Karl Renner

Karl Renner dwukrotnie zakładał państwo austriackie. W 1918 roku stanął na czele rządu republiki, która powstała z gruzów monarchii Habsburgów i chciała być częścią Niemiec, a w 1919 roku podpisał traktat z Saint-Germain, który tego zakazał. W 1945 roku, gdy Armia Czerwona zajmowała Wiedeń, utworzył rząd tymczasowy, który ogłosił odrodzenie niepodległej Austrii, a potem został jej pierwszym powojennym prezydentem. Pomiędzy tymi datami był jednym z przywódców austriackiej socjaldemokracji, teoretykiem prawa i kwestii narodowościowej, ale też politykiem, który w kwietniu 1938 roku publicznie poparł przyłączenie Austrii do Rzeszy Adolfa Hitlera. Jego życie skupia w sobie całą historię austriackiego pytania o to, czy Austriacy są osobnym narodem, czy częścią narodu niemieckiego, które Hitler rozstrzygnął siłą w 1938 roku.

Syn winiarzy z Moraw

Urodził się 14 grudnia 1870 roku w Unter-Tannowitz, niemieckiej wsi na południowych Morawach, dziś Dolní Dunajovice w Czechach. Był razem z bliźniakiem Antonem siedemnastym lub osiemnastym dzieckiem ubogiej rodziny winiarzy. Gospodarstwo rodziców poszło pod młotek, a rodzeństwo rozjechało się po świecie. Karol dzięki stypendium i obiadom u zamożnych rodzin skończył z wyróżnieniem gimnazjum w pobliskim Mikulovie, do którego chodził pieszo dwie godziny w każdą stronę, i wyjechał na studia prawnicze do Wiednia. W 1895 roku współzałożył robotnicze towarzystwo turystyczne Naturfreunde, które przetrwało do dziś, i dostał posadę w bibliotece Rady Państwa, parlamentu austriackiej połowy monarchii.

Jako urzędnik nie mógł jawnie uprawiać polityki, więc pisał pod pseudonimami. Jako Synopticus wydał w 1899 roku książkę „Państwo i naród”, jako Rudolf Springer prace o walce narodów Austrii o państwo, a jako Josef Karner studium o społecznej funkcji instytucji prawa prywatnego, dzięki któremu uważa się go za jednego z twórców socjologii prawa. Należał do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej, w której był jednym z twórców nurtu nazywanego austromarksizmem.

Narody w jednym państwie

Najważniejszym tematem jego pracy była kwestia narodowościowa, która rozsadzała monarchię. Renner chciał ją uratować jako demokratyczne państwo wielu narodów. Proponował, by przynależność narodową traktować jak wyznanie: każdy obywatel sam deklaruje narodowość, a narody tworzą korporacje prawa publicznego, które niezależnie od miejsca zamieszkania swoich członków zarządzają szkołami i kulturą. Państwo zachowywałoby wspólną gospodarkę, wojsko i politykę zagraniczną. Tę koncepcję autonomii personalnej, rozwijaną razem z młodszym towarzyszem partyjnym Otto Bauerem, podjął żydowski Bund w Rosji. Ostro zwalczali ją bolszewicy: Józef Stalin poświęcił jej krytyce dużą część swojej pracy o marksizmie i kwestii narodowej z 1913 roku.

W 1907 roku, w pierwszych wyborach do Rady Państwa na podstawie powszechnego prawa wyborczego dla mężczyzn, Renner został posłem. Budował też ruch spółdzielczy, w którym widział jeden z filarów socjalizmu obok związków zawodowych i oświaty. Od 1911 roku kierował związkiem austriackich spółdzielni spożywców, a w 1912 roku założył instytucję kredytową spółdzielni, z której powstał później Bank Robotniczy. Należał do prawego, umiarkowanego skrzydła partii. Lewica zarzucała mu, że bardziej niż o rewolucję dba o państwo.

Wojna

W czasie pierwszej wojny światowej Renner, jak wielu niemieckich socjaldemokratów Austrii, popierał wizję Mitteleuropy, gospodarczego związku państw centralnych pod przewodnictwem Niemiec. Liczył przez pewien czas, że cesarz powierzy mu rząd i pozwoli przebudować monarchię według jego projektów. Najostrzej krytykował go Friedrich Adler, syn założyciela partii, który w 1916 roku zastrzelił premiera hrabiego Stürgkha, a w czasie procesu w 1917 roku oskarżał Rennera o oportunizm. W czerwcu 1917 roku Renner razem z Karlem Seitzem zażądał w parlamencie pokoju bez aneksji i kontrybucji, ale długo wierzył, że monarchię da się ocalić.

Kanclerz Niemieckiej Austrii

Jesienią 1918 roku monarchia rozpadła się szybciej, niż ktokolwiek przewidywał. 21 października niemieccy posłowie Rady Państwa utworzyli Tymczasowe Zgromadzenie Narodowe Niemieckiej Austrii. Renner napisał projekt jej tymczasowej konstytucji, a 30 października zgromadzenie powołało go na kanclerza stanu, szefa rządu koalicyjnego socjaldemokratów, chrześcijańskich społeczników i narodowców. Po rezygnacji cesarza Karola I z udziału w sprawach państwa 12 listopada 1918 roku ogłoszono republikę, która według ustawy była „częścią składową Republiki Niemieckiej”. Renner, który jeszcze niedawno bronił wielonarodowej monarchii, uznał teraz, że niewielki, niemieckojęzyczny kraj alpejski nie przetrwa sam i powinien połączyć się z Niemcami. W marcu 1919 roku nowo wybrana Konstytuanta potwierdziła to postanowienie, a sprawami zagranicznymi i rozmowami z Berlinem zajmował się Otto Bauer.

Rząd Rennera działał w warunkach głodu, bezrobocia i zagrożenia rewolucją, gdy w marcu 1919 roku w sąsiednich Węgrzech proklamowano republikę rad. Socjaldemokraci odparli próby przewrotu komunistycznego w Wiedniu i przeprowadzili reformy społeczne: ośmiogodzinny dzień pracy, ubezpieczenie od bezrobocia, płatne urlopy, rady zakładowe. W kwietniu 1919 roku parlament uchwalił ustawę o wygnaniu Habsburgów i konfiskacie ich majątku. W 1920 roku Renner napisał tekst nieoficjalnego hymnu „Deutschösterreich, du herrliches Land”.

Saint-Germain

W maju 1919 roku Renner stanął na czele delegacji pokojowej, która pojechała do Saint-Germain-en-Laye pod Paryżem. Nie dopuszczono jej do obrad, a mocarstwa przyjmowały tylko noty pisemne. Renner przekonywał, że republika jest nowym państwem, a nie spadkobierczynią monarchii, i nie powinna odpowiadać za wojnę. Domagał się plebiscytów w spornych krajach. Uzyskał niewiele. Gdy w lipcu Bauer podał się do dymisji, Renner przejął także sprawy zagraniczne.

10 września 1919 roku, po ultimatum zwycięzców i po uzyskaniu zgody parlamentu, który zarazem uroczyście zaprotestował przeciw traktatowi, Renner podpisał pokój w Saint-Germain. Austria traciła na rzecz Czechosłowacji niemieckie pogranicze Czech i Moraw, także rodzinną wieś Rennera, a na rzecz Włoch Południowy Tyrol. Musiała przyjąć nazwę Republika Austrii, a artykuł 88 wiązał jej niepodległość ze zgodą Rady Ligi Narodów, co w praktyce zakazywało połączenia z Niemcami. Renner bronił potem traktatu jako jedynego możliwego wyjścia, ale nigdy nie uznał go za sprawiedliwy.

Koalicja z chrześcijańskimi społecznikami rozpadła się w czerwcu 1920 roku. 7 lipca Renner oddał urząd kanclerza, a do października 1920 roku kierował jeszcze sprawami zagranicznymi. Po przegranych wyborach jesienią 1920 roku socjaldemokraci przeszli do opozycji, w której pozostali aż do upadku demokracji. Renner był temu przeciwny i uważał, że partia powinna współrządzić, ale w partii przeważał Bauer.

W opozycji

W latach dwudziestych Renner był posłem do Rady Narodowej, publicystą i działaczem spółdzielczym, ale w partii pozostawał w cieniu Bauera, przywódcy jej marksistowskiego skrzydła. Różnili się w sprawach zasadniczych: Renner bez zastrzeżeń bronił demokracji parlamentarnej i kompromisu z przeciwnikami, Bauer mówił o dyktaturze proletariatu jako możliwości na wypadek, gdyby burżuazja złamała demokrację. Austria dzieliła się tymczasem na wrogie obozy z własnymi bojówkami: socjaldemokratyczny Republikański Związek Ochrony i prawicowe Heimwehry. W 1931 roku Renner został przewodniczącym Rady Narodowej.

Na tym stanowisku odegrał niefortunną rolę w upadku austriackiej demokracji. 4 marca 1933 roku, podczas sporu o ważność jednego głosowania, zrezygnował z urzędu, by jako zwykły poseł móc oddać głos. Po nim ustąpili obaj wiceprzewodniczący i nie było nikogo, kto mógłby zamknąć posiedzenie i zwołać następne. Kanclerz Engelbert Dollfuß ogłosił, że parlament „sam się wyłączył”, i nie pozwolił mu się zebrać, a 15 marca policja nie wpuściła posłów na salę. Zaczęły się rządy dekretów, które doprowadziły do dyktatury. W lutym 1934 roku, po krótkiej wojnie domowej, partię socjaldemokratyczną zdelegalizowano. Renner, który w walkach nie brał udziału, został aresztowany pod zarzutem zdrady stanu i przesiedział w areszcie do czerwca.

Anschluss

12 marca 1938 roku wojska niemieckie wkroczyły do Austrii, a dzień później ogłoszono Anschluss. Na 10 kwietnia Hitler zarządził plebiscyt. 3 kwietnia „Neues Wiener Tagblatt” opublikował wywiad z Rennerem, zatwierdzony przez nazistowskie władze, zatytułowany „Głosuję na tak”. Renner zastrzegał, że nie popiera metod, jakimi dokonano połączenia, ale ogłosił, że jako socjaldemokrata i dawny przewodniczący delegacji w Saint-Germain powita je z radością. Zaproponował nawet nowym władzom, że poprowadzi kampanię wśród robotników. Naziści odmówili. Później podawano różne wyjaśnienia tego kroku, między innymi chęć pomocy uwięzionym towarzyszom partyjnym, ale sam Renner twierdził i w 1938 roku, i po wojnie, że działał z przekonania. Dla niego Anschluss był spełnieniem tego, czego Austriacy chcieli w 1918 roku.

W 1938 roku Renner napisał też broszurę, w której bronił przyłączenia do Niemiec Kraju Sudetów, jego rodzinnych stron, i chwalił „bezprzykładną wytrwałość i energię” niemieckiego kierownictwa. Tekst nie ukazał się, bo układ monachijski wyprzedził jego druk, a opublikowano go dopiero w 1990 roku. Historyk Oliver Rathkolb ocenił, że gdyby był znany w 1945 roku, Renner nie mógłby zostać głową państwa. Wojnę Renner przeżył w swojej willi w Gloggnitz w Dolnej Austrii, pod łagodnym nadzorem, z dala od polityki.

Rok 1945

Na początku kwietnia 1945 roku Armia Czerwona doszła do Gloggnitz. Renner sam zgłosił się do sowieckiego dowództwa i zaproponował pomoc w odbudowie państwa. Moskwa uznała, że siedemdziesięcioczteroletni były kanclerz, znany na Zachodzie, będzie lepszym szyldem niż komuniści. Renner napisał do Stalina list pełen pochlebstw, a Stalin zgodził się, by utworzył rząd. 27 kwietnia 1945 roku, gdy w okolicach Wiednia trwały jeszcze walki, rząd tymczasowy socjalistów, chadeków i komunistów, z Rennerem jako kanclerzem, ogłosił deklarację niepodległości. Uznawała Anschluss za nieważny, a Austrię za pierwszą ofiarę Hitlera, powołując się na deklarację moskiewską aliantów z 1943 roku. Komuniści dostali w nim kluczowe resorty spraw wewnętrznych i oświaty.

Brytyjczycy i Amerykanie, o rządzie zawiadomieni w ostatniej chwili, długo uważali go za marionetkę Moskwy. Renner zdołał jednak przekonać ich, że chce Austrii niepodzielnej i demokratycznej. Jesienią 1945 roku zachodnie kraje związkowe uznały jego rząd, a mocarstwa zachodnie zgodziły się na ogólnokrajowe wybory. 25 listopada 1945 roku komuniści dostali w nich nieco ponad 5 procent głosów, co rozwiało sowieckie nadzieje. 20 grudnia 1945 roku Zgromadzenie Federalne wybrało Rennera na prezydenta. Urząd sprawował do śmierci.

Okres powojenny ma też ciemną stronę. Rząd Rennera i on sam opierali odrodzone państwo na tezie, że Austria była ofiarą, a nie współsprawczynią nazizmu. Renner niechętnie odnosił się do powrotu wypędzonych Żydów i do zwrotu ich majątków, a w jego wypowiedziach z lat dwudziestych i z 1945 roku historycy wskazują antysemickie stereotypy. Czy był antysemitą, wciąż się spierają.

Śmierć i dziedzictwo

W Wigilię 1950 roku Renner doznał udaru i zmarł 31 grudnia 1950 roku w Wiedniu. Pochowano go w krypcie prezydenckiej na Cmentarzu Centralnym. Nie dożył traktatu państwowego z 1955 roku, który przywrócił Austrii pełną suwerenność i ponownie zakazał jej połączenia z Niemcami.

W Austrii nazywano go ojcem obu republik. Socjaldemokraci, a zwłaszcza kanclerz Bruno Kreisky, uważali go za wzór męża stanu. Krytycy przypominają jego zmienność: obrońca monarchii w czasie wojny, zwolennik zjednoczenia z demokratycznymi Niemcami w 1918 roku, sygnatariusz zakazu w 1919 roku, zwolennik Anschlussu w 1938 roku i założyciel niepodległej Austrii w 1945 roku. Ta zmienność odzwierciedla jednak wahania większości Austriaków jego pokolenia. Dopiero doświadczenie siedmiu lat w Rzeszy Hitlera i drugiej wojny światowej przekonało ich, że chcą mieć własne państwo.