Otto Bauer

Otto Bauer był najwybitniejszym teoretykiem austriackiej socjaldemokracji i przez szesnaście lat faktycznym przywódcą partii, która rządziła Wiedniem i była najsilniejszą siłą lewicy w Europie Środkowej. Dla historii drogi do drugiej wojny światowej ważny jest z dwóch powodów. Jako pierwszy szef dyplomacji republikańskiej Austrii w latach 1918–1919 najgorliwiej ze wszystkich polityków zabiegał o połączenie kraju z Niemcami, czyli o Anschluss, na który zwycięskie mocarstwa się nie zgodziły. A jako przywódca opozycji w latach dwudziestych i trzydziestych prowadził politykę wyczekiwania, którą wielu, także w jego własnej partii, uważa za jedną z przyczyn upadku austriackiej demokracji w 1934 roku. Zmarł w Paryżu na emigracji kilka miesięcy po tym, jak Austrię wchłonęła Rzesza Hitlera.

Syn fabrykanta i teoretyk narodów

Urodził się 5 września 1881 roku w Wiedniu, w zamożnej, zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Jego ojciec Philipp był liberalnym fabrykantem tekstyliów, matka Katharina pochodziła z domu Gerber. Młodsza siostra Ida przeszła do historii psychoanalizy jako „Dora”, pacjentka Zygmunta Freuda. Otto chodził do gimnazjów w Wiedniu, Meranie i Libercu, w 1902 roku odbył jednoroczną służbę ochotniczą w pułku tyrolskich strzelców cesarskich i zdał egzamin na oficera rezerwy. Na Uniwersytecie Wiedeńskim studiował prawo, a także ekonomię, filozofię i socjologię. Na seminariach spotykał przyszłych sław ekonomii i filozofii, wśród nich Ludwiga von Misesa, Josepha Schumpetera i Otto Neuratha. W 1906 roku uzyskał doktorat z prawa.

Już od 1900 roku działał w Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Austrii. Z nieco starszymi towarzyszami, Maxem Adlerem, Rudolfem Hilferdingiem i Karlem Rennerem, założył szkołę dla robotników „Zukunft” (Przyszłość), z której wyrósł nurt nazwany później austromarksizmem. Sławę przyniosła mu w 1907 roku licząca ponad 600 stron książka „Kwestia narodowościowa a socjaldemokracja”. Bauer rozumiał naród nie jako wspólnotę krwi, lecz jako wspólnotę kultury i charakteru, ukształtowaną przez wspólne losy. Dla wielonarodowej monarchii proponował autonomię narodowo-kulturalną: narody miały same zarządzać swoimi szkołami i kulturą, bez względu na to, gdzie mieszkają ich członkowie. Książka wywołała szeroką dyskusję w całym ruchu socjalistycznym. W 1913 roku polemizował z nią młody gruziński bolszewik Józef Stalin w broszurze „Marksizm a kwestia narodowa”, odrzucając autonomię kulturalną. Jeszcze w 1907 roku Bauer został sekretarzem klubu socjaldemokratycznych posłów w Radzie Państwa, a przywódca partii Victor Adler uczynił go jednym ze swoich najbliższych współpracowników. Współzałożył miesięcznik teoretyczny „Der Kampf”, a w latach 1912–1914 pracował w redakcji partyjnej „Arbeiter-Zeitung”. Przez całe życie napisał kilka tysięcy artykułów.

Wojna i niewola

W sierpniu 1914 roku jako porucznik rezerwy piechoty poszedł na front galicyjski. Walczył pod Gródkiem, za uratowanie swojej kompanii otrzymał Krzyż Zasługi Wojskowej, a 23 listopada 1914 roku dostał się do rosyjskiej niewoli. Prawie trzy lata spędził w obozach jeńców na Syberii. Jako oficer nie musiał pracować fizycznie, mógł czytać rosyjskie, angielskie i francuskie gazety, nauczył się rosyjskiego i pisał rozprawę filozoficzną. Dzięki staraniom partii we wrześniu 1917 roku wrócił do Wiednia w ramach wymiany inwalidów, niespełna dwa miesiące przed przewrotem bolszewickim. Z Rosji przywiózł sympatię do mienszewików i przekonania, które w austriackiej partii plasowały go na jej lewym, marksistowskim skrzydle.

W 1918 roku stanął na czele lewicy partyjnej. Wiosną ogłosił, częściowo pod pseudonimem, program, który zrywał z dotychczasową linią partii: zamiast przebudowy monarchii w federację narodów proponował prawo każdego z jej narodów do samostanowienia i własnego zgromadzenia narodowego. Dla Niemców austriackich oznaczało to w jego przekonaniu jedno: połączenie z Niemcami.

Szef dyplomacji i sprawa zjednoczenia

Gdy w październiku 1918 roku monarchia się rozpadła, a niemieccy posłowie utworzyli w Wiedniu państwo Niemiecka Austria, Victor Adler został sekretarzem stanu do spraw zagranicznych, a Bauer jego zastępcą. Adler zmarł 11 listopada, w przeddzień proklamowania republiki, a Bauer przejął jego urząd. Na zjeździe partii na przełomie października i listopada 1918 roku przekonywał, że jako Niemcy i jako socjaliści muszą domagać się zjednoczenia z Niemcami, w których po rewolucji listopadowej rządzili socjaldemokraci. Ustawa z 12 listopada 1918 roku uznała Niemiecką Austrię za część Republiki Niemieckiej, a 25 grudnia Bauer skierował do państw Ententy notę, w której przedstawił połączenie jako jedyną właściwą drogę. Przeciwników zjednoczenia nazywał w parlamencie zdrajcami.

Od 27 lutego do 2 marca 1919 roku prowadził w Berlinie poufne rozmowy z ministrem spraw zagranicznych Rzeszy, hrabią Ulrichem von Brockdorff-Rantzauem. Podpisany na koniec protokół berliński określał, jak przeprowadzić połączenie, „gdy stanie się wykonalne”, ale nie wyznaczał daty. Obie strony nie chciały stawiać konferencji pokojowej przed faktem dokonanym. 12 marca 1919 roku, gdy wybrana w lutym Konstytuanta ponowiła deklarację, że Niemiecka Austria jest częścią Rzeszy Niemieckiej, Bauer nazwał zjednoczenie z wielką Republiką Niemiecką „znów naszym programem”. 15 marca nowy parlament wybrał go ponownie na sekretarza stanu w drugim rządzie Rennera.

Wiosna 1919 roku postawiła go przed jeszcze jedną próbą. 21 marca w Budapeszcie proklamowano Węgierską Republikę Rad, a jej przywódca Béla Kun liczył, że Wiedeń pójdzie tą samą drogą. Bauer, choć marksista, był temu przeciwny. Tłumaczył, że Austria, która żyje z dostaw żywności i węgla od zwycięzców, po tygodniu rządów rad zostałaby zagłodzona. Socjaldemokraci utrzymali robotników przy sobie, a próby komunistycznego przewrotu w Wiedniu w kwietniu i czerwcu 1919 roku nie zdobyły poparcia. Bauer zasiadał też w komisji socjalizacji, której najważniejszym dziełem była ustawa o radach zakładowych z maja 1919 roku.

Jego polityka zjednoczenia poniosła jednak klęskę. Francja nie zamierzała dopuścić do powiększenia Niemiec, a w połowie kwietnia brytyjski oficer w Wiedniu przekazał Bauerowi radę, by w rokowaniach pokojowych w ogóle unikał tej sprawy. Bauer zwlekał z poinformowaniem o tym kolegów z rządu, a na czele delegacji do Saint-Germain chciał postawić zagorzałego zwolennika połączenia, prawnika Franza Kleina. Ostatecznie delegację poprowadził Renner. Projekt traktatu wersalskiego, wręczony Niemcom 7 maja 1919 roku, zakazywał połączenia bez zgody Ligi Narodów. 26 lipca Bauer ustąpił z urzędu, a sprawy zagraniczne przejął Renner. Do października pozostał w rządzie jako sekretarz stanu do spraw socjalizacji. Zakaz zjednoczenia potwierdził podpisany przez Rennera we wrześniu traktat z Saint-Germain.

Przywódca opozycji

Po wyborach w październiku 1920 roku, w których wygrali chrześcijańscy społecznicy, socjaldemokraci, przede wszystkim z woli Bauera, opuścili koalicję. Na szczeblu państwowym nie wrócili do rządu aż do 1945 roku. Renner, który był temu przeciwny, pisał później z goryczą, że Bauer swoją nieustępliwością i ciężarem swojej osobowości uniemożliwił udział w rządzie inaczej niż za cenę rozłamu i oddał republikę, założoną przez robotników, mieszczaństwu. Bauer był do 1934 roku wiceprzewodniczącym partii, jej głównym mówcą w Radzie Narodowej i autorem jej programów, a przewodniczący partii Karl Seitz od 1923 roku rządził jako burmistrz „czerwonym Wiedniem”, wzorcowym miastem socjaldemokratycznej polityki społecznej. W 1923 roku Bauer wydał „Rewolucję austriacką”, historię narodzin republiki.

Jego dziełem był w dużej mierze program uchwalony w 1926 roku w Linzu. Zapowiadał zdobycie władzy w drodze wyborów, ale zawierał zastrzeżenie, że gdyby burżuazja próbowała obalić demokrację, klasa robotnicza będzie musiała złamać jej opór środkami dyktatury. Przeciwnicy partii odczytywali to sformułowanie jako zapowiedź rewolucji i straszyli „austrobolszewizmem”. Późniejszy kanclerz Bruno Kreisky nazwał je „straszliwym błędem słownym”, który przylgnął do partii jak piętno. Polityka Bauera w praktyce była jednak ostrożna. Liczył, że rozwój gospodarczy sam przyniesie socjaldemokratom bezwzględną większość, a udział w koalicji z mieszczańskimi partiami tylko odwlecze upadek kapitalizmu. Tymczasem kraj dzielił się na dwa uzbrojone obozy, socjaldemokratyczny Republikański Związek Obronny i prawicową Heimwehrę. 15 lipca 1927 roku, po uniewinnieniu prawicowych bojówkarzy, którzy zastrzelili dwóch ludzi, wzburzony tłum podpalił w Wiedniu Pałac Sprawiedliwości. Bauer i Seitz na próżno usiłowali uspokoić robotników, a policja strzelała do demonstrantów. Zginęło blisko dziewięćdziesiąt osób.

Upadek demokracji

W latach 1931–1932 Bauer, za zgodą Seitza i Rennera, odrzucił propozycje współpracy, które składali kanclerz Ignaz Seipel, a potem Engelbert Dollfuß. Kreisky uważał to za zmarnowanie ostatniej szansy ratowania austriackiej demokracji. 4 marca 1933 roku, w czasie sporu o jedno głosowanie, ustąpili wszyscy trzej przewodniczący Rady Narodowej, w tym Renner. Dollfuß uznał, że parlament „sam się wyłączył”, i zaczął rządzić dekretami. Partia, której statut nakazywał w takim wypadku strajk generalny, nie wezwała do niego, a Bauer odkładał opór w nadziei, że uniknie wojny domowej. Lewica partyjna zarzucała mu na zjeździe w październiku 1933 roku, że pozwala przeciwnikowi dyktować wszystkie terminy i warunki starcia. W 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy w Niemczech, socjaldemokraci odstąpili od hasła zjednoczenia. Bauer tłumaczył później, że chcieli połączenia z Republiką Niemiecką, „a nie z ciężkim więzieniem Hitlera”.

Gdy 12 lutego 1934 roku w Linzu, a potem w Wiedniu i innych miastach członkowie Związku Obronnego chwycili za broń w obronie przed rozbrajaniem, było za późno. Wojsko użyło artylerii przeciw osiedlom robotniczym i po czterech dniach powstanie upadło. Partię zdelegalizowano. Drugiego dnia walk Bauer, za radą towarzyszy, uciekł z Juliusem Deutschem do Czechosłowacji. Przeciwnicy do końca wypominali mu tę ucieczkę.

Emigracja i śmierć

W Brnie Bauer zorganizował Biuro Zagraniczne Austriackich Socjaldemokratów, które wydawało „Arbeiter-Zeitung” i „Der Kampf”, przemycane do kraju, i wspierało podziemie Rewolucyjnych Socjalistów. Ogłosił jednak, że nie obejmie już żadnej funkcji kierowniczej. W 1934 roku opublikował analizę klęski „Powstanie austriackich robotników”, a w 1936 roku swoje najważniejsze dzieło teoretyczne „Między dwiema wojnami światowymi?”. Już sam tytuł pokazywał, że Bauer widział w latach trzydziestych przerwę między dwiema wojnami. Proponował w nim „socjalizm integralny”, który miał z czasem połączyć socjaldemokratów i komunistów.

Po Anschlussie w marcu 1938 roku Bauer przeniósł się przez Brukselę do Paryża, gdzie razem z kierownictwem Rewolucyjnych Socjalistów utworzył przedstawicielstwo zagraniczne austriackich socjalistów i redagował „Der sozialistische Kampf”. W ostatnim politycznym tekście, nazywanym jego testamentem, nie wzywał do odbudowy niepodległej Austrii, lecz do wspólnej rewolucji wszystkich Niemiec, łącznie z Austrią, bo nie wierzył, że sama Austria może obalić faszyzm. Według jego biografów uważał też, że Renner miał rację, gdy w kwietniu 1938 roku publicznie poparł Anschluss. Zmarł na zawał serca w Paryżu 4 lipca 1938 roku, według części źródeł 5 lipca. Pochowano go na cmentarzu Père-Lachaise naprzeciw pomnika poległych komunardów. W 1948 roku jego urnę przewieziono do Wiednia, a w 1950 roku złożono w honorowym grobie na Cmentarzu Centralnym, obok Victora Adlera i Karla Seitza.

Znaczenie

Bauer był jednym z najzdolniejszych umysłów europejskiego socjalizmu. Jego prace o narodzie, o gospodarce okresu międzywojennego i o faszyzmie czyta się do dziś. Jako polityk przegrał niemal wszystkie najważniejsze rozgrywki. Zjednoczenie z demokratycznymi Niemcami, któremu poświęcił swój urząd w 1919 roku, okazało się niemożliwe, a dziewiętnaście lat później dokonało się w formie, jakiej nie mógł sobie wyobrazić: jako podbój Austrii przez Hitlera. Socjaldemokratyczny dokument z 1988 roku nazwał dążenie partii do Anschlussu w latach 1918–1919 nierealnym i irracjonalnym. Krytycy, w tym Renner i Kreisky, uważali, że Bauer swoim radykalnym językiem przestraszył mieszczańską Austrię, a swoim wyczekiwaniem oddał inicjatywę przeciwnikom demokracji. Obrońcy przypominają, że to on najwcześniej i najostrzej ostrzegał przed faszyzmem i że dzięki niemu austriacka lewica, inaczej niż niemiecka, nie rozpadła się na wrogie partie socjaldemokratyczną i komunistyczną. Jego losy pokazują, jak hasło zjednoczenia, które w 1919 roku głosiła demokratyczna lewica, w latach trzydziestych przejął i obrócił przeciw Austrii nazizm.