Mosze Dajan

Mosze Dajan był jednym z najbardziej rozpoznawalnych żołnierzy XX wieku, a czarna opaska na lewym oku uczyniła go symbolem izraelskiej armii. Opaskę zawdzięczał drugiej wojnie światowej: 8 czerwca 1941 roku, w pierwszych godzinach alianckiej inwazji na Syrię i Liban, 26-letni członek żydowskiej organizacji zbrojnej Hagana, który kilka miesięcy wcześniej wyszedł z brytyjskiego więzienia, szedł jako przewodnik z australijskim patrolem i na dachu zdobytego francuskiego posterunku został trafiony przez snajpera Vichy. Epizod ten pokazuje splot, w jakim znalazła się żydowska Palestyna w czasie wojny: Brytyjczycy, którzy w 1939 roku skazali Dajana na dziesięć lat więzienia za nielegalne posiadanie broni, w 1941 roku potrzebowali jego i jego towarzyszy przeciw państwom Osi i ich francuskim sojusznikom. Po wojnie Dajan dowodził w wojnie 1948 roku, był szefem sztabu w czasie kryzysu sueskiego, ministrem obrony w wojnie sześciodniowej i wojnie Jom Kipur, a jako minister spraw zagranicznych współtworzył pokój z Egiptem.

Dzieciństwo w Galilei

Urodził się 20 maja 1915 roku w Deganji, pierwszym kibucu nad Jeziorem Tyberiadzkim, w Palestynie należącej jeszcze do Imperium Osmańskiego. Jego rodzice, Szemu’el i Dewora, byli żydowskimi imigrantami z rosyjskiej Ukrainy. Imię dostał po Mosze Barskim, pierwszym mieszkańcu Deganji zabitym przez arabskich napastników, gdy jechał po lekarstwa dla jego ojca. Gdy miał sześć lat, rodzina przeniosła się do Nahalalu, pierwszego moszawu, czyli spółdzielczej wsi rolniczej w dolinie Jizre’el. Tam Dajan chodził do szkoły rolniczej, nauczył się arabskiego i jako nastolatek pełnił warty w obronie wsi. Około 1930 roku wstąpił do Hagany, podziemnej organizacji samoobrony żydowskiego osadnictwa. W 1935 roku ożenił się z Rut Schwarz; mieli troje dzieci: Ja’el, Ehuda i Asafa.

Powstanie arabskie i więzienie

Gdy w 1936 roku wybuchło arabskie powstanie w Palestynie, skierowane przeciw brytyjskiej władzy mandatowej i żydowskiemu osadnictwu, a kierowane przez wielkiego muftiego Jerozolimy Muhammada Amina al-Husajniego, Brytyjczycy zgodzili się na utworzenie żydowskiej policji osiedli. Dajan wstąpił do niej w 1936 roku, przeszedł kurs u Jicchaka Sadego, twórcy nowej, zaczepnej taktyki Hagany, a w latach 1938–1939 działał w jego oddziałach polowych i w Specjalnych Oddziałach Nocnych kpt. Orde’a Wingate’a, brytyjskiego oficera, który uczył żydowskich ochotników nocnych wypadów przeciw arabskim partyzantom. Wingate stał się jednym z wzorów Dajana.

Wraz ze stłumieniem powstania i ogłoszeniem w maju 1939 roku brytyjskiej białej księgi, która ograniczała żydowską imigrację do Palestyny, współpraca się skończyła. Na początku października 1939 roku, już po wybuchu wojny w Europie, brytyjska policja zatrzymała Dajana i 42 innych uczestników nielegalnego kursu dowódców Hagany, przy których znaleziono broń. Sąd wojskowy skazał go na dziesięć lat więzienia, które odsiadywał w twierdzy w Akce. Wojna zmieniła jednak położenie. W 1940 i 1941 roku Wielka Brytania traciła kolejne pozycje w basenie Morza Śródziemnego, a w Palestynie potrzebowała pomocy żydowskiej społeczności. Po interwencji przywódców syjonistycznych, m.in. Chaima Weizmana w Londynie, „43” zostali w połowie lutego 1941 roku zwolnieni.

Palmach i Liban (1941)

Wiosną 1941 roku zagrożenie dla Palestyny stało się realne. Niemcy zajęli Grecję i Kretę, w Iraku władzę przejął proniemiecki Raszid Ali al-Kilani, a francuska Syria i Liban, posłuszne rządowi Vichy, otworzyły lotniska dla Luftwaffe. W maju Hagana, za wiedzą i z pomocą brytyjskich służb, utworzyła stałe oddziały uderzeniowe – Palmach – które miały w razie niemieckiej inwazji prowadzić walkę na tyłach wroga. Sade powierzył Dajanowi dowództwo jednej z pierwszych kompanii; drugą dowodził Jigal Allon. Ludzie Dajana, znający arabski i teren, przebrani za Arabów chodzili z kibucu Chanita na zwiady do południowego Libanu, przygotowując wkroczenie 7 Dywizji Australijskiej.

W nocy z 7 na 8 czerwca 1941 roku, przed rozpoczęciem operacji, którą Brytyjczycy nazwali Exporter, żołnierze Palmachu poszli z australijskimi patrolami jako przewodnicy. Mieli przecinać linie telefoniczne, zabezpieczać mosty i przepusty przed wysadzeniem i prowadzić kolumny. Jak wynika z porównania jego relacji z australijską historią oficjalną, Dajan szedł z drużyną 2/14 Batalionu por. P. J. Kyffina, która przez góry wyszła na drogę nadmorską w pobliżu Iskandarun. Około piątej rano grupa zdobyła szturmem francuski kamienny posterunek, a potem przez kilka godzin broniła się na nim przed nadciągającymi oddziałami Vichy, biorąc kilkudziesięciu jeńców. Kiedy Dajan obserwował z dachu przez lornetkę francuskie stanowiska, kula snajpera trafiła w lornetkę. Odłamki szkła i metalu zniszczyły mu lewe oko. Na ewakuację czekał kilka godzin. Oka nie uratowano, a uszkodzenia oczodołu nie pozwoliły na wstawienie protezy – stąd czarna opaska. Rozpowszechniona wersja, według której Dajan „dowodził oddziałem australijskim” i stracił oko nad rzeką Litani 9 czerwca, nie odpowiada źródłom: był przewodnikiem i dowódcą grupy Palmachu, a ranny został dzień przed bitwą nad Litani, kilka kilometrów za granicą.

Ze szpitala wyszedł na początku sierpnia 1941 roku. Kampania w Syrii i Libanie skończyła się już wtedy rozejmem, a sam Dajan wspominał, że przez długi czas czuł się kaleką bez zawodu i unikał ludzi, bo opaska przyciągała spojrzenia. Wrócił do Nahalalu i dalej działał w Haganie. Wojna, w której Żydzi z Palestyny znów walczyli u boku Brytyjczyków, dała jemu i całemu pokoleniu dowódców Palmachu doświadczenie, które kilka lat później miało przesądzić o losach wojny o Palestynę.

Wojna 1948 roku

W grudniu 1946 roku Dajan był delegatem na kongres syjonistyczny w Bazylei, a w lutym 1947 roku szef sztabu Hagany Ja’akow Dori powołał go na doradcę do spraw arabskich. W kwietniu 1948 roku, kilka dni po śmierci młodszego brata Zoharego, który zginął w walce z Druzami, prowadził rozmowy z druzyjskimi oficerami, które zapoczątkowały współpracę Druzów z państwem żydowskim. Po proklamowaniu Izraela 14 maja 1948 roku i wybuchu wojny z państwami arabskimi dowodził obroną doliny Jordanu, gdzie pod jego rodzinną Deganją zatrzymano natarcie syryjskie. Potem objął zmechanizowany 89 Batalion, z którym 11 lipca, w czasie operacji Danny, przeprowadził rajd przez arabskie miasto Lod. Latem został dowódcą wojsk izraelskich w Jerozolimie; jego nocne natarcia nie przyniosły powodzenia, ale prowadził rozmowy z jordańskim dowódcą wschodniej Jerozolimy i spotykał się z królem Abdullahem I, a w 1949 roku uczestniczył w rokowaniach rozejmowych na Rodos.

Szef sztabu

W październiku 1949 roku Dajan, już w stopniu generała, objął Dowództwo Południowe, a w 1952 roku Dowództwo Północne. Na południu prowadził twardą politykę wobec Arabów przekraczających nowe granice, w tym wysiedlenia Beduinów, a jako zwolennik odwetowych rajdów był jednym z autorów nocnego ataku na wieś Kibja na Zachodnim Brzegu w październiku 1953 roku, w którym zginęło 69 cywilów i który wywołał międzynarodowe potępienie. W grudniu 1953 roku Dawid Ben Gurion mianował go szefem Sztabu Generalnego Sił Obronnych Izraela. Dajan zreorganizował armię, odchudził jej administrację, postawił na lotnictwo, broń pancerną i oddziały spadochronowe, a razem z Szimonem Peresem wynegocjował wielkie dostawy francuskiej broni. Jesienią 1956 roku osobiście dowodził operacją Kadesz, czyli izraelską częścią kryzysu sueskiego: w ciągu tygodnia od 29 października wojska izraelskie zajęły Synaj i Strefę Gazy. Pod naciskiem USA i ZSRR Izrael musiał się z nich wycofać. W styczniu 1958 roku Dajan odszedł z armii.

Polityk i minister obrony

W 1959 roku wszedł do Knesetu z listy partii Mapai Ben Guriona i do 1964 roku był ministrem rolnictwa. W 1965 roku poszedł za Ben Gurionem do nowej partii Rafi, a w 1966 roku jako korespondent prasowy obserwował wojnę w Wietnamie. Gdy wiosną 1967 roku narastało napięcie z Egiptem, premier Lewi Eszkol pod presją opinii publicznej oddał mu 1 czerwca tekę ministra obrony. Cztery dni później zaczęła się wojna sześciodniowa, w której Izrael zajął Synaj, Strefę Gazy, Zachodni Brzeg ze wschodnią Jerozolimą i Wzgórza Golan. Dajan wszedł 7 czerwca na zdobyte Stare Miasto, a zarazem zdecydował, że Wzgórze Świątynne pozostanie pod zarządem muzułmańskiej fundacji. W następnych latach kierował polityką wobec okupowanych terytoriów, otwierając mosty na Jordanie dla ruchu ludzi i towarów.

Jego legenda załamała się w październiku 1973 roku. Egipt i Syria zaatakowały w święto Jom Kipur, a Izrael, który zlekceważył ostrzeżenia, poniósł na początku ciężkie straty. Według relacji świadków Dajan był w pierwszych dniach bliski załamania i mówił o zagrożeniu dla „trzeciej świątyni”, czyli samego państwa. Komisja śledcza pod przewodnictwem prezesa Sądu Najwyższego Szimona Agranata nie obciążyła go osobiście, ale opinia publiczna uznała go za współwinnego, i w 1974 roku odszedł z rządem Goldy Meir.

Pokój z Egiptem i ostatnie lata

W 1977 roku, ku oburzeniu dawnych towarzyszy z Partii Pracy, przyjął od premiera Menachema Begina z prawicowego Likudu tekę ministra spraw zagranicznych. We wrześniu 1977 roku spotkał się potajemnie w Maroku z wysłannikiem prezydenta Anwara as-Sadata, co przygotowało wizytę Sadata w Jerozolimie, a we wrześniu 1978 roku był jednym z głównych negocjatorów porozumienia z Camp David. Traktat pokojowy podpisano w marcu 1979 roku. W październiku 1979 roku Dajan podał się do dymisji, niezadowolony z polityki rządu wobec autonomii Palestyńczyków. W 1981 roku założył własną listę Telem, która zdobyła dwa mandaty. Zmarł na zawał serca 16 października 1981 roku w szpitalu Szeba w Tel ha-Szomer, na przedmieściach Tel Awiwu, i został pochowany w Nahalalu. Kontrowersje budziła też jego pasja archeologiczna: przez lata gromadził starożytne zabytki, często wykopywane bez zezwolenia.

Znaczenie

Dajan należał do pokolenia urodzonych w Palestynie Żydów, które w ciągu dwudziestu lat przeszło od samoobrony osiedli do budowy jednej z najsprawniejszych armii świata. Druga wojna światowa była w tej drodze etapem przełomowym. Brytyjczycy, którzy jeszcze w 1939 roku więzili członków Hagany, w 1941 roku uzbroili i wyszkolili Palmach, licząc na jego pomoc przeciw Niemcom i Francuzom z Vichy. Wyszło z niego wielu dowódców wojny 1948 roku, w tym Dajan i Allon. Dla świata Dajan stał się po 1967 roku twarzą izraelskiego zwycięstwa, a jego opaska, pamiątka z pierwszego dnia kampanii syryjskiej, symbolem żołnierza, który dowodzi z pierwszej linii. Pozostał postacią sporną: dla jednych był bohaterem narodowym i współtwórcą pokoju z Egiptem, dla innych współodpowiedzialnym za rajdy odwetowe i za klęskę z pierwszych dni wojny Jom Kipur.