Raszid Ali al-Kilani

Raszid Ali al-Kilani był najbardziej znanym irackim politykiem, który w czasie drugiej wojny światowej postawił na zwycięstwo Niemiec. Prawnik z bagdadzkiej rodziny o wielkim prestiżu religijnym, przez dwadzieścia lat należał do elity Królestwa Iraku: był ministrem, przewodniczącym parlamentu, szefem kancelarii królewskiej i trzykrotnie premierem. Jako przeciwnik sojuszu z Wielką Brytanią, który dawał Brytyjczykom bazy i prawo przemarszu przez Irak, w latach 1940–1941 szukał porozumienia z Rzymem i Berlinem. W kwietniu 1941 roku wojskowi ze „złotego czworoboku” postawili go na czele rządu, który doprowadził do krótkiej wojny z Wielką Brytanią. Przegrał ją w ciągu miesiąca, a resztę wojny spędził w Berlinie jako uznany przez Hitlera premier Iraku na wygnaniu.

Potomek świętego

Urodził się w 1892 roku w Bagdadzie, w ówczesnym Imperium Osmańskim, w rodzinie Kilanich (Gajlanich), która wywodziła swój ród od Abd al-Kadira al-Dżilaniego, dwunastowiecznego kaznodziei i założyciela bractwa sufickiego kadirijja, którego grobowiec w Bagdadzie jest jednym z najważniejszych sanktuariów sunnickiego islamu. Członkowie rodu nosili tytuł sajjida, zarezerwowany dla potomków Proroka, i od pokoleń sprawowali pieczę nad sanktuarium i jego fundacjami. Ojcem Raszida Alego był sajjid Abd al-Wahhab al-Kilani. Raszid Ali studiował prawo, według części źródeł w Stambule, według innych w szkole prawa w Bagdadzie, i po pierwszej wojnie światowej pracował jako adwokat i sędzia.

Polityk Królestwa Iraku

W 1921 roku Brytyjczycy, sprawujący mandat nad Mezopotamią, osadzili na tronie nowego państwa Fajsala I. Raszid Ali wszedł do polityki w rządzie Jasina al-Haszimiego, który w sierpniu 1924 roku powierzył mu resort sprawiedliwości. Obaj byli nacjonalistami i należeli do tych, którzy chcieli jak najszybciej ograniczyć brytyjskie wpływy. W następnych latach Raszid Ali był przewodniczącym Izby Deputowanych i kilkakrotnie ministrem spraw wewnętrznych. Gdy premier Nuri as-Sa’id podpisał 30 czerwca 1930 roku nowy traktat sojuszniczy z Wielką Brytanią, Jasin i Raszid Ali założyli Partię Braterstwa Narodowego (Hizb al-Icha al-Watani), która uznała traktat za niewiążący i domagała się jego rewizji.

Fajsal uznał, że najlepiej rozbroić opozycję, dopuszczając ją do władzy. Mianował Raszida Alego szefem kancelarii królewskiej, a 20 marca 1933 roku powierzył mu utworzenie rządu. Jako premier Raszid Ali musiał jednak zaakceptować traktat, który wcześniej potępiał. Latem 1933 roku jego rząd stanął w obliczu kryzysu asyryjskiego. Armia iracka pod dowództwem gen. Bakra Sidkiego rozprawiła się z Asyryjczykami, chrześcijańską społecznością z północy kraju, a w sierpniu doszło do masakry w Simele, w której zginęło od kilkuset do ponad trzech tysięcy ludzi. Rząd nie tylko nie ukarał winnych, ale pozwolił, by w Bagdadzie witano żołnierzy jak bohaterów, a nastroje antyasyryjskie przerodziły się w antybrytyjskie, bo to Brytyjczycy rekrutowali Asyryjczyków do swoich oddziałów pomocniczych. Po śmierci Fajsala we wrześniu 1933 roku Raszid Ali utworzył rząd ponownie, tym razem dla nowego króla Ghaziego I, ale 28 października podał się do dymisji, gdy król odmówił rozwiązania parlamentu.

W marcu 1935 roku, po fali buntów plemiennych wspieranych przez ich stronników, Jasin al-Haszimi został premierem, a Raszid Ali ministrem spraw wewnętrznych. Ich rządy, twarde wobec opozycji i bezwzględne wobec kolejnych powstań plemiennych na południu, które tłumiła armia Bakra Sidkiego, zakończył 29 października 1936 roku pierwszy wojskowy zamach stanu w świecie arabskim, przeprowadzony przez tego samego generała. Jasin i Raszid Ali musieli wyjechać z kraju; Jasin zmarł na emigracji w 1937 roku. Raszid Ali wrócił po zabójstwie Bakra Sidkiego w sierpniu 1937 roku i znów zaczął spiskować przeciw kolejnym rządom. W grudniu 1938 roku premier Dżamil al-Midfa’i kazał go aresztować i zesłać na prowincję, ale po upadku tego rządu pod koniec grudnia nowy premier Nuri as-Sa’id pozwolił mu wrócić, a 29 stycznia 1939 roku Raszid Ali ponownie objął kancelarię królewską.

Premier w czasie wojny

Po śmierci króla Ghaziego w wypadku samochodowym 4 kwietnia 1939 roku władzę w imieniu jego czteroletniego syna Fajsala II objął regent Abd al-Ilah, przychylny Brytyjczykom. We wrześniu 1939 roku Irak zerwał stosunki z Niemcami, ale wojny im nie wypowiedział. 31 marca 1940 roku, po kryzysie w armii i rezygnacji Nuriego, regent powierzył misję tworzenia rządu Raszidowi Alemu. Jego gabinet miał być rządem jedności narodowej, z Nurim jako ministrem spraw zagranicznych, ale szybko poszedł w innym kierunku. Gdy Włochy przystąpiły do wojny, rząd odmówił zerwania z nimi stosunków, a włoskie poselstwo w Bagdadzie stało się ośrodkiem propagandy Osi. Na przemarsz brytyjskich wojsk przez Irak, przewidziany w traktacie, Raszid Ali zgodził się dopiero po długich sporach i z zastrzeżeniem, że nie zostaną w kraju na dłużej.

Za plecami Brytyjczyków premier szukał innych protektorów. Działał w porozumieniu z wielkim muftim Jerozolimy Muhammadem Aminem al-Husajnim, który od października 1939 roku przebywał w Bagdadzie, i z czterema pułkownikami tworzącymi złoty czworobok. Latem 1940 roku jego minister sprawiedliwości Nadżi Szaukat spotkał się potajemnie w Turcji z ambasadorem Rzeszy Franzem von Papenem, a włoski poseł Luigi Gabrielli na prośbę premiera przekazał mu pisemne zapewnienie Galeazza Ciano, że Włochy popierają niepodległość Syrii, Libanu i Palestyny. Raszid Ali prosił Włochów i Japończyków o broń. Londyn odpowiedział naciskiem dyplomatycznym i gospodarczym. W styczniu 1941 roku regent wyjechał z Bagdadu do Ad-Diwanijji i odmówił rozwiązania parlamentu, a pułkownicy, nie chcąc ryzykować wojny domowej, nie stanęli w obronie premiera. 31 stycznia 1941 roku Raszid Ali podał się do dymisji, w liście oskarżając regenta o uleganie „obcym interesom”.

Przewrót i wojna z Wielką Brytanią

Następcą został gen. Taha al-Haszimi, ale gdy pod naciskiem regenta próbował odsunąć pułkowników od dowództw, ci postanowili przywrócić Raszida Alego. Na przełomie marca i kwietnia 1941 roku wojsko zmusiło Tahę do dymisji, a regent uciekł do Basry i dalej do Transjordanii. 3 kwietnia radio ogłosiło, że władzę przejmuje „rząd obrony narodowej” pod przewodnictwem Raszida Alego. 10 kwietnia parlament usunął Abd al-Ilaha i powołał na regenta szarifa Szarafa, a 12 kwietnia Raszid Ali utworzył nowy gabinet. Wielka Brytania nie uznała go, a premier Winston Churchill postanowił wysadzić w Basrze wojska z Indii, powołując się na traktat z 1930 roku. 18 kwietnia w Basrze wylądowała brygada indyjska. Raszid Ali nie zaprotestował, ale żądał, by wojska szybko przeszły przez kraj, a gdy Brytyjczycy zapowiedzieli następne transporty, 30 kwietnia wysłał wojsko, które otoczyło brytyjską bazę lotniczą w Al-Habbanijji. 17 kwietnia poprosił Niemcy o pomoc wojskową.

2 maja Brytyjczycy uderzyli pierwsi. Obrońcy Al-Habbanijji w ciągu kilku dni odepchnęli Irakijczyków, a od zachodu nadciągnęła z Palestyny i Transjordanii kolumna odsieczy. Niemcy przysłali niewielki oddział lotnictwa, który dotarł do Mosulu przez lotniska Syrii, kontrolowanej przez Francję Vichy, a Włosi kilka myśliwców. Pomoc była za mała i przyszła za późno. Gdy wojska brytyjskie stanęły pod Bagdadem, Raszid Ali, mufti i większość przywódców przewrotu uciekli 29 i 30 maja do Iranu. 31 maja podpisano rozejm, a 1 czerwca regent wrócił do stolicy. W dniach bezkrólewia, 1 i 2 czerwca, w Bagdadzie doszło do pogromu Żydów, zwanego Farhud, w którym według oficjalnej komisji zginęło około 180 osób, a według innych szacunków znacznie więcej. Wybuchł on w atmosferze antyżydowskiej propagandy, którą w czasie rządów Raszida Alego głosiły radio i prasa.

W Berlinie

Gdy w sierpniu 1941 roku Iran zajęły wojska brytyjskie i radzieckie, Raszid Ali przedostał się do Turcji, która udzieliła mu azylu, choć odmówiła go muftiemu. Turcy nie chcieli go jednak wypuścić dalej. 20 listopada 1941 roku z fałszywym paszportem przyleciał do Berlina, gdzie 6 listopada przybył też mufti. 19 grudnia Joachim von Ribbentrop przekazał mu list, w którym za zgodą Hitlera uznawał go za szefa prawowitego rządu Iraku. 6 stycznia 1942 roku sąd wojenny w Bagdadzie skazał go zaocznie na śmierć. W połowie lipca 1942 roku Hitler przyjął go oficjalnie w swojej kwaterze na froncie wschodnim i zapewnił, że Niemcy nie mają żadnych ambicji terytorialnych w krajach arabskich.

Raszid Ali przemawiał w arabskojęzycznych audycjach niemieckiego radia i razem z muftim zabiegał o wspólną niemiecko-włoską deklarację uznającą niepodległość państw arabskich. Hitler uważał ją za przedwczesną, dopóki wojska Osi nie staną na południe od Kaukazu; 28 kwietnia 1942 roku obaj przywódcy dostali jedynie tajny list Ciana, obiecujący w porozumieniu z Niemcami niepodległość krajów arabskich i likwidację żydowskiej siedziby narodowej w Palestynie. Między Raszidem Alim a muftim od początku trwała rywalizacja o przywództwo, którą podsycał ich niemiecki opiekun, były poseł w Bagdadzie Fritz Grobba. Z czasem bardziej wpływowy okazał się mufti, związany z Heinrichem Himmlerem, podczas gdy Raszid Ali wiódł stosunkowo spokojne życie z rodziną i kłócił się z własnymi stronnikami. Członkowie złotego czworoboku, którzy nie zdołali uciec tak daleko, zostali wydani władzom irackim i powieszeni w latach 1942–1945.

Wygnanie i powrót

W ostatnich dniach wojny Raszid Ali próbował przedostać się do Szwajcarii, ale nie został wpuszczony. W przebraniu przejechał przez Belgię i Paryż do Marsylii, skąd latem 1945 roku na cudzym paszporcie odpłynął do Bejrutu, a potem przez Damaszek i pustynię dotarł do Rijadu. 27 września 1945 roku poprosił króla Ibn Su’uda o azyl i otrzymał go. Regent Abd al-Ilah nigdy mu nie wybaczył i Raszid Ali spędził następne lata na wygnaniu w Arabii Saudyjskiej i Egipcie.

Do Iraku wrócił dopiero po rewolucji 14 lipca 1958 roku, w której zamordowano króla Fajsala II, Abd al-Ilaha i Nuriego as-Sa’ida. Witano go jak bohatera, ale szybko wszedł w konflikt z nowym przywódcą, gen. Abd al-Karimem Kasimem. Pod koniec 1958 roku został aresztowany pod zarzutem przygotowywania spisku z udziałem nacjonalistycznych oficerów, a sąd specjalny skazał go na śmierć. Wyroku nie wykonano, a w 1961 roku Raszid Ali wyszedł na wolność. Wyjechał do Libanu i zmarł w Bejrucie 28 sierpnia 1965 roku. Pochowano go w Bagdadzie, w sanktuarium swojego przodka Abd al-Kadira.

Znaczenie

W historii drugiej wojny światowej Raszid Ali jest symbolem próby, jaką Niemcy i Włochy podjęły na Bliskim Wschodzie: wykorzystania arabskiej niechęci do brytyjskich i francuskich mandatariuszy dla własnych celów wojennych. Jego przewrót, wymierzony w Wielką Brytanię w najtrudniejszych dla niej tygodniach 1941 roku, zagroził irackiej ropie i lądowemu szlakowi z Zatoki Perskiej do Morza Śródziemnego. Upadł jednak szybko, bo Berlin, zajęty przygotowaniami do napaści na ZSRR, nie mógł ani nie chciał udzielić mu realnej pomocy, a Londyn, mimo sprzeciwu swoich dowódców w Kairze, zareagował natychmiast. Klęska Raszida Alego otworzyła Brytyjczykom drogę do Syrii i Iranu, a samemu Irakowi przyniosła brytyjską okupację do 1947 roku.

W Iraku ocena jego postaci pozostaje podzielona. Dla arabskich nacjonalistów był bojownikiem o pełną niepodległość, który odważył się przeciwstawić imperium; dla jego przeciwników politykiem, który oddał kraj w ręce wojskowych i związał go z hitlerowskimi Niemcami. Dla irackich Żydów jego rządy i Farhud stały się początkiem końca społeczności, która żyła w Mezopotamii od czasów babilońskich.