Chrystian X

Chrystian X panował w Danii przez trzydzieści pięć lat, przez obie wojny światowe. Był monarchą o konserwatywnych przekonaniach i trudnym charakterze, który w 1920 roku omal nie stracił tronu, próbując rządzić wbrew parlamentowi. Dwadzieścia lat później, 9 kwietnia 1940 roku, to on wraz z rządem postanowił przerwać beznadziejny opór przeciw Wehrmachtowi i zostać w okupowanym kraju. Nie poszedł na emigrację jak jego młodszy brat, król Norwegii Haakon VII, ale codzienne samotne przejażdżki konne po Kopenhadze i chłodny dystans wobec okupanta uczyniły z niego symbol duńskiej niezłomności. Jego panowanie pokazuje drogę małego, neutralnego państwa przez epokę, w której neutralność przestała chronić.

Wnuk „teścia Europy”

Christian Carl Frederik Albert Alexander Vilhelm urodził się 26 września 1870 roku w pałacu Charlottenlund nad Sundem, na północ od Kopenhagi. Był najstarszym synem następcy tronu, późniejszego króla Fryderyka VIII, i Luizy, córki króla Szwecji i Norwegii Karola XV. Jego dziadkiem był Chrystian IX, którego dzieci zasiadły na tronach lub u boku tronów połowy Europy, dlatego nazywano go „teściem Europy”. Kuzynami młodego księcia byli brytyjski król Jerzy V, rosyjski car Mikołaj II i grecki król Konstantyn I. Młodszy o dwa lata brat Carl został w 1905 roku wybrany na króla Norwegii i przyjął imię Haakon VII.

Dzieci wychowywała sama matka, surowo i w duchu religijnym. W 1889 roku Christian jako pierwszy członek duńskiej rodziny królewskiej zdał maturę, po czym rozpoczął, jak przystało księciu, karierę wojskową. Służył w dragonach, uczył się w szkole oficerskiej w Randers, a później dowodził Gwardią Przyboczną. Przez całe życie czuł się przede wszystkim oficerem, chętnie nosił mundur i lubił porządek, posłuszeństwo i formę. 26 kwietnia 1898 roku w Cannes poślubił Aleksandrę z Meklemburgii-Schwerin. Z tego małżeństwa urodzili się dwaj synowie: Fryderyk (1899), późniejszy król Fryderyk IX, i Knud (1900). Po śmierci dziadka w styczniu 1906 roku Christian został następcą tronu, a 14 maja 1912 roku, gdy ojciec zmarł nagle w Hamburgu, wstąpił na tron jako Chrystian X. Jego dewizą było „Mój Bóg, mój kraj, mój honor”.

Neutralność w czasie Wielkiej Wojny

Gdy w 1914 roku wybuchła wojna, Dania ogłosiła neutralność, a król ją wspierał. 18 i 19 grudnia 1914 roku spotkał się w Malmö z bratem Haakonem VII i królem Szwecji Gustawem V. Trzej monarchowie skandynawscy wraz z ministrami spraw zagranicznych zapewnili wspólnie o ścisłej neutralności swoich państw. Dania utrzymała ją do końca wojny, choć pod niemieckim naciskiem zaminowała własne cieśniny. Te lata ugruntowały w Kopenhadze przekonanie, które trwało aż do 1940 roku: że mały kraj u boku potężnych Niemiec przetrwa, jeśli nie da im pretekstu do interwencji.

W polityce wewnętrznej król źle znosił zmiany. Popadał w konflikty z radykalnym rządem Carla Theodora Zahlego. Niechętnie podpisał konstytucję z 1915 roku, która dała prawo głosu kobietom i odebrała monarsze resztki wpływu na skład izby wyższej. Sprzedaż Duńskich Indii Zachodnich Stanom Zjednoczonym w 1917 roku uważał za upokorzenie. Zgodził się natomiast, by od 1 grudnia 1918 roku Islandia była suwerennym królestwem połączonym z Danią jedynie osobą monarchy. Chrystian X został więc pierwszym i jedynym królem Królestwa Islandii.

Kryzys wielkanocny 1920 roku

Klęska Niemiec otworzyła sprawę Szlezwiku, utraconego przez Danię w 1864 roku. Na mocy traktatu wersalskiego w 1920 roku przeprowadzono dwa plebiscyty. 10 lutego północna strefa opowiedziała się w trzech czwartych za Danią, ale 14 marca środkowa strefa, z Flensburgiem, w około 80 procentach głosowała za Niemcami. Rząd Zahlego chciał przyjąć granicę zgodną z wynikiem głosowania. Król, podobnie jak część nacjonalistów, uważał, że Flensburg powinien wrócić do Danii, i domagał się nowych wyborów. 29 marca 1920 roku, gdy premier odmówił, Chrystian X go zdymisjonował i powołał tymczasowy gabinet swojego zaufanego adwokata Ottona Liebego.

Był to krok formalnie zgodny z konstytucją, ale sprzeczny z obowiązującą od 1901 roku zasadą, że rząd zależy od większości w parlamencie. Socjaldemokraci i radykałowie mówili o zamachu stanu, związki zawodowe przygotowywały strajk generalny, na ulicach Kopenhagi demonstrowano przeciw królowi, a niektórzy domagali się republiki. 4 kwietnia, w Wielkanoc, Chrystian X ustąpił: odwołał Liebego i powołał gabinet urzędniczy, który przeprowadził wybory. Była to ostatnia próba duńskiego monarchy, by działać politycznie wbrew parlamentowi. Od tej chwili król pogodził się z rolą monarchy konstytucyjnego.

Kilka miesięcy później zjednoczenie Szlezwiku Północnego z Danią przyniosło mu najpiękniejszą chwilę panowania. 10 lipca 1920 roku przejechał na białym koniu przez dawną granicę pod Christiansfeld, a obraz króla, który podnosi na siodło małą dziewczynkę, przeszedł do narodowej ikonografii. Granica wytyczona wtedy na podstawie plebiscytu była potem jedynym punktem spornym w stosunkach z Niemcami.

Król konstytucyjny

W okresie międzywojennym Chrystian X wycofał się z polityki i zyskał szeroką popularność. Dobrze układała mu się współpraca z socjaldemokratycznym premierem Thorvaldem Stauningiem, który rządził w latach 1924–1926 i od 1929 roku, a we własnej partii tłumił głosy republikańskie. Razem stawili czoło niezadowoleniu rolników, gdy w lipcu 1935 roku dziesiątki tysięcy chłopów przyszły pod Amalienborg. Król zaczął regularnie przemawiać przez radio i podróżował z królową po całym kraju, także na Islandię, Wyspy Owcze i Grenlandię. W latach trzydziestych wspierał rząd i parlament przeciw radykałom z obu stron i akceptował linię Stauninga i ministra spraw zagranicznych Petera Muncha: ograniczoną obronę, ścisłą neutralność i unikanie wszystkiego, co mogłoby rozdrażnić Adolfa Hitlera. Jej szczytem był pakt o nieagresji z Rzeszą, podpisany 31 maja 1939 roku.

9 kwietnia 1940 roku

O świcie 9 kwietnia 1940 roku Wehrmacht napadł na Danię. Około wpół do szóstej w Amalienborgu, przy odgłosach strzelaniny między Gwardią Przyboczną a niemieckimi żołnierzami pod oknami pałacu, zebrali się król, następca tronu, premier, ministrowie spraw zagranicznych i obrony oraz dowódcy armii i marynarki. Tylko dowódca wojsk lądowych gen. por. William Wain Prior chciał walczyć. Pozostali uznali opór za beznadziejny wobec niemieckiej przewagi i groźby zbombardowania Kopenhagi. Około szóstej król i rząd postanowili przyjąć niemieckie żądania pod protestem. Chrystian X jeszcze w czasie narady posłał gwardzistom rozkaz przerwania ognia, a jednego z rannych gwardzistów odwiedził w pałacowej portierni. Tego samego dnia podpisał wraz ze Stauningiem proklamację, która wzywała Duńczyków do spokoju i powstrzymania się od oporu.

Decyzja, by zostać w kraju, odróżniała go od Haakona VII, królowej Holandii Wilhelminy i innych władców, którzy wyjechali i stali na czele rządów na emigracji. Chrystian X uważał, że jego miejsce jest wśród poddanych i że obecność króla i legalnego rządu chroni kraj przed rządami okupanta albo miejscowych nazistów.

Pod okupacją

Do 1943 roku król oficjalnie popierał politykę współpracy prowadzoną przez rząd, ale Duńczycy widzieli w nim przeciwwagę dla niej. Codziennie rano, bez eskorty i bez straży, jeździł konno ulicami Kopenhagi, a ludzie wychodzili go pozdrawiać. Jego siedemdziesiąte urodziny, 26 września 1940 roku, zamieniły się w wielką manifestację narodową. Mały znaczek z królewskim monogramem, tak zwany znak króla, kupił co czwarty Duńczyk i noszono go jako cichy protest. Jesienią 1940 roku Chrystian X odrzucił też żądania grupy wpływowych przemysłowców i polityków, którzy chcieli zastąpić gabinet partyjny rządem pozaparlamentarnym.

We wrześniu 1942 roku, na jego 72. urodziny, Hitler przysłał mu długi telegram z życzeniami. Król odpowiedział krótko: „Spreche Meinen besten Dank aus. Chr. Rex” („Wyrażam moje najlepsze podziękowania”). Hitler uznał to za obrazę. Odwołał z Kopenhagi posła, wydalił duńskiego posła z Berlina i zażądał rządu bardziej uległego. W listopadzie 1942 roku pełnomocnikiem Rzeszy w Danii został Werner Best, a premierem, na niemieckie życzenie, dotychczasowy minister spraw zagranicznych Erik Scavenius. Ten „kryzys telegramowy” uczynił z króla jeszcze wyraźniejszy symbol oporu. 19 października 1942 roku Chrystian X spadł z konia podczas porannej przejażdżki i odniósł ciężkie obrażenia, po których do końca życia nie odzyskał sił. Wiele jego obowiązków przejął następca tronu Fryderyk.

29 sierpnia 1943 roku, gdy rząd odmówił przyjęcia nowych niemieckich żądań, okupant wprowadził stan wyjątkowy. Niemieccy żołnierze zaatakowali także pałac Sorgenfri, w którym przebywał król. Po wymianie ognia z gwardią, w której byli ranni, Chrystian X kazał gwardzistom przerwać walkę. Przez kilka miesięcy był faktycznie internowany w pałacu pod niemiecką strażą. Dania nie miała odtąd rządu, sprawami kraju kierowali szefowie ministerstw.

Z wojennym wizerunkiem króla związało się kilka legend, rozpowszechnianych głównie przez Duńczyków w Stanach Zjednoczonych, którzy chcieli bronić dobrego imienia kraju. Najsłynniejsza głosi, że Chrystian X przypiął sobie żółtą gwiazdę Dawida na znak solidarności z Żydami. To nieprawda: w Danii Żydów nigdy nie zmuszono do noszenia gwiazdy. Król zapisał jednak w dzienniku, że gdyby takie żądanie padło, najlepiej byłoby, gdyby wszyscy nosili gwiazdę Dawida. Gdy jesienią 1943 roku Niemcy przygotowali deportację duńskich Żydów, niemal wszyscy zdołali uciec do Szwecji.

Utrata Islandii i wyzwolenie

Wojna zerwała więź z Islandią. Po zajęciu Danii islandzki parlament przejął uprawnienia króla, w maju 1940 roku wyspę zajęli Brytyjczycy, a w 1941 roku na czele państwa stanął regent Sveinn Björnsson. W maju 1944 roku Islandczycy w referendum niemal jednomyślnie zerwali unię, a 17 czerwca 1944 roku proklamowano republikę. Chrystian X, który czuł się oszukany, przysłał jednak, za radą szwedzkiego króla, życzenia dla nowego państwa.

Wieczorem 4 maja 1945 roku radio BBC ogłosiło kapitulację wojsk niemieckich w Danii. Nazajutrz król przemówił do narodu, a 9 maja, na wózku inwalidzkim, otworzył obrady wolnego parlamentu. Zmarł 20 kwietnia 1947 roku w Amalienborgu. Na jego trumnie położono opaskę bojowników ruchu oporu. Pochowano go w katedrze w Roskilde, a tron objął jego syn Fryderyk IX.

Znaczenie

Chrystian X wszedł do historii jako król dwóch sprzecznych obrazów. Jako polityk w 1920 roku próbował zatrzymać rozwój parlamentaryzmu i przegrał. Jako monarcha konstytucyjny w latach trzydziestych firmował politykę neutralności i ustępliwości wobec Niemiec, która 9 kwietnia 1940 roku poniosła klęskę. Zarazem to w jego imieniu podjęto decyzję o kapitulacji, która oszczędziła Danii zniszczeń, a jego postawa pod okupacją pozwoliła Duńczykom zachować poczucie godności i jedności. Zostając w kraju, wybrał inną drogę niż brat w Norwegii. Obie miały swoje racje, a doświadczenie 9 kwietnia sprawiło, że po wojnie Dania porzuciła neutralność i w 1949 roku przystąpiła do NATO.