Karl Seitz

Karl Seitz, wychowanek sierocińca i nauczyciel ludowy, był jednym z ojców austriackiej republiki. 12 listopada 1918 roku razem z narodowcem Franzem Dinghoferem ogłosił z rampy wiedeńskiego parlamentu powstanie Republiki Niemieckiej Austrii, a od marca 1919 do grudnia 1920 roku, jako przewodniczący Konstytuanty, pełnił obowiązki głowy państwa. To pod jego przewodnictwem parlament 12 marca 1919 roku potwierdził, że Niemiecka Austria jest częścią Rzeszy Niemieckiej, i ten sam parlament pół roku później, po traktacie z Saint-Germain, musiał ten zapis uchylić. Później przez ponad dziesięć lat był burmistrzem Wiednia, który pod rządami socjaldemokratów stał się w Europie symbolem nowoczesnej polityki społecznej. Obie dyktatury, które zniszczyły austriacką demokrację, austrofaszystowska i nazistowska, więziły go. Przeżył obóz koncentracyjny i doczekał odrodzenia Austrii.

Sierota z Rossau

Urodził się 4 września 1869 roku w Wiedniu, w dzielnicy Rossau, jako jedno z siedmiorga dzieci handlarza drewnem opałowym Karla Borromäusa Seitza i córki oberżysty Barbary z domu Kaiser. Ojciec zmarł, gdy Karl miał kilka lat. Matka próbowała utrzymać rodzinę z szycia, ale w końcu musiała oddać dwóch najmłodszych synów do miejskiego sierocińca przy Galileigasse. Liberalny radny miejski załatwił chłopcu bezpłatne miejsce w seminarium nauczycielskim w St. Pölten, które Seitz ukończył w 1888 roku.

Jako młody nauczyciel wiedeńskich szkół ludowych szybko popadł w konflikt z konserwatywnymi władzami szkolnymi i kilka razy dostawał nagany za działalność polityczną. Należał do radykalnie demokratycznego stowarzyszenia „Młodych” nauczycieli, wydawał pismo „Freie Lehrerstimme”, a w 1896 roku założył socjaldemokratyczny Związek Centralny Nauczycieli Wiedeńskich, którego został przewodniczącym. W 1897 roku za działalność polityczną wyrzucono go ze służby szkolnej. Poświęcił się wtedy pracy oświatowej w Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej, gdzie zasłynął jako znakomity mówca. Na kursach dla robotników wykładał o państwie, szkole i prawach pracowników. Szkoła i walka z wpływem Kościoła na oświatę pozostały jego głównym tematem na wiele lat.

Poseł w parlamencie cesarstwa

W 1901 roku wybrano go do Rady Państwa, austriackiego parlamentu, z okręgu Floridsdorf pod Wiedniem, a w 1902 roku także do sejmu Dolnej Austrii. W parlamencie prowadził głośne debaty szkolne z burmistrzem Wiednia Karlem Luegerem, przywódcą chrześcijańskich społeczników. Od 1907 roku, gdy po wprowadzeniu powszechnego prawa wyborczego dla mężczyzn socjaldemokraci zdobyli 87 mandatów, był jednym z przywódców ich klubu i najbliższym parlamentarnym współpracownikiem przywódcy partii Victora Adlera. W 1900 roku ożenił się z nauczycielką Emilie Heindl.

W czasie pierwszej wojny światowej Seitz należał do tych socjaldemokratów, którzy coraz wyraźniej opowiadali się za pokojem. Po wznowieniu obrad parlamentu w 1917 roku występował przeciw wojennym rządom absolutystycznym i domagał się pokoju i praw obywatelskich. Przez znajomych w Sztokholmie przesyłał pieniądze młodszemu towarzyszowi, Otto Bauerowi, który siedział w rosyjskiej niewoli na Syberii. W 1918 roku został wiceprzewodniczącym Izby Posłów.

Narodziny republiki

Gdy jesienią 1918 roku monarchia się rozpadła, 21 października niemieckojęzyczni posłowie Rady Państwa zebrali się jako Tymczasowe Zgromadzenie Narodowe Niemieckiej Austrii. Wybrali trzech równorzędnych przewodniczących: Franza Dinghofera z obozu narodowego, Jodoka Finka z chrześcijańskich społeczników i Seitza z socjaldemokratów. Zmieniali się co tydzień w kierowaniu zgromadzeniem, jego Radą Stanu i posiedzeniami rządu, a razem pełnili funkcję zbiorowej głowy państwa. 30 października Rada Stanu pod jego przewodnictwem powołała pierwszy rząd z Karlem Rennerem jako kanclerzem stanu.

11 listopada cesarz Karol I zrzekł się udziału w sprawach państwa, a tego samego dnia zmarł Victor Adler. Seitz objął po nim kierownictwo partii i jej klubu parlamentarnego. 12 listopada zgromadzenie uchwaliło ustawę, która ogłaszała Niemiecką Austrię republiką demokratyczną i częścią składową Republiki Niemieckiej. Po południu Seitz i Dinghofer ogłosili Republikę Niemieckiej Austrii przed gmachem parlamentu, do tłumu, który według niemieckojęzycznych opracowań liczył około 150 tysięcy ludzi. Uroczystość zakończyła się zamieszkami wywołanymi przez komunistyczną Czerwoną Gwardię, w których zginęły dwie osoby.

16 lutego 1919 roku w pierwszych wyborach z udziałem kobiet socjaldemokraci zdobyli najwięcej mandatów. 5 marca Konstytuanta wybrała Seitza na swojego przewodniczącego, a gdy od 15 marca zniesiono Radę Stanu, przewodniczący parlamentu stał się, bez osobnego tytułu, jedyną głową państwa. Seitz nie nazywał się prezydentem, ale w historii Austrii jest liczony jako pierwszy szef państwa republiki. To on przewodniczył obradom, gdy 12 marca 1919 roku Konstytuanta ponowiła żądanie przyłączenia do Niemiec, a jako szef państwa mianował urzędników. Za jego urzędowania parlament uchwalił 3 kwietnia 1919 roku ustawę o wygnaniu Habsburgów i przejęciu ich majątku oraz ustawę o zniesieniu szlachectwa.

Połączenie z Niemcami okazało się niemożliwe. 10 września 1919 roku Renner podpisał traktat w Saint-Germain, który zakazywał zjednoczenia bez zgody Ligi Narodów, a 21 października parlament zmienił nazwę państwa na Republika Austrii i uchylił zapis o przynależności do Rzeszy. Ostatnie posiedzenie Konstytuanty, któremu przewodniczył Seitz, odbyło się 1 października 1920 roku. Uchwaliła na nim konstytucję federalną, która w zmienionej postaci obowiązuje w Austrii do dziś. 9 grudnia 1920 roku Zgromadzenie Federalne wybrało pierwszego prezydenta, Michaela Hainischa, a Seitz zakończył urzędowanie.

Burmistrz czerwonego Wiednia

Po wyborach w październiku 1920 roku, które wygrali chrześcijańscy społecznicy, socjaldemokraci pod przewodnictwem Seitza, z inicjatywy Bauera, wyszli z koalicji. Seitz został drugim przewodniczącym Rady Narodowej. Brał udział w oddzieleniu Wiednia od Dolnej Austrii, dzięki któremu stolica stała się osobnym krajem związkowym z własnymi podatkami. W listopadzie 1923 roku został wybrany na burmistrza i zarazem starostę krajowego Wiednia, po Jakobie Reumannie. Sprawował ten urząd do lutego 1934 roku.

Były to lata czerwonego Wiednia. Radny do spraw finansów Hugo Breitner wprowadził progresywne podatki od luksusu i od budownictwa mieszkaniowego, a za te pieniądze miasto zbudowało dziesiątki tysięcy tanich mieszkań w wielkich osiedlach komunalnych, z pralniami, przedszkolami, ambulatoriami i bibliotekami. Najsłynniejszym z nich był Karl-Marx-Hof, ukończony w 1930 roku. Radny Julius Tandler zbudował system opieki zdrowotnej i społecznej, a Otto Glöckel zreformował szkoły. Wiedeń stał się wzorem dla socjalistów z całej Europy, a dla prawicy i katolickiej prowincji symbolem „marksistowskiego” zagrożenia. W 1929 roku rada miejska nadała Seitzowi honorowe obywatelstwo miasta.

Austria dzieliła się tymczasem na wrogie obozy z własnymi uzbrojonymi oddziałami. W 1927 roku Seitz wyszedł bez szwanku z zamachu na swoje życie. 15 lipca tego roku, po uniewinnieniu prawicowych bojówkarzy, którzy w Schattendorfie zastrzelili dwóch ludzi, w Wiedniu wybuchły zamieszki, a tłum podpalił Pałac Sprawiedliwości. Seitz i Bauer próbowali uspokoić demonstrantów i przepuścić straż pożarną. Policja strzelała do tłumu, zginęło blisko dziewięćdziesiąt osób. Od tego dnia przepaść między obozami tylko się pogłębiała. W latach 1931–1932 Seitz poparł odrzucenie przez Bauera propozycji współrządzenia z chrześcijańskimi społecznikami, decyzję, którą później wielu uznało za błąd.

W więzieniach dwóch dyktatur

W marcu 1933 roku kanclerz Engelbert Dollfuß wykorzystał kryzys proceduralny w parlamencie, by rządzić bez niego. Socjaldemokratyczny Wiedeń stał się jego głównym przeciwnikiem. 12 lutego 1934 roku, gdy wybuchło powstanie Republikańskiego Związku Obronnego, Seitza aresztowano w jego gabinecie w ratuszu i pozbawiono urzędu. Partię zdelegalizowano. Według Wien Geschichte Wiki spędził w więzieniu blisko rok i wyszedł w grudniu 1934 roku bez aktu oskarżenia, gdy zarzut zdrady stanu upadł. Potem, pilnowany przez policję, prowadził cichy protest: spacerował po ulicach Wiednia, gdzie wszyscy go znali i pozdrawiali. Utrzymywał luźne kontakty z podziemiem Rewolucyjnych Socjalistów.

Po Anschlussie w marcu 1938 roku naziści na krótko go uwięzili. Kontaktował się z katolicką grupą oporu księdza Heinricha Maiera, która przekazywała aliantom informacje o niemieckim przemyśle zbrojeniowym. Po zamachu na Hitlera 20 lipca 1944 roku gestapo aresztowało Seitza pod zarzutem udziału w spisku. Trafił do obozu koncentracyjnego Ravensbrück, a w marcu 1945 roku zesłano go do miasteczka Plaue w Turyngii. Ciężko chory, wrócił do Wiednia w czerwcu 1945 roku.

Ostatnie lata

Miał wtedy 75 lat. Odrodzona partia, która przyjęła nazwę Socjalistycznej Partii Austrii, powierzyła przewodnictwo Adolfowi Schärfowi, a Seitz został jej honorowym przewodniczącym. W sierpniu 1945 roku, dwa lata po śmierci pierwszej żony, ożenił się z Emmą Seidel, córką działaczki socjalistycznej i jednej z pierwszych posłanek do austriackiego parlamentu. Wszedł do nowej Rady Narodowej i 19 grudnia 1945 roku, jako najstarszy poseł, otworzył jej pierwsze posiedzenie. 20 marca 1946 roku wygłosił głośne przemówienie, w którym wzywał okupujące Austrię mocarstwa, by przestały kontrolować jej parlament i oddały jej wolność. Zmarł 3 lutego 1950 roku w Wiedniu. Jego urnę złożono w honorowym grobie na Cmentarzu Centralnym, obok Victora Adlera i Otto Bauera.

Znaczenie

Seitz nie był teoretykiem jak Bauer ani autorem ustaw i traktatów jak Renner. Był organizatorem, mówcą i administratorem, który symbolizował ludzką twarz austriackiej socjaldemokracji: chłopcem z sierocińca, który doszedł do najwyższego urzędu w państwie i budował mieszkania dla robotników. Jego życie zawiera całą historię Pierwszej Republiki. W 1918 i 1919 roku, jak niemal wszyscy politycy Niemieckiej Austrii, wierzył, że państwo, które pozostało z monarchii, ma przyszłość tylko jako część demokratycznych Niemiec. Zwycięzcy na to nie pozwolili, a Austria, której nie chciał nikt, wyniszczona kryzysem i wojną domową, padła w 1938 roku łupem Hitlera. Seitz nie poszedł na współpracę ani z austrofaszyzmem, ani z nazistami, i obie dyktatury wtrąciły go za to do więzienia. Pomnik przed ratuszem i wielkie osiedle komunalne Karl-Seitz-Hof w dzielnicy Floridsdorf, w której zaczynał karierę polityczną, przypominają o nim w Wiedniu.