotnisko, dzisiejszy port lotniczy Vágar. Niemieckie samoloty kilka razy atakowały wyspy, ale do inwazji nigdy nie doszło. Najwyższą cenę zapłacili rybacy, którzy dostarczali do Wielkiej Brytanii znaczną część spożywanych tam ryb: na minach, od torped i bomb zginęło według różnych zestawień od około 130 do ponad 200 farerskich marynarzy.

Odcięty od Danii archipelag przez pięć lat rządził się sam: Løgting otrzymał pełnię władzy ustawodawczej, wyspy miały własne banknoty i kurs korony wobec funta. Churchill odmówił jednak zgody na zmianę ich statusu, dopóki Dania pozostaje pod okupacją. Po wyzwoleniu Danii w maju 1945 roku Løgting wysłał królowi Chrystianowi X depeszę z zapewnieniem o lojalności, okupacja się skończyła, a ostatni brytyjscy żołnierze odpłynęli we wrześniu. Powrót do przedwojennej roli zwykłego okręgu okazał się jednak niemożliwy: po referendum niepodległościowym z 1946 roku Wyspy Owcze otrzymały w 1948 roku autonomię w ramach Królestwa Danii.