Karol I Habsburg

Karol I był ostatnim władcą z dynastii Habsburgów. Na tron wstąpił w listopadzie 1916 roku, w środku pierwszej wojny światowej, jako 29-latek, po blisko 68 latach panowania swojego stryjecznego dziadka Franciszka Józefa I. Od pierwszych dni był przekonany, że przedłużająca się wojna zniszczy monarchię, i potajemnie szukał odrębnego pokoju. Nie zdołał go zawrzeć ani przebudować państwa, zanim rozpadło się ono jesienią 1918 roku na państwa narodowe. W Budapeszcie, gdzie panował jako Karol IV, rewolucja astrów zmusiła go do oddania władzy w ręce przeciwników wojny. Nigdy formalnie nie abdykował. W 1921 roku dwukrotnie próbował odzyskać koronę węgierską i obie próby zakończyły się klęską, a sprzeciw sąsiadów i aliantów wobec powrotu Habsburgów stał się na lata jednym z wątków polityki Europy Środkowej. Zmarł na wygnaniu w wieku 34 lat. Dla jednych był człowiekiem dobrej woli, który jako jedyny z monarchów walczących państw naprawdę chciał pokoju, dla innych władcą słabym i niekonsekwentnym, którego pomysły przyszły za późno.

Młodość

Urodził się 17 sierpnia 1887 roku w zamku Persenbeug nad Dunajem, w Dolnej Austrii. Był starszym synem arcyksięcia Ottona i księżniczki Marii Józefy Saskiej, a wnukiem arcyksięcia Karola Ludwika, młodszego brata cesarza. Długo nikt nie widział w nim przyszłego monarchy. Następcą tronu był jego stryj Franciszek Ferdynand, ale ponieważ zawarł małżeństwo morganatyczne z hrabianką Zofią Chotek, jego dzieci nie mogły dziedziczyć. Po śmierci ojca w 1906 roku Karol był więc drugi w kolejce do tronu. Uczył się głównie u prywatnych nauczycieli, przez pewien czas chodził do prowadzonego przez benedyktynów Gimnazjum Szkockiego w Wiedniu, co było w rodzinie cesarskiej rzadkością, a potem słuchał wykładów z prawa i ekonomii w Pradze. Od 1905 roku służył w kawalerii, a potem w piechocie.

21 października 1911 roku poślubił księżniczkę Zytę Burbon-Parmeńską, córkę ostatniego księcia Parmy. Małżeństwo było udane i niezwykle bliskie, a cesarzowa towarzyszyła później mężowi w podróżach i przy wielu naradach, co jego przeciwnicy chętnie wykorzystywali. W 1912 roku urodził się ich pierwszy syn, Otto, późniejszy pretendent do tronu. Para miała ośmioro dzieci. Bracia Zyty, Sykstus i Ksawery, czuli się Francuzami i w 1914 roku wstąpili do armii belgijskiej.

Następca tronu

Po zamachu w Sarajewie 28 czerwca 1914 roku Karol został następcą tronu. W decyzjach kryzysu lipcowego nie brał udziału. Po wybuchu wojny przydzielono go do naczelnego dowództwa w Cieszynie, gdzie szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf nie dopuszczał go do planowania operacji. Arcyksiążę jeździł na front, odbierał defilady i rozdawał odznaczenia. Wiosną 1916 roku dostał pierwsze prawdziwe dowództwo, korpus w Tyrolu, który w maju ruszył do ofensywy przeciw Włochom. Latem objął grupę armii na froncie wschodnim, broniącą Galicji Wschodniej i Karpat, a po przystąpieniu Rumunii do wojny także Siedmiogrodu. W praktyce operacjami kierował jego niemiecki szef sztabu, generał Hans von Seeckt.

Cesarz i król

21 listopada 1916 roku zmarł Franciszek Józef i Karol został cesarzem. Jeszcze tego dnia w manifeście „Do moich ludów!” zapowiedział, że uczyni wszystko, by jak najszybciej zakończyć wojnę. 2 grudnia sam objął naczelne dowództwo armii. 30 grudnia koronował się w kościele Macieja w Budapeszcie na króla Węgier jako Karol IV. Koronę włożyli mu na głowę prymas Węgier i premier István Tisza, który zastępował nieobsadzony urząd palatyna. Pośpiech, do którego namawiał go Tisza, miał swoją cenę: przysięga koronacyjna zobowiązywała go do obrony integralności ziem korony węgierskiej, co zamykało drogę do przebudowy monarchii z udziałem Słowian węgierskiej połowy państwa.

W ciągu kilku miesięcy nowy władca wymienił niemal wszystkich ludzi poprzednika. Ministrem spraw zagranicznych został hrabia Ottokar Czernin, który podzielał przekonanie cesarza, że pokój jest pilny. 1 marca 1917 roku Karol odwołał Conrada. W maju zażądał dymisji Tiszy, który nie chciał rozszerzenia prawa wyborczego na Węgrzech. 30 maja po ponad trzech latach przerwy zebrał się parlament austriacki, a w lipcu cesarz ogłosił amnestię dla skazanych za przestępstwa polityczne, obejmującą między innymi czeskiego przywódcę Karela Kramářa. Część historyków widzi w tych krokach zapowiedź reform, inni zwracają uwagę, że były to raczej gesty niż przemyślany program, a w Niemczech i wśród austriackich Niemców budziły podejrzliwość.

Szukanie pokoju i afera Sykstusa

Karol od początku wiedział, że monarchia nie wytrzyma długiej wojny. Za pośrednictwem rodziny żony nawiązał tajne kontakty z Francją. 24 marca 1917 roku w Laxenburgu wręczył księciu Sykstusowi własnoręczny list, w którym obiecywał poprzeć „słuszne roszczenia” Francji do Alzacji i Lotaryngii. Paryż i Londyn przyjęły ofertę z zainteresowaniem, ale rozmowy rozbiły się o Włochy, którym Ententa obiecała duże ziemie monarchii, a Karol o ustępstwach na rzecz Rzymu nie chciał słyszeć. Po rewolucji październikowej i pokoju z Rosją wojna coraz silniej wiązała monarchię z Niemcami.

W kwietniu 1918 roku francuski premier Georges Clemenceau ogłosił list cesarza. Karol nazwał go fałszerstwem i zapewniał cesarza Wilhelma II o swojej wierności, ale nikt mu już nie wierzył. W maju musiał pojechać do niemieckiej kwatery głównej w Spa i zgodzić się na ściślejszy związek wojskowy i gospodarczy z Niemcami. W oczach niemieckich nacjonalistów on i „Włoszka” Zyta byli odtąd zdrajcami, a w oczach aliantów monarchia przestała być partnerem do odrębnego pokoju. Na początku września 1918 roku Stany Zjednoczone uznały Czechosłowacką Radę Narodową, co oznaczało, że zwycięzcy postawili już na rozbiór monarchii.

Jesień 1918: rozpad monarchii

W czerwcu armia austro-węgierska uderzyła po raz ostatni, nad Piawą, i poniosła klęskę. 16 października 1918 roku cesarz ogłosił manifest, który zapowiadał przebudowę Austrii w państwo związkowe narodów, ale omijał Węgry. Rady narodowe, do których tworzenia wzywał, przejmowały władzę we własnym imieniu. 26 października Karol zawiadomił Wilhelma II, że poprosi o odrębny pokój, a dzień później Wiedeń zwrócił się o rozejm do prezydenta Wilsona. Swoim pełnomocnikiem na Węgrzech mianował arcyksięcia Józefa Augusta, licząc, że popularny w kraju Habsburg uspokoi sytuację. Wahał się, czy powierzyć rząd przywódcy opozycji, hrabiemu Mihályowi Károlyiemu, i w końcu się na to nie zdecydował. 28 października policja strzelała w Budapeszcie do demonstrantów, którzy domagali się rządu Károlyiego, a w nocy z 30 na 31 października rewolucja astrów zmusiła króla, by przez telefon zatwierdził jego nominację.

W nocy na 3 listopada, wahając się do końca, Karol przyjął warunki rozejmu w Villa Giusti, a rano złożył naczelne dowództwo. Rozkaz przerwania walki dotarł do wojsk ponad dobę przed wejściem rozejmu w życie, a Włosi wzięli do tego czasu do niewoli setki tysięcy żołnierzy, którzy uważali, że wojna już się skończyła. 9 listopada w Berlinie upadła monarchia Hohenzollernów. 11 listopada, w dniu rozejmu w Compiègne, Karol podpisał w Schönbrunnie oświadczenie, że zrzeka się „wszelkiego udziału w sprawach państwowych” Austrii, a 13 listopada w zamku Eckartsau podobne dla Węgier. Starannie unikał słowa „abdykacja” i później pisał, że nie czuje się związany podpisem wymuszonym jak czek przez bandytę. 12 listopada w Wiedniu, a 16 listopada w Budapeszcie proklamowano republiki.

Wygnanie i próby powrotu

Zimę spędził z rodziną w Eckartsau, pod ochroną brytyjskich oficerów. 24 marca 1919 roku wyjechał do Szwajcarii, a w drodze, w Feldkirch, podpisał manifest, w którym uznał wszystkie decyzje nowych władz za nieważne. Austriacki parlament odpowiedział ustawą z 3 kwietnia 1919 roku, która pozbawiała Habsburgów praw do tronu, konfiskowała ich majątek i zakazywała byłemu cesarzowi powrotu do kraju.

Na Węgrzech sytuacja była inna. Po upadku Węgierskiej Republiki Rad i wojnie z Rumunią kraj stał się formalnie znów królestwem, tyle że bez króla. W marcu 1920 roku parlament wybrał na regenta admirała Miklósa Horthyego, byłego dowódcę floty, który przysięgał Karolowi wierność. Karol liczył, że Horthy odda mu władzę. W Wielką Sobotę, 26 marca 1921 roku, przyjechał niespodziewanie na Węgry, a następnego dnia zjawił się w budapeszteńskim zamku i zażądał przekazania rządów. Horthy odmówił, powołując się na groźbę interwencji sąsiadów, i Karol musiał wrócić do Szwajcarii. W październiku przyleciał z Zytą w okolice Sopronu i z oddziałami wiernych sobie ochotników ruszył pociągiem na stolicę. 23 października pod Budaörs doszło do starcia z wojskami rządowymi. Czechosłowacja i Jugosławia ogłosiły mobilizację, a Karol, nie chcąc wojny domowej, poddał się. Alianci zesłali go na portugalską Maderę, dokąd dotarł 19 listopada. 6 listopada 1921 roku węgierski parlament, pod naciskiem mocarstw i sąsiadów, uchwalił ustawę o detronizacji Habsburgów.

Rodzina żyła na Maderze w trudnych warunkach. W marcu 1922 roku Karol zachorował na grypę, która przeszła w zapalenie płuc, i 1 kwietnia zmarł w willi na wzgórzu Monte nad Funchal. Pochowano go w tamtejszym kościele Matki Bożej. Zyta przeżyła go o 67 lat.

Długi cień

Śmierć Karola nie zamknęła sprawy Habsburgów. Czechosłowacja, Rumunia i Jugosławia, które łączyła Mała Ententa, zawiązana także przeciw restauracji Habsburgów i węgierskiemu rewizjonizmowi, przez całe dwudziestolecie uważały powrót dynastii za powód do wojny. Na Węgrzech legitymiści nie przestali uważać syna Karola, Ottona, za prawowitego króla, a w Austrii w latach 30., za rządów Kurta Schuschnigga, monarchiści widzieli w nim zaporę przed wchłonięciem kraju przez Niemcy. Hitler, który nienawidził Habsburgów, traktował tę możliwość poważnie. W dyrektywie niemieckiego ministra wojny z czerwca 1937 roku zbrojne wkroczenie do Austrii na wypadek restauracji monarchii nazwano „Sonderfall Otto” (szczególny przypadek Otto), a pod kryptonimem „Unternehmen Otto” Wehrmacht wkroczył w marcu 1938 roku do Austrii, dokonując Anschlussu. Historycy nie są zgodni, czy nazwa odnosiła się do syna Karola, czy do średniowiecznego cesarza Ottona I. Otto von Habsburg w czasie drugiej wojny światowej działał na emigracji przeciw nazistom, a później został posłem do Parlamentu Europejskiego.

3 października 2004 roku papież Jan Paweł II ogłosił Karola błogosławionym, co w Austrii wywołało ożywioną dyskusję.

Ocena

Karol jest dziś oceniany bardzo różnie. Biografowie mu przychylni, jak brytyjski historyk Gordon Brook-Shepherd i austriacka historyczka Elisabeth Kovács, podkreślają, że jako jedyny z przywódców walczących państw konsekwentnie szukał pokoju, przywrócił w Austrii życie konstytucyjne i próbował ratować monarchię przebudową, zanim było za późno. Często przytacza się słowa przypisywane francuskiemu pisarzowi Anatole’owi France’owi, który miał nazwać go jedynym przyzwoitym człowiekiem, jaki w czasie wojny stanął na czele państwa.

Krytycy zwracają uwagę na jego niedoświadczenie, chwiejność i skłonność do działania na własną rękę. Austriacki historyk Helmut Rumpler nazwał go dyletantem, za słabym na wyzwania, które przed nim stały. List do Sykstusa obiecywał cudze ziemie, a późniejsze zaprzeczenia zniszczyły wiarygodność cesarza w Berlinie, w Paryżu i w Londynie. Koronacja w Budapeszcie związała mu ręce w sprawie narodowościowej, a próby powrotu w 1921 roku, podjęte bez rozeznania w sytuacji, tylko umocniły na Węgrzech władzę Horthyego. Większość badaczy zgadza się, że w 1916 roku żaden władca nie zdołałby już samodzielnie wyprowadzić monarchii z wojny, a Karol, jak ujmuje się to często, odziedziczył przegraną partię. Spór dotyczy głównie tego, czy swoimi decyzjami przyspieszył jej koniec, czy jedynie nie zdołał go odwrócić.