Adolf Hitler

Adolf Hitler jest postacią, wokół której obraca się cała historia drugiej wojny światowej. Urodzony w Austrii syn celnika, niedoszły malarz i frontowy żołnierz Wielkiej Wojny, po klęsce Niemiec w 1918 roku zbudował w Monachium partię, która obiecywała zemstę za Wersal, rozprawę z „listopadowymi zbrodniarzami” i z Żydami, których obwiniał o wszystkie nieszczęścia Niemiec. W 1933 roku, w czasie wielkiego kryzysu, został kanclerzem Rzeszy i w ciągu półtora roku zniszczył demokrację weimarską. Potem krok po kroku obalał ład wersalski, aż 1 września 1939 roku napadł na Polskę i rozpętał wojnę, która pochłonęła dziesiątki milionów ofiar. Jego reżim zamordował około sześciu milionów europejskich Żydów, a także miliony Polaków, jeńców radzieckich, Romów, chorych psychicznie i innych ludzi uznanych za „niższych” albo wrogów. Zginął śmiercią samobójczą w berlińskim bunkrze na tydzień przed kapitulacją Niemiec.

Dzieciństwo i lata wiedeńskie

Urodził się 20 kwietnia 1889 roku w Braunau am Inn, miasteczku nad graniczną rzeką Inn, po austriackiej stronie granicy z Bawarią. Jego ojciec Alois był urzędnikiem austriackiej służby celnej, nieślubnym synem, który dopiero w wieku blisko czterdziestu lat przyjął nazwisko Hitler. Matka, Klara z domu Pölzl, była jego trzecią żoną i daleką krewną. Z jej sześciorga dzieci dorosłości dożyli tylko Adolf i jego młodsza siostra Paula. Rodzina kilka razy się przeprowadzała, aż osiadła w okolicach Linzu. Surowy ojciec chciał, by syn został urzędnikiem. Adolf, przeciętny i coraz gorszy uczeń szkoły realnej, marzył o karierze artysty. Alois zmarł w 1903 roku, a dwa lata później syn porzucił szkołę bez matury.

W 1907 roku zdawał do Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu i nie został przyjęty. 21 grudnia tego roku zmarła na raka jego matka, do której był bardzo przywiązany. W 1908 roku akademia odrzuciła go po raz drugi, tym razem nie dopuszczając nawet do egzaminu. Hitler został w Wiedniu. Żył z renty sierocej i spadku, a gdy pieniądze się skończyły, mieszkał w schronisku dla bezdomnych mężczyzn i sprzedawał akwarele z widokami miasta. W wieloetnicznej stolicy monarchii habsburskiej zetknął się z polityką masową, a jego wzorami stali się burmistrz Wiednia Karl Lueger, który potrafił wygrywać wybory hasłami antysemickimi, oraz wszechniemiecki nacjonalista Georg von Schönerer. W „Mein Kampf” Hitler pisał, że to w Wiedniu ukształtował się jego światopogląd, w tym nienawiść do Żydów. Historycy przyjmują tę deklarację ostrożnie, bo niewiele świadectw z tamtych lat potwierdza radykalny antysemityzm, ale nie ulega wątpliwości, że w Wiedniu przejął pogardę dla monarchii wielu narodów i przekonanie o wyższości Niemców.

W maju 1913 roku, po otrzymaniu ostatniej części spadku po ojcu, przeniósł się do Monachium. Uciekał w ten sposób także przed służbą w armii austro-węgierskiej, do której nie stawił się na pobór. Gdy austriackie władze wreszcie go odnalazły, komisja w Salzburgu w lutym 1914 roku uznała go za niezdolnego do służby.

Żołnierz Wielkiej Wojny

Wybuch wojny w sierpniu 1914 roku Hitler przyjął z entuzjazmem. Zgłosił się na ochotnika do armii bawarskiej i trafił do 16 Bawarskiego Rezerwowego Pułku Piechoty, zwanego od nazwiska pierwszego dowódcy pułkiem Lista. Przez prawie całą wojnę był gońcem sztabu pułku na froncie zachodnim, we Flandrii i w północnej Francji. W grudniu 1914 roku otrzymał Krzyż Żelazny II klasy. W październiku 1916 roku został ranny w udo w bitwie nad Sommą. W sierpniu 1918 roku dostał Krzyż Żelazny I klasy, rzadkie odznaczenie dla szeregowca, z wniosku żydowskiego oficera porucznika Hugona Gutmanna. Nigdy nie awansował wyżej niż na gefrajtra (Gefreiter, stopień niższy od kaprala), bo przełożeni nie widzieli w nim materiału na dowódcę.

W połowie października 1918 roku pod Ypres został zatruty gazem musztardowym i stracił czasowo wzrok. Leczył się w szpitalu w Pasewalku na Pomorzu i tam dowiedział się o rewolucji w Niemczech, abdykacji cesarza i rozejmie. Klęskę przeżył jako osobistą katastrofę. W „Mein Kampf” napisał, że wtedy postanowił zostać politykiem. Uwierzył, jak miliony Niemców, że niepokonana na polu bitwy armia została zdradzona przez polityków, socjalistów i Żydów w kraju. Ta legenda o ciosie w plecy stała się jednym z filarów jego propagandy.

Od agitatora do przywódcy partii

Po wojnie Hitler pozostał w wojsku, bo nie miał dokąd wrócić. Wiosną 1919 roku przeżył w Monachium krótkie rządy bawarskiej republiki rad i ich krwawe stłumienie przez wojsko i Freikorpsy. Latem dowództwo Reichswehry w Bawarii, które szukało ludzi do zwalczania wpływów lewicy wśród żołnierzy, wysłało go na kursy propagandowe. Okazało się, że ma niezwykły talent mówcy. We wrześniu 1919 roku jako wojskowy obserwator poszedł na zebranie małej Niemieckiej Partii Robotników Antona Drexlera i wkrótce do niej wstąpił. W pierwszym znanym tekście politycznym, liście z 16 września 1919 roku, domagał się już „antysemityzmu rozumu”, którego „ostatecznym celem” musi być „usunięcie Żydów w ogóle”.

24 lutego 1920 roku w monachijskiej piwiarni Hofbräuhaus ogłosił 25-punktowy program partii, która wkrótce przyjęła nazwę Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP). Program żądał zjednoczenia wszystkich Niemców w jednym państwie, uchylenia traktatów wersalskiego i z Saint-Germain, „przestrzeni życiowej” i odebrania Żydom praw obywatelskich. Na przełomie marca i kwietnia 1920 roku Hitler odszedł z wojska i poświęcił się wyłącznie polityce. Jego przemówienia ściągały tysiące słuchaczy, a pieniądze i kontakty w monachijskim towarzystwie zapewniał mu między innymi publicysta Dietrich Eckart. W lipcu 1921 roku, grożąc odejściem, wymusił na partii przyznanie sobie władzy niemal dyktatorskiej. Partia zyskała bojówkę, Sturmabteilung (SA), w której ważną rolę odgrywał kapitan Ernst Röhm, i zasadę wodzostwa: jej członkowie zaczęli nazywać Hitlera „Führerem”.

Pucz monachijski i „Mein Kampf”

Rok 1923, rok okupacji Zagłębia Ruhry i hiperinflacji, Hitler uznał za okazję do przejęcia władzy na wzór marszu Mussoliniego na Rzym. Wieczorem 8 listopada 1923 roku wtargnął z uzbrojonymi bojówkarzami na wiec bawarskich władz w piwiarni Bürgerbräukeller i ogłosił „rewolucję narodową”. Poparł go generał Erich Ludendorff, najsłynniejszy obok Hindenburga dowódca Wielkiej Wojny. Następnego dnia policja bawarska rozbiła pochód puczystów w centrum Monachium. Zginęło szesnastu nazistów i czterech policjantów. Pucz monachijski się nie powiódł, a Hitler został aresztowany.

Proces przed sądem w Monachium wiosną 1924 roku zmienił jednak klęskę w sukces propagandowy. Sędziowie pozwolili Hitlerowi wygłaszać długie mowy przeciw „zdrajcom z listopada”, a 1 kwietnia 1924 roku skazali go na najniższy możliwy wymiar kary, pięć lat twierdzy. Ludendorffa uniewinniono. W więzieniu w Landsbergu, w wygodnych warunkach, Hitler dyktował pierwszy tom książki „Mein Kampf” (wydany w 1925 roku, drugi tom w 1926 roku). Książka łączyła autobiografię z wykładem jego ideologii: historia jest walką ras, Żydzi są śmiertelnym wrogiem narodu niemieckiego, a Niemcy muszą zdobyć „przestrzeń życiową” na wschodzie, kosztem Rosji i państw ościennych. Po nieco ponad roku, 20 grudnia 1924 roku, wyszedł na wolność.

Droga do władzy

W lutym 1925 roku odbudował rozwiązaną po puczu partię i zmienił taktykę: władzę miał zdobyć legalnie, przez wybory, choć bojówki SA nadal toczyły bitwy uliczne z komunistami. W kwietniu 1925 roku zrzekł się obywatelstwa austriackiego i przez siedem lat był bezpaństwowcem. W latach względnej stabilizacji republiki NSDAP pozostawała na marginesie: w wyborach w maju 1928 roku zdobyła 2,6 procent głosów. Wokół Hitlera skupili się jednak ludzie, którzy mieli rządzić Niemcami po 1933 roku, wśród nich Joseph Goebbels, Hermann Göring, Rudolf Heß i Heinrich Himmler, od 1929 roku szef SS.

Przełom przyniósł wielki kryzys. Bezrobocie w Niemczech przekroczyło sześć milionów, rządy kanclerza Heinricha Brüninga dekretami prezydenta i polityka oszczędności pogłębiały nędzę, a Hitler obiecywał wszystkim wszystko: pracę, porządek, odrodzenie narodu i koniec Wersalu. We wrześniu 1930 roku NSDAP zdobyła 18,3 procent głosów i 107 mandatów, stając się drugą partią w Reichstagu. W lutym 1932 roku Hitler otrzymał obywatelstwo niemieckie dzięki fikcyjnej nominacji na urzędnika kraju Brunszwik i stanął do wyborów prezydenckich przeciw Paulowi von Hindenburgowi. Przegrał, ale w drugiej turze w kwietniu zdobył prawie 37 procent głosów. W wyborach do Reichstagu 31 lipca 1932 roku naziści otrzymali 37,3 procent głosów i 230 mandatów i zostali największą partią w Niemczech. W listopadowych wyborach stracili około dwóch milionów głosów, a partia znalazła się w kryzysie finansowym i wewnętrznym.

Do władzy nie doprowadził więc Hitlera wyborczy triumf, lecz układ z konserwatywną elitą. Generał Kurt von Schleicher, a potem kanclerz Franz von Papen chcieli wykorzystać masowy ruch nazistów, ale Hitler żądał dla siebie urzędu kanclerza i w sierpniu 1932 roku Hindenburg mu go odmówił. W styczniu 1933 roku obalony Papen porozumiał się z Hitlerem przeciw Schleicherowi i przekonał otoczenie prezydenta, że przywódcę NSDAP, otoczonego konserwatywnymi ministrami, da się kontrolować. 30 stycznia 1933 roku Hindenburg mianował Hitlera kanclerzem Rzeszy. W jego pierwszym rządzie zasiadało tylko trzech nazistów.

Dyktatura

Kontrola okazała się złudzeniem. Po pożarze Reichstagu w nocy 27 lutego 1933 roku Hindenburg podpisał dekret, który zawiesił podstawowe prawa obywatelskie, i tysiące komunistów i socjaldemokratów trafiły do więzień i pierwszych obozów koncentracyjnych. W wyborach 5 marca, przeprowadzonych w atmosferze terroru, NSDAP zdobyła 43,9 procent głosów. 23 marca Reichstag, bez głosów socjaldemokratów i bez aresztowanych lub ukrywających się komunistów, uchwalił ustawę o pełnomocnictwach, która dała rządowi prawo wydawania ustaw. 1 kwietnia SA zorganizowała bojkot żydowskich sklepów, a 7 kwietnia ustawa o służbie cywilnej usunęła Żydów z urzędów. W ciągu kilku miesięcy rozwiązano związki zawodowe i wszystkie partie poza NSDAP, a kraje związkowe straciły samodzielność.

Ostatnim konkurentem wewnątrz ruchu była SA Röhma, licząca kilka milionów członków i domagająca się „drugiej rewolucji” oraz zastąpienia nią armii. Pod koniec czerwca 1934 roku, w nocy długich noży, Hitler kazał zamordować Röhma i innych przywódców SA, a przy okazji dawnych przeciwników, w tym byłego kanclerza Schleichera. Wojsko było zadowolone. Gdy 2 sierpnia 1934 roku zmarł Hindenburg, Hitler połączył urzędy prezydenta i kanclerza, a żołnierze złożyli przysięgę na wierność osobiście jemu jako „Wodzowi Rzeszy i Narodu Niemieckiego”.

Polityka gospodarcza, zbrojenia i roboty publiczne szybko zlikwidowały bezrobocie, co przyniosło reżimowi szerokie poparcie. Jednocześnie państwo krok po kroku wykluczało Żydów ze społeczeństwa. Ustawy norymberskie z 15 września 1935 roku odebrały im obywatelstwo Rzeszy i zakazały małżeństw z „aryjczykami”, a w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku, w czasie nocy kryształowej, naziści spalili synagogi w całych Niemczech, zamordowali według oficjalnych danych 91 osób, a w rzeczywistości więcej i wywieźli do obozów około trzydziestu tysięcy żydowskich mężczyzn.

Obalanie ładu wersalskiego

W polityce zagranicznej Hitler przez pierwsze lata zapewniał o swoim umiłowaniu pokoju, a jednocześnie systematycznie rozbijał postanowienia traktatu wersalskiego. W październiku 1933 roku Niemcy wystąpiły z konferencji rozbrojeniowej i z Ligi Narodów. 26 stycznia 1934 roku, ku zaskoczeniu świata, zawarł z rządem Józefa Piłsudskiego deklarację o niestosowaniu przemocy, która na kilka lat złagodziła napięcie na granicy z Polską i rozbiła francuski system sojuszy na wschodzie. W styczniu 1935 roku mieszkańcy Saary w plebiscycie opowiedzieli się za powrotem do Rzeszy, a 16 marca Hitler ogłosił przywrócenie powszechnej służby wojskowej i budowę armii liczącej 36 dywizji. Wielka Brytania, zamiast się sprzeciwić, w czerwcu 1935 roku zawarła z nim układ morski.

7 marca 1936 roku wojska niemieckie wkroczyły do zdemilitaryzowanej Nadrenii. Francja nie odpowiedziała zbrojnie i Hitler uwierzył, że mocarstwa zachodnie nie będą walczyć. W tym samym roku Niemcy razem z Włochami Benita Mussoliniego poparły generała Franco w hiszpańskiej wojnie domowej, ogłoszono oś Berlin–Rzym, a 25 listopada Niemcy zawarły z Japonią pakt antykominternowski. 5 listopada 1937 roku Hitler przedstawił dowódcom wojskowym i ministrowi spraw zagranicznych plany zdobycia „przestrzeni życiowej” siłą, zaczynając od Austrii i Czechosłowacji, co znamy z notatki jego adiutanta Hossbacha. Na początku 1938 roku usunął sceptycznych generałów, w tym ministra wojny Wernera von Blomberga, i sam objął naczelne dowództwo Wehrmachtu.

12 marca 1938 roku wojska niemieckie weszły do Austrii, a ojczyzna Hitlera stała się częścią Rzeszy (Anschluss). Następnym celem była Czechosłowacja. Wywołany przez Hitlera kryzys sudecki zakończył się układem monachijskim z 29–30 września 1938 roku, w którym premierzy Wielkiej Brytanii i Francji, Neville Chamberlain i Édouard Daladier, zgodzili się na przyłączenie do Niemiec Kraju Sudetów. W październiku 1938 roku minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop zażądał od Polski zgody na włączenie Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy i eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej przez Pomorze oraz przystąpienia do paktu antykominternowskiego. Polska odmówiła. 30 stycznia 1939 roku Hitler zapowiedział w Reichstagu, że jeśli dojdzie do nowej wojny światowej, jej wynikiem będzie „zagłada rasy żydowskiej w Europie”.

15 marca 1939 roku, łamiąc układ monachijski, Niemcy zajęły Czechy i Morawy, a tydzień później litewską Kłajpedę. Wielka Brytania odpowiedziała 31 marca gwarancjami dla Polski. Hitler w kwietniu kazał przygotować napaść na Polskę, a 28 kwietnia wypowiedział deklarację z 1934 roku i brytyjsko-niemiecki układ morski. Latem zdecydował się na krok, który jeszcze niedawno wydawał się niemożliwy: 23 sierpnia 1939 roku Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow podpisali w Moskwie pakt o nieagresji, którego tajny protokół dzielił Europę Środkowo-Wschodnią między Niemcy i Związek Radziecki Józefa Stalina. Mając wolną rękę na wschodzie, 1 września 1939 roku Hitler napadł na Polskę. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę.

Wojna

Kampania wrześniowa i radziecka napaść 17 września zakończyły się rozbiorem Polski. Od pierwszych dni okupacji Niemcy mordowali polską inteligencję, duchownych i Żydów, wysiedlali ludność z ziem wcielonych do Rzeszy, a na pozostałych utworzyli Generalne Gubernatorstwo. Hitler podpisał też upoważnienie, antydatowane na 1 września 1939 roku, do zabijania nieuleczalnie chorych. W ramach akcji T4 do sierpnia 1941 roku zamordowano w komorach gazowych około 70 tysięcy pacjentów zakładów psychiatrycznych, a łącznie ofiarą „eutanazji” padło ich znacznie więcej.

Wiosną 1940 roku Wehrmacht zajął Danię i Norwegię, a od 10 maja w kilka tygodni pokonał Holandię, Belgię i Francję. 22 czerwca 1940 roku Francuzi podpisali rozejm w tym samym wagonie w lesie Compiègne, w którym w 1918 roku Niemcy przyjęli warunki rozejmu, a Hitler odwiedził potem pokonany Paryż. Był u szczytu popularności. Wielkiej Brytanii, którą prowadził Winston Churchill, nie zdołał jednak pokonać ani zmusić do pokoju. We wrześniu 1940 roku Niemcy, Włochy i Japonia cesarza Hirohito zawarły pakt trzech, do którego przystąpiły potem między innymi Węgry Miklósa Horthyego i Rumunia Iona Antonescu. Wiosną 1941 roku Niemcy podbili Jugosławię i Grecję.

22 czerwca 1941 roku Hitler rozpoczął wojnę, do której przygotowywał się całe życie: napaść na Związek Radziecki (operacja Barbarossa). Miała to być wojna na wyniszczenie, prowadzona bez względu na prawo wojenne. Jego rozkazy nakazywały rozstrzeliwanie komisarzy politycznych Armii Czerwonej, a Einsatzgruppen za frontem mordowały masowo Żydów, w tym kobiety i dzieci. Z około 5,7 miliona jeńców radzieckich w niewoli niemieckiej zginęło około trzech milionów, głównie z głodu. Planiści SS w Generalnym Planie Wschodnim przewidywali wysiedlenie lub śmierć dziesiątków milionów Słowian. W grudniu 1941 roku ofensywa utknęła pod Moskwą. 11 grudnia, kilka dni po japońskim ataku na Pearl Harbor, Hitler wypowiedział wojnę Stanom Zjednoczonym, a 19 grudnia sam objął dowództwo wojsk lądowych.

Zagłada

Jesienią 1941 roku ze zbrodni towarzyszących wojnie wyrosło ludobójstwo na skalę całego kontynentu. Z gett na okupowanych ziemiach polskich i z całej Europy Żydów wywożono do obozów zagłady, takich jak Bełżec, Sobibór, Treblinka i Auschwitz-Birkenau, gdzie mordowano ich w komorach gazowych. 20 stycznia 1942 roku na konferencji w Wannsee urzędnicy państwa i partii uzgodnili organizację „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej”. Zagłada Żydów pochłonęła około sześciu milionów ofiar, w tym około trzech milionów polskich Żydów. Nie odnaleziono pisemnego rozkazu Hitlera, który zarządzałby zagładę, i historycy spierają się o to, kiedy dokładnie zapadły kluczowe decyzje. Zgodni są jednak co do tego, że bez jego woli i aprobaty nie byłoby to możliwe: Hitler od 1919 roku głosił potrzebę „usunięcia” Żydów, publicznie zapowiadał ich zagładę, a Himmler i inni wykonawcy powoływali się na jego rozkazy. Ofiarami nazistowskiej polityki rasowej i terroru padli również Romowie, miliony Polaków i innych mieszkańców okupowanej Europy, homoseksualiści, przeciwnicy polityczni i jeńcy wojenni.

Klęska i śmierć

Od kapitulacji 6 Armii pod Stalingradem na początku 1943 roku Niemcy się cofały. Hitler coraz bardziej odcinał się od rzeczywistości, przesiadywał w kwaterach polowych, takich jak Wilczy Szaniec w Gierłoży w Prusach Wschodnich, zakazywał odwrotów i odwoływał generałów. 20 lipca 1944 roku pułkownik Claus von Stauffenberg podłożył w Wilczym Szańcu bombę w teczce. Hitler został tylko lekko ranny, a reżim zemścił się na spiskowcach i tysiącach podejrzanych. Ostatnie miesiące wojny przyniosły Niemcom największe straty, bo Hitler nie dopuszczał myśli o kapitulacji, a w marcu 1945 roku nakazał niszczenie infrastruktury kraju przed wkraczającymi aliantami.

W styczniu 1945 roku wrócił do Berlina, a od lutego mieszkał na stałe w bunkrze pod Kancelarią Rzeszy. Gdy Armia Czerwona zamknęła okrążenie miasta, w nocy z 28 na 29 kwietnia poślubił swoją wieloletnią towarzyszkę Evę Braun i podyktował testament polityczny, w którym winą za wojnę obarczył Żydów i wezwał do dalszej walki z nimi. 30 kwietnia 1945 roku po południu oboje popełnili samobójstwo, on strzałem z pistoletu, ona trucizną. Ich ciała spalono przed bunkrem. 8 maja Niemcy skapitulowały bezwarunkowo.

Znaczenie

Żaden człowiek nie odpowiada za drugą wojnę światową w Europie tak bezpośrednio jak Hitler. To on zdecydował o napaści na Polskę, wiedząc, że może to oznaczać wojnę z Wielką Brytanią i Francją, i on uczynił z wojny na wschodzie rasową wojnę na wyniszczenie. Historycy, od Alana Bullocka po Iana Kershawa, spierają się o to, ile w III Rzeszy zależało od jego osobistych decyzji, a ile od rywalizacji podwładnych, którzy „pracowali w kierunku Führera”, jak ujął to Kershaw, starając się odgadnąć i wyprzedzić jego wolę. Nie ma jednak wątpliwości, że jego idee, rasizm, antysemityzm i obsesja przestrzeni życiowej na wschodzie, nadały kierunek całemu reżimowi.

Hitler jest punktem, w którym zbiegają się niemal wszystkie wątki historii prowadzącej do drugiej wojny światowej. Jego kariera wyrosła z klęski 1918 roku, rewolucji i legendy o ciosie w plecy, z nienawiści do Wersalu i z kryzysu republiki weimarskiej, którą konserwatyści tacy jak Hindenburg, Papen i Schleicher sami podkopywali. Do jego sukcesów w latach trzydziestych przyczyniły się słabość i ustępliwość mocarstw zachodnich, rewizjonizm państw takich jak Węgry, ekspansja Japonii na Dalekim Wschodzie i cyniczny rachunek Stalina. Wojna, którą rozpętał, zakończyła się zniszczeniem Niemiec, ich podziałem i utratą wschodnich prowincji, a także dominacją Związku Radzieckiego nad Europą Środkowo-Wschodnią. Zbrodnie popełnione na jego rozkaz i w jego imieniu stały się po wojnie podstawą procesów norymberskich i nowego międzynarodowego prawa ludobójstwa i zbrodni przeciw ludzkości.