Franklin Delano Roosevelt

Franklin Delano Roosevelt był jedynym prezydentem Stanów Zjednoczonych wybranym cztery razy i jednym z trzech przywódców, którzy rozstrzygnęli o wyniku drugiej wojny światowej. Polityk, którego w 1921 roku sparaliżowała choroba, wyprowadził Amerykę z wielkiego kryzysu programem Nowego Ładu, a potem, krok po kroku, z izolacjonizmu, w którym zamknęła się po odrzuceniu traktatu wersalskiego. Uczynił z niej „arsenał demokracji”, a po ataku na Pearl Harbor poprowadził ją w wojnie przeciw Niemcom, Japonii i Włochom. Razem z Winstonem Churchillem i Józefem Stalinem układał powojenny porządek świata. Dla Polaków jego imię wiąże się także z Teheranem i Jałtą, gdzie zgodził się na przesunięcie wschodniej granicy Polski i radziecką strefę wpływów w Europie Środkowej.

Dzieciństwo i młodość

Urodził się 30 stycznia 1882 roku w rodzinnej posiadłości Springwood w Hyde Parku nad rzeką Hudson, jako jedyne dziecko Jamesa Roosevelta, zamożnego ziemianina i biznesmena, demokraty, i jego drugiej żony Sary Delano. Wychowywał się w środowisku bogatej nowojorskiej arystokracji, wśród guwernantek i podróży do Europy, dzięki którym nauczył się niemieckiego i francuskiego. W wieku czternastu lat trafił do elitarnej szkoły z internatem w Groton, której dyrektor Endicott Peabody wpajał uczniom przekonanie o obowiązku służby publicznej. W 1903 roku ukończył historię na Uniwersytecie Harvarda, gdzie był redaktorem naczelnym studenckiego dziennika. Studiował potem prawo na Uniwersytecie Columbia, które porzucił w 1907 roku po zdaniu egzaminu adwokackiego.

Jego wzorem był daleki kuzyn, prezydent Theodore Roosevelt. 17 marca 1905 roku Franklin poślubił bratanicę prezydenta, Eleanor Roosevelt, a Theodore poprowadził pannę młodą do ołtarza. Mieli sześcioro dzieci, z których jedno zmarło w niemowlęctwie. Małżeństwo przeszło głęboki kryzys w 1918 roku, gdy Eleanor odkryła romans męża z jej sekretarką Lucy Mercer. Przetrwało jako związek polityczny, w którym Eleanor z czasem stała się samodzielną postacią życia publicznego.

Pierwsze urzędy

W 1910 roku Roosevelt, jako demokrata, niespodziewanie zdobył mandat w senacie stanu Nowy Jork w okręgu uchodzącym za republikański. Szybko dał się poznać jako przeciwnik Tammany Hall, machiny partyjnej, która rządziła nowojorskimi demokratami. Poparł Woodrowa Wilsona w walce o nominację prezydencką w 1912 roku i w nagrodę w marcu 1913 roku został zastępcą sekretarza marynarki wojennej. Na tym stanowisku, tym samym, które w latach 1897–1898 zajmował Theodore Roosevelt, przepracował siedem lat. Był gorącym zwolennikiem rozbudowy floty i przygotowań do wojny, a po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do pierwszej wojny światowej w 1917 roku nadzorował jej wielką rozbudowę. Latem 1918 roku objeżdżał bazy w Europie, spotkał się z Davidem Lloydem George’em i Georges’em Clemenceau, a w drodze powrotnej ciężko zachorował na grypę „hiszpankę”. Jedyną porażką tych lat była przegrana w 1914 roku w partyjnych prawyborach do Senatu USA.

W 1920 roku demokraci wybrali go na kandydata na wiceprezydenta u boku gubernatora Ohio Jamesa M. Coxa. Lista broniąca dziedzictwa Wilsona i Ligi Narodów przegrała 2 listopada z republikanami Warrenem Hardingiem i Calvinem Coolidge’em, ale Roosevelt, który objechał w kampanii cały kraj, stał się jednym z najbardziej znanych polityków swojej partii.

Choroba

W sierpniu 1921 roku, na wakacjach na kanadyjskiej wyspie Campobello, Roosevelt zachorował. Lekarze rozpoznali chorobę Heinego-Medina. Część współczesnych badaczy uważa, że był to raczej zespół Guillaina-Barrégo, ale skutek był ten sam: trzydziestodziewięcioletni polityk został trwale sparaliżowany od pasa w dół. Matka chciała, by wycofał się z życia publicznego. Eleanor i jego najbliższy doradca, dziennikarz Louis Howe, przekonali go, by walczył dalej. Latami ćwiczył chodzenie o kulach i w stalowych szynach na nogach, a w 1926 roku kupił uzdrowisko w Warm Springs w Georgii i urządził w nim ośrodek rehabilitacji dla chorych na polio. Do końca życia starannie ukrywał przed opinią publiczną, jak bardzo jest niepełnosprawny. Prasa niemal nigdy nie fotografowała go na wózku.

Do polityki wracał stopniowo. W 1924 i 1928 roku na konwencjach demokratów wygłaszał mowy nominacyjne za gubernatorem Nowego Jorku Alem Smithem, którego nazwał „szczęśliwym wojownikiem”. W 1928 roku Smith, walczący o prezydenturę, namówił go do kandydowania na swoje miejsce. 6 listopada 1928 roku Smith przegrał z Herbertem Hooverem, także w Nowym Jorku, a Roosevelt wygrał wybory na gubernatora różnicą około 25 tysięcy głosów.

Gubernator i kandydat

Gdy w październiku 1929 roku krach na Wall Street zapoczątkował wielki kryzys, Roosevelt jako jeden z pierwszych gubernatorów uznał, że państwo musi pomóc bezrobotnym. Stworzył stanowy urząd pomocy, którym z czasem kierował Harry Hopkins, poparł ubezpieczenie na wypadek bezrobocia i emerytury. Przemawiał do mieszkańców stanu przez radio. W 1930 roku wygrał wybory na drugą kadencję ogromną przewagą, a w 1932 roku zdobył nominację prezydencką demokratów. Jako pierwszy kandydat wielkiej partii przyjął nominację osobiście: przyleciał samolotem na konwencję w Chicago, by pokazać, że choroba mu nie przeszkadza. Obiecał Amerykanom „nowy ład”. 8 listopada 1932 roku pokonał Hoovera, zdobywając 57 procent głosów i 42 stany na 48.

Nowy Ład

Objął urząd 4 marca 1933 roku, w najgorszym momencie kryzysu: co czwarty Amerykanin był bez pracy, a w większości stanów zamknięto banki. W mowie inauguracyjnej powiedział, że „jedyną rzeczą, której musimy się bać, jest sam strach”. W ciągu pierwszych „stu dni” Kongres uchwalił serię ustaw, które ustabilizowały banki, wprowadziły gwarancje depozytów, programy robót publicznych i pomocy dla rolników. Kolejne lata przyniosły ubezpieczenia społeczne, prawo pracowników do zrzeszania się w związkach zawodowych i płacę minimalną. Nowy Ład nie zlikwidował bezrobocia, które spadło dopiero w czasie zbrojeń, ale przywrócił zaufanie do demokratycznych instytucji w chwili, gdy w Niemczech podobny kryzys wyniósł do władzy Adolfa Hitlera. W pogadankach radiowych „przy kominku” prezydent tłumaczył swoją politykę milionom słuchaczy. W 1936 roku wygrał wybory w 46 stanach na 48.

Sąsiad i obserwator

Polityka zagraniczna była w pierwszych latach sprawą drugorzędną. W listopadzie 1933 roku Roosevelt nawiązał stosunki dyplomatyczne ze Związkiem Radzieckim, co uzgodnił z komisarzem spraw zagranicznych Maksimem Litwinowem. Wobec Ameryki Łacińskiej ogłosił politykę „dobrego sąsiedztwa” i wycofał wojska z Haiti. Wobec Europy i Azji musiał jednak się liczyć z silnym izolacjonizmem Kongresu, który w latach 1935–1937 uchwalał ustawy o neutralności, zakazujące sprzedaży broni walczącym stronom, napadniętym i napastnikom jednakowo. Roosevelt nie zapobiegł temu i nie pomógł hiszpańskiej republice, czego później żałował.

Po japońskiej napaści na Chiny w 1937 roku wezwał w Chicago 5 października do „kwarantanny” państw szerzących „epidemię bezprawia”, ale przyjęcie przemówienia było tak chłodne, że się z niego wycofał. Latem 1938 roku z jego inicjatywy zwołano konferencję w Évian w sprawie uchodźców z Niemiec i Austrii, która zakończyła się niczym, bo żadne z państw, łącznie ze Stanami Zjednoczonymi, nie chciało przyjąć znaczącej liczby Żydów. Po nocy kryształowej odwołał ambasadora z Berlina. W kwietniu 1939 roku zaapelował do Hitlera i Benita Mussoliniego o zapewnienie, że nie zaatakują wymienionych z nazwy państw, na co Hitler odpowiedział w Reichstagu drwinami.

Arsenał demokracji

Gdy 1 września 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, Roosevelt ogłosił neutralność Stanów Zjednoczonych, ale w listopadzie przeforsował zmianę prawa, pozwalającą sprzedawać broń Francji i Wielkiej Brytanii za gotówkę i na ich statkach. Upadek Francji w czerwcu 1940 roku przekonał go, że Wielka Brytania musi przetrwać za wszelką cenę. We wrześniu przekazał jej 50 starych niszczycieli w zamian za bazy, a Kongres uchwalił pierwszy w historii kraju pokojowy pobór. W listopadzie 1940 roku, łamiąc tradycję sięgającą Waszyngtona, Roosevelt wygrał wybory na trzecią kadencję, obiecując matkom, że ich synowie nie zostaną wysłani na żadną obcą wojnę.

W styczniu 1941 roku ogłosił program „czterech wolności”, a w marcu podpisał ustawę Lend-Lease, która pozwalała dostarczać broń i surowce Wielkiej Brytanii, Chinom, a od jesieni także ZSRR. W sierpniu 1941 roku spotkał się z Winstonem Churchillem na okrętach u wybrzeży Nowej Fundlandii i ogłosił z nim Kartę Atlantycką, zapowiadającą świat bez podbojów i zmian granic wbrew woli narodów. We wrześniu amerykańska marynarka zaczęła eskortować konwoje na Atlantyku i otrzymała rozkaz strzelania do niemieckich okrętów podwodnych. W lipcu 1941 roku, gdy Japonia zajęła południowe Indochiny, Roosevelt zamroził japońskie aktywa w Stanach i odciął Tokio od amerykańskiej ropy.

Wojna

7 grudnia 1941 roku Japonia zaatakowała Pearl Harbor. Następnego dnia Roosevelt nazwał ten dzień w Kongresie „datą, która przejdzie do historii jako dzień hańby”, a Kongres wypowiedział Japonii wojnę. 11 grudnia wojnę Stanom Zjednoczonym wypowiedziały Niemcy i Włochy. Na konferencji z Churchillem w Waszyngtonie na przełomie 1941 i 1942 roku Roosevelt przyjął zasadę „najpierw Niemcy”, a 1 stycznia 1942 roku 26 państw podpisało Deklarację Narodów Zjednoczonych. Amerykańska gospodarka wyprodukowała w czasie wojny setki tysięcy samolotów i dziesiątki tysięcy czołgów, więcej niż wszyscy przeciwnicy razem.

Wojna miała też ciemne strony. 19 lutego 1942 roku Roosevelt podpisał rozporządzenie, na podstawie którego około 110 tysięcy Amerykanów japońskiego pochodzenia, w większości obywateli USA, wysiedlono z zachodniego wybrzeża do obozów. Jego postawa wobec Zagłady pozostaje przedmiotem sporu historyków. Administracja wiedziała od 1942 roku o masowym mordowaniu Żydów, a w lipcu 1943 roku prezydent wysłuchał w Białym Domu relacji kuriera Polskiego Państwa Podziemnego Jana Karskiego. Roosevelt uważał jednak, że najlepszym ratunkiem jest jak najszybsze zwycięstwo, a urząd do spraw uchodźców wojennych powołał dopiero w styczniu 1944 roku.

W styczniu 1943 roku w Casablance ogłosił, że alianci będą żądać od państw Osi bezwarunkowej kapitulacji. Wspierał Chiny Czang Kaj-szeka, którym chciał dać miejsce wśród „czterech policjantów” powojennego świata, choć z czasem stracił zaufanie do jego rządu. Na konferencji w Teheranie na przełomie listopada i grudnia 1943 roku po raz pierwszy spotkał się ze Stalinem. Obiecał inwazję we Francji w 1944 roku, a w rozmowie w cztery oczy dał Stalinowi do zrozumienia, że zgadza się na przesunięcie granicy Polski na zachód, choć ze względu na miliony wyborców polskiego pochodzenia nie może tego mówić publicznie przed wyborami w 1944 roku. Rządowi polskiemu w Londynie tego nie powiedział. Premier Władysław Sikorski, który kilka razy przyjeżdżał do Waszyngtonu, liczył na jego poparcie. Sprawę zbrodni katyńskiej Roosevelt traktował jako zagrożenie dla sojuszu i zbywał docierające do niego doniesienia wskazujące na winę Sowietów.

Jałta i śmierć

W listopadzie 1944 roku wygrał wybory po raz czwarty, choć był już ciężko chory na serce, co ukrywano przed opinią publiczną. Na konferencji w Jałcie w lutym 1945 roku zabiegał przede wszystkim o przystąpienie ZSRR do wojny z Japonią i o zgodę Stalina na Organizację Narodów Zjednoczonych. W zamian zgodził się na radzieckie zdobycze na Dalekim Wschodzie i na granicę Polski wzdłuż linii Curzona, a w sprawie rządu polskiego przyjął formułę, która w praktyce oddawała władzę komunistom, uzupełnioną deklaracją o wolnych wyborach w wyzwolonej Europie. W marcu 1945 roku wysyłał Stalinowi ostre depesze, zarzucając mu łamanie ustaleń jałtańskich.

12 kwietnia 1945 roku, w czasie wypoczynku w Warm Springs, Roosevelt zmarł na wylew krwi do mózgu, niecały miesiąc przed kapitulacją Niemiec. Pochowano go w Hyde Parku. Urząd objął wiceprezydent Harry Truman, którego Roosevelt nie wtajemniczył nawet w projekt Manhattan, zapoczątkowany po liście Alberta Einsteina z 1939 roku.

Znaczenie

Roosevelt jest w rankingach amerykańskich historyków niemal zawsze wymieniany obok Waszyngtona i Lincolna wśród trzech największych prezydentów. Nowy Ład na trwałe zmienił rolę państwa w życiu Amerykanów, a prezydentura wojenna uczyniła Stany Zjednoczone mocarstwem odpowiedzialnym za porządek światowy, czego nie udało się osiągnąć Wilsonowi. Organizacja Narodów Zjednoczonych, Bretton Woods i powojenne sojusze wyrosły z decyzji podjętych za jego rządów. Krytycy zarzucają mu, że zbyt długo ulegał izolacjonistom, że nie zrobił dość, by ratować europejskich Żydów, że internował obywateli japońskiego pochodzenia i że w Teheranie i Jałcie, ufając Stalinowi i pragnąc za wszelką cenę jego udziału w wojnie z Japonią, zgodził się na radziecką dominację w Europie Środkowej. W Polsce Jałta do dziś jest symbolem zdrady zachodnich sojuszników, choć historycy przypominają, że o losie regionu przesądziła przede wszystkim obecność Armii Czerwonej. Pozostaje faktem, że bez przywództwa Roosevelta Wielka Brytania nie dotrwałaby do wejścia Ameryki do wojny, a koalicja, która pokonała Hitlera i Japonię, mogłaby w ogóle nie powstać.