Engelbert Dollfuß

Engelbert Dollfuß, pisany też Dollfuss, był kanclerzem Austrii przez nieco ponad dwa lata, od maja 1932 do lipca 1934 roku. W tym krótkim czasie zrobił z demokratycznej republiki autorytarne państwo stanowe: wyłączył parlament, zdelegalizował kolejno komunistów, nazistów i socjaldemokratów, a w lutym 1934 roku kazał wojsku strzelać z armat do robotniczych osiedli Wiednia. Zarazem był pierwszym szefem rządu w Europie, który otwarcie stawił czoło Hitlerowi i jego żądaniu przyłączenia Austrii do Rzeszy, i za to zginął z rąk austriackich esesmanów. Dla jednych został „kanclerzem bohaterem” i męczennikiem za Austrię, dla drugich „mordercą robotników” i twórcą austriackiego faszyzmu. Obie te oceny dotyczą tego samego człowieka, a jego historia pokazuje, jak słabe było małe państwo między Hitlerem a Mussolinim w latach, które prowadziły do Anschlussu i drugiej wojny światowej.

Chłopski syn z Dolnej Austrii

Urodził się 4 października 1892 roku w gospodarstwie Großmaierhof w gminie Texing, dziś Texingtal, w Dolnej Austrii, jako nieślubny syn córki chłopskiej Josefy Dollfuß i czeladnika młynarskiego Josefa Weningera. Wychowywał się w pobliskim Kirnbergu u ojczyma, chłopa Leopolda Schmutza, którego matka poślubiła w 1893 roku. Chciał zostać księdzem. Dzięki wstawiennictwu proboszcza dostał stypendium w arcybiskupim seminarium chłopięcym w Hollabrunn, gdzie w 1913 roku zdał maturę. Przez kilka miesięcy studiował teologię w Wiedniu, ale przeniósł się na prawo na Uniwersytecie Wiedeńskim i stracił w ten sposób kościelne wsparcie. Utrzymywał się z korepetycji. Wstąpił do katolickiej korporacji akademickiej Franco-Bavaria, należącej do związku CV, który ukształtował jego poglądy i z którego później dobierał współpracowników.

Wojna i pierwsze kroki w polityce

Gdy wybuchła wojna, zgłosił się na ochotnika. W Wiedniu komisja go odrzuciła, bo mierzył niewiele ponad półtora metra, ale tego samego dnia uznano go za zdolnego do służby w St. Pölten. Wybrał strzelców tyrolskich, skończył szkołę oficerską w Brixen i trafił do 2 pułku strzelców krajowych w Bozen. Ponad trzy lata walczył na froncie włoskim w górach Tyrolu, jako dowódca oddziału karabinów maszynowych, i doszedł do stopnia porucznika rezerwy. Za obronę pozycji w październiku 1916 roku otrzymał srebrny medal za dzielność, a potem kilka kolejnych odznaczeń. Front włoski był dla niego, jak dla wielu jego rówieśników, doświadczeniem formującym. Jako kanclerz chętnie pokazywał się w mundurze strzelca cesarskiego.

Po wojnie wrócił na studia i w 1919 roku został sekretarzem Dolnoaustriackiego Związku Chłopskiego. W tym czasie był też blisko środowisk katolicko-narodowych. W 1920 roku na zjeździe CV zgłosił wniosek, by członkami korporacji mogli być tylko ludzie „niemiecko-aryjskiego pochodzenia” do pokolenia dziadków, czyli by wykluczyć osoby żydowskiego pochodzenia. Wniosek przepadł, ale pokazuje, że antysemityzm nie był obcy także katolickiej prawicy, z której Dollfuß wyrósł, choć jako kanclerz nie prowadził polityki antyżydowskiej. Związek Chłopski wysłał go na studia ekonomiczne do Berlina, gdzie poznał swoją przyszłą żonę Alwine Glienke, Niemkę z Pomorza. Pobrali się w sylwestra 1921 roku. Mieli troje dzieci. Najstarsza córka Hanna zmarła w niemowlęctwie, Eva i Rudolf przeżyli ojca. W 1922 roku Dollfuß obronił doktorat z prawa.

Ekspert od rolnictwa

W 1922 roku został sekretarzem, a w 1927 roku dyrektorem Dolnoaustriackiej Izby Rolniczej. Budował spółdzielnie rolnicze i wbrew części własnej partii przeforsował ubezpieczenie społeczne dla chłopów i zasiłki dla robotników rolnych. Jeździł na międzynarodowe kongresy rolnicze i uchodził za najlepszego znawcę rolnictwa w partii chrześcijańsko-społecznej. 1 października 1930 roku rząd Carla Vaugoina powierzył mu kierownictwo Austriackich Kolei Federalnych, największego przedsiębiorstwa w kraju. 18 marca 1931 roku, nigdy nie będąc posłem, wszedł do rządu jako minister rolnictwa i leśnictwa. Wielki kryzys, który ogarnął Austrię po krachu na Wall Street i po bankructwie wiedeńskiego banku Creditanstalt w maju 1931 roku, uczynił kraj jeszcze biedniejszym i bardziej podzielonym niż w latach dwudziestych.

Kanclerz z przewagą jednego głosu

W kwietniu 1932 roku naziści zdobyli w wyborach lokalnych w Wiedniu, Dolnej Austrii i Salzburgu kilkanaście procent głosów, a socjaldemokraci zażądali przedterminowych wyborów. 20 maja prezydent Wilhelm Miklas powołał 39-letniego Dollfußa na kanclerza. Socjaldemokraci odrzucili propozycję współpracy, a narodowcy wielkoniemieccy także. Dollfuß zbudował koalicję z partią chłopską Landbund i Heimatblockiem, polityczną reprezentacją Heimwehry, która miała 83 ze 165 mandatów, czyli przewagę jednego głosu. Był także ministrem spraw zagranicznych i rolnictwa.

Pierwszym wielkim zadaniem było ratowanie finansów. 15 lipca 1932 roku Dollfuß uzyskał w Lozannie pożyczkę Ligi Narodów w wysokości 300 milionów szylingów, w zamian za ponowne zobowiązanie Austrii do niełączenia się z Niemcami przez dwadzieścia lat. Parlament zatwierdził umowę w sierpniu stosunkiem 82 do 80 głosów. Socjaldemokraci i narodowcy widzieli w niej zdradę sprawy zjednoczenia, za którym od czasu uchwały Konstytuanty z 1919 roku i zakazu z traktatu z Saint-Germain opowiadała się większość austriackich polityków. Już w październiku 1932 roku Dollfuß po raz pierwszy obszedł parlament, sięgając po wojenną ustawę o upoważnieniach gospodarczych z 1917 roku, a sekretarzem stanu do spraw bezpieczeństwa uczynił przywódcę wiedeńskiej Heimwehry Emila Feya.

Wyłączenie parlamentu

4 marca 1933 roku, w czasie sporu o głosowanie w sprawie strajku kolejarzy, ustąpili kolejno wszyscy trzej przewodniczący Rady Narodowej, w tym socjaldemokrata Karl Renner. Kryzys proceduralny łatwo było rozwiązać na następnym posiedzeniu. Dollfuß uznał jednak, że parlament „sam się wyłączył”. 7 marca ogłosił, że „nie ma żadnego kryzysu państwa”, wprowadził cenzurę i zakaz zgromadzeń, a 15 marca policja nie wpuściła posłów do gmachu. W maju rząd sparaliżował także Trybunał Konstytucyjny. Od tej pory Dollfuß rządził dekretami. Był to zamach stanu dokonany po kawałku, w czasie gdy w sąsiednich Niemczech Hitler zdobywał władzę dyktatorską ustawą o pełnomocnictwach.

Kanclerz prowadził wojnę na dwa fronty. 31 marca rozwiązał socjaldemokratyczny Republikański Związek Obronny, w maju zakazał działalności partii komunistycznej, a 19 czerwca 1933 roku, po fali nazistowskich zamachów bombowych, także NSDAP. Hitler odpowiedział blokadą turystyczną i wsparciem dla austriackich nazistów, którzy uciekli do Bawarii. 20 maja Dollfuß założył Front Ojczyźniany, organizację, która miała zastąpić partie. Oparcia szukał u Mussoliniego, z którym spotykał się w kwietniu i czerwcu 1933 roku w Rzymie, a w sierpniu w Riccione. Duce gwarantował niepodległość Austrii, ale w zamian żądał rozprawy z socjalistami i likwidacji systemu partyjnego. 11 września 1933 roku na wiedeńskim torze wyścigowym Trabrennplatz Dollfuß zapowiedział budowę „społecznego, chrześcijańskiego, niemieckiego państwa Austrii na stanowej podstawie i pod silnym autorytarnym przywództwem”. Powoływał się na encyklikę „Quadragesimo anno” papieża Piusa XI, a Kościół katolicki go popierał. Podkreślał też, że Austria jest „drugim państwem niemieckim” i lepszym, chrześcijańskim wcieleniem niemieckości niż Rzesza Hitlera.

3 października 1933 roku młody nazista Rudolf Dertil, niedawno usunięty z wojska, oddał do niego w gmachu parlamentu dwa strzały i lekko go ranił. W listopadzie rząd przywrócił sądy doraźne i karę śmierci. Mały wzrostem kanclerz, z którego przeciwnicy drwili, nazywając go „Millimetternichem”, był w tym czasie u szczytu władzy.

Luty 1934 i państwo stanowe

Rozprawa z socjaldemokratami przyszła w lutym 1934 roku. Policja przeszukiwała domy partyjne w poszukiwaniu broni, a gdy 12 lutego w Linzu członkowie Republikańskiego Związku Obronnego stawili opór, wybuchła krótka wojna domowa. Wojsko ostrzelało z dział wiedeńskie osiedla komunalne, zginęło około 350 osób, a sądy doraźne skazały na śmierć 24 ludzi, z których dziewięciu powieszono. Partię socjaldemokratyczną zdelegalizowano jeszcze 12 lutego, a burmistrza Wiednia Karla Seitza aresztowano. Przywódca partii Otto Bauer uciekł do Czechosłowacji. Od tej pory w języku austriackiej lewicy Dollfuß był „mordercą robotników”.

17 marca 1934 roku Dollfuß, Mussolini i węgierski premier Gyula Gömbös podpisali protokoły rzymskie, które związały Austrię politycznie i gospodarczo z Włochami i Węgrami. 1 maja weszła w życie nowa konstytucja, ogłoszona „w imię Boga Wszechmogącego”. Republika stała się Federalnym Państwem Austriackim o ustroju stanowym, z Frontem Ojczyźnianym jako jedyną dozwoloną organizacją polityczną i Dollfußem jako jego przywódcą. Tego samego dnia wszedł w życie konkordat ze Stolicą Apostolską, podpisany w czerwcu 1933 roku. Front Ojczyźniany miał mundury, pozdrowienia i własny symbol, krzyż laskowy, przypominający swastykę, ale reżim nie miał masowego ruchu ani rasowej ideologii nazistów. Dlatego historycy spierają się, czy nazywać go austrofaszyzmem, jak jego przeciwnicy, czy dyktaturą stanową.

Śmierć w urzędzie kanclerskim

Latem 1934 roku Dollfuß szukał kontaktu z umiarkowaną częścią obozu narodowego. W lipcu dwukrotnie spotkał się z adwokatem Arthurem Seyss-Inquartem, znajomym z młodości. Odsunął też od władzy Feya, któremu przestał ufać. 25 lipca 1934 roku podczas puczu lipcowego około 150 przebranych w mundury członków wiedeńskiego 89 pułku SS wdarło się do Urzędu Kanclerza Federalnego. Dollfuß, który próbował uciec, został postrzelony z bliska przez Ottona Planettę. Napastnicy odmówili mu pomocy lekarza i księdza. Zmarł po blisko trzech godzinach. Pucz upadł, bo wojsko i policja zostały wierne rządowi, a Mussolini, u którego w Riccione gościła właśnie żona kanclerza z dziećmi, wysłał wojska nad przełęcz Brenner. Pogrzeb Dollfußa 28 lipca zgromadził w Wiedniu według ówczesnych relacji kilkaset tysięcy ludzi. Pochowano go na cmentarzu w Hietzingu. Jego następcą został Kurt Schuschnigg.

Kult i spór

Państwo stanowe zrobiło z zamordowanego kanclerza męczennika. 25 lipca stał się dniem żałoby narodowej, a w całym kraju stawiano jego pomniki, kaplice i krzyże, drukowano znaczki z jego portretem, a młodzież śpiewała pieśń o „zmarłym, który nas prowadzi”. Jego trumnę przeniesiono do krypty nowego kościoła w 15. dzielnicy Wiednia, nazwanego kościołem pamięci Seipla i Dollfußa. Po Anschlussie naziści zniszczyli te miejsca, przenieśli jego szczątki z powrotem do Hietzingu i ogłosili jego zabójców bohaterami. W sztuce Bertolta Brechta „Kariera Artura Ui” Dollfuß występuje jako Ignatius Dullfeet, zamordowany przez gangsterów Ui.

Po 1945 roku spór o niego podzielił Austrię na długie dziesięciolecia. Chadecka Austriacka Partia Ludowa przez lata czciła go jako obrońcę niepodległości, a jego portret wisiał w jej klubie parlamentarnym do 2017 roku. Politolog Gottfried-Karl Kindermann pisał, że Dollfuß jest ważny nie jako pierwsza ofiara Hitlera, lecz jako jego pierwszy przeciwnik w Europie. Socjaldemokraci, a z nimi wielu historyków, przypominają, że to on zniszczył austriacką demokrację, kazał strzelać do robotników i odebrał krajowi siłę, która mogła go bronić. Późniejszy kanclerz Bruno Kreisky, który poznał go w młodości, pisał, że droga Dollfußa, oparta na faszystowskich Włoszech, nieuchronnie musiała prowadzić do Hitlera.

Znaczenie

Dollfuß był człowiekiem swojego miejsca i czasu: katolickim, antydemokratycznym, wrogim zarówno marksizmowi, jak i narodowemu socjalizmowi, którego antychrześcijańskiego charakteru się obawiał. Jego dyktatura nie była nazistowska i przez cztery lata blokowała Anschluss. Opierała się jednak na Mussolinim, który mógł bronić Austrii tylko dopóty, dopóki nie potrzebował Hitlera. Gdy po wojnie w Abisynii Duce zbliżył się do Berlina, następca Dollfußa został sam. Skłócone społeczeństwo, w którym robotnicy nie mieli powodu bronić państwa, które do nich strzelało, nie stawiło w marcu 1938 roku oporu. Zabójstwo Dollfußa w 1934 roku i Anschluss w 1938 roku były dwoma etapami tej samej drogi: naziści najpierw spróbowali wziąć Austrię siłą, a gdy to się nie udało, Hitler poczekał, aż zostanie bez obrońców.