Lew Trocki

Lew Dawidowicz Bronsztejn, który przeszedł do historii pod pseudonimem Trocki, był obok Włodzimierza Lenina najważniejszym przywódcą rewolucji październikowej. Jesienią 1917 roku, jako przewodniczący Rady Piotrogrodzkiej, przygotował przewrót, który dał władzę bolszewikom. Jako komisarz spraw zagranicznych prowadził rokowania w Brześciu Litewskim, a jako komisarz wojny zbudował od podstaw Armię Czerwoną i poprowadził ją do zwycięstwa w wojnie domowej. Po śmierci Lenina przegrał walkę o władzę z Józefem Stalinem, został wygnany z kraju i do końca życia był jego najgłośniejszym krytykiem. W latach trzydziestych ostrzegał przed Adolfem Hitlerem i przewidywał porozumienie Stalina z Niemcami. Zginął z rąk agenta radzieckiego wywiadu w Meksyku, rok po wybuchu drugiej wojny światowej.

Młodość i rewolucja 1905 roku

Urodził się 7 listopada 1879 roku (26 października według kalendarza juliańskiego) w Janówce w guberni chersońskiej, na południu dzisiejszej Ukrainy, jako syn zamożnego żydowskiego rolnika-kolonisty Dawida Bronsztejna. Chodził do szkoły w Odessie i w Mikołajowie, gdzie jako siedemnastolatek zetknął się z ruchem rewolucyjnym. W 1898 roku został aresztowany i po dwóch latach więzienia zesłany na Syberię. W 1902 roku uciekł z zesłania na fałszywym paszporcie, w który wpisał nazwisko Trocki. Dotarł do Londynu, do Lenina i redakcji „Iskry”. Na zjeździe partii w 1903 roku stanął jednak przeciw Leninowi i przez lata trzymał się z dala od obu frakcji, bolszewików i mienszewików, próbując je pogodzić.

Sławę przyniosła mu rewolucja 1905 roku, wywołana w dużej mierze klęskami w wojnie z Japonią. Dwudziestosześcioletni Trocki został najpierw wiceprzewodniczącym, a po aresztowaniu przewodniczącego faktycznym przywódcą Petersburskiej Rady Delegatów Robotniczych. Sąd skazał go na dożywotnie osiedlenie na Syberii, ale w drodze na miejsce zesłania uciekł. Od 1907 roku mieszkał w Wiedniu, wydawał gazetę „Prawda” i rozwijał teorię „rewolucji permanentnej”: w zacofanej Rosji rewolucja demokratyczna miała od razu przejść w socjalistyczną, a przetrwać mogła tylko, jeśli rozpali rewolucję w Europie. Jako korespondent prasowy opisywał wojny bałkańskie z lat 1912–1913.

Przeciw wojnie

Wybuch wojny zmusił go do ucieczki z Wiednia. Przez Szwajcarię dotarł do Paryża, gdzie pisał jako korespondent wojenny i współredagował internacjonalistyczną gazetę „Nasze Słowo”. Jak Lenin uważał, że socjaliści popierający swoje rządy zdradzili ideę międzynarodowej solidarności, ale nie podzielał jego hasła klęski własnego kraju. We wrześniu 1915 roku napisał w dużej części manifest konferencji przeciwników wojny w Zimmerwaldzie. W 1916 roku władze francuskie wydaliły go do Hiszpanii, a stamtąd odesłano go do Stanów Zjednoczonych. W styczniu 1917 roku dotarł do Nowego Jorku.

1917

Po rewolucji lutowej wypłynął do Rosji, ale Brytyjczycy zatrzymali go w kanadyjskim Halifaksie i na kilka tygodni internowali. Do Piotrogrodu przyjechał w maju. Stanął na czele niewielkiej grupy socjaldemokratów zwanych „mieżrajoncami” i szybko zbliżył się do bolszewików. Spór z Leninem stracił znaczenie, bo obaj chcieli teraz władzy rad i natychmiastowego końca wojny. Po lipcowych rozruchach w Piotrogrodzie został aresztowany, a w więzieniu formalnie przyjęto go do partii bolszewickiej. Wyszedł we wrześniu, po upadku buntu generała Ławra Korniłowa, i 8 października (25 września st. st.) został przewodniczącym Rady Piotrogrodzkiej, w której bolszewicy mieli już większość.

Lenin chciał powstania od razu. Trocki przekonywał, by przewrót przeprowadzić pod osłoną rady i powiązać go z II Zjazdem Rad, tak by uchodził za obronę rewolucji, a nie spisek jednej partii. Kluczem był Komitet Wojskowo-Rewolucyjny, powołany formalnie do obrony stolicy przed Niemcami. Jego komisarze przejęli kontrolę nad pułkami garnizonu, zanim padł pierwszy strzał. 7 listopada oddziały komitetu niemal bez walki zajęły Piotrogród, a w nocy Pałac Zimowy. Mienszewikom i eserowcom, którzy opuścili zjazd rad na znak protestu, Trocki rzucił, że ich miejsce jest „na śmietniku historii”. Kilka dni później był pod Pułkowem, gdzie czerwonogwardziści i marynarze odparli kozaków idących na stolicę z obalonym premierem Aleksandrem Kiereńskim.

Brześć Litewski

W nowym rządzie, Radzie Komisarzy Ludowych, objął sprawy zagraniczne. Zaczął od ogłoszenia tajnych traktatów z archiwów ministerstwa, w tym układów o podziale Imperium Osmańskiego, co wywołało burzę w całej Europie. Gdy na rokowaniach pokojowych w Brześciu Litewskim Niemcy zażądali ziem polskich, litewskich i kurlandzkich, Lenin wysłał tam samego Trockiego, by przeciągał rozmowy w oczekiwaniu na rewolucję w Niemczech. Trocki zmienił obrady w pojedynek słowny z niemieckim sekretarzem stanu Richardem von Kühlmannem i generałem Maxem Hoffmannem, przemawiając ponad ich głowami do robotników Europy. 10 lutego 1918 roku ogłosił, że Rosja kończy wojnę i demobilizuje armię, ale nie podpisze pokoju aneksyjnego. Ta formuła, „ani wojna, ani pokój”, skończyła się niemiecką ofensywą i pokojem jeszcze cięższym niż ten, który odrzucił. W decydującym głosowaniu w Komitecie Centralnym Trocki wstrzymał się od głosu, zapewniając Leninowi większość, a traktatu brzeskiego nie podpisywał.

Twórca Armii Czerwonej

W marcu 1918 roku objął komisariat wojny, a od września stanął na czele Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki. Zastał armię złożoną z ochotników i czerwonogwardzistów, bez dyscypliny i dowódców. Postawił na przymusowy pobór, karę śmierci za dezercję i powołanie dziesiątek tysięcy oficerów dawnej armii carskiej, pilnowanych przez komisarzy politycznych, a często także przez zakładników z ich rodzin. Wielu bolszewików, w tym Stalin, uważało to za zdradę zasad rewolucji. Jego rozkaz rozbrojenia Korpusu Czechosłowackiego w maju 1918 roku wywołał bunt korpusu i jeden z najgroźniejszych kryzysów władzy radzieckiej. Przez większą część wojny domowej Trocki jeździł po frontach w swoim pociągu pancernym, odbudowując dyscyplinę drakońskimi metodami.

Armia Czerwona, która urosła do kilku milionów ludzi, pokonała białych admirała Aleksandra Kołczaka i generała Antona Denikina, a jesienią 1919 roku Trocki osobiście zorganizował obronę Piotrogrodu. W 1920 roku był sceptyczny wobec marszu na Warszawę, ale go nie zablokował. W marcu 1921 roku kierował stłumieniem buntu marynarzy w Kronsztadzie, których w 1917 roku nazywał chlubą rewolucji. Wtedy też zawiązywały się pierwsze kontakty wojskowe z Niemcami, które po traktacie w Rapallo w 1922 roku rozwinęły się w tajną współpracę Armii Czerwonej i Reichswehry.

Klęska w walce o władzę

Trocki był najbardziej znanym po Leninie przywódcą bolszewików, ale w partii miał wielu wrogów. Uchodził za aroganckiego, nie budował własnego zaplecza w aparacie, a dawni bolszewicy pamiętali mu lata sporów z Leninem. Stalin, sekretarz generalny partii od 1922 roku, sprzymierzył się przeciw niemu z Grigorijem Zinowjewem i Lwem Kamieniewem. Po śmierci Lenina w styczniu 1924 roku Trocki stopniowo tracił wszystko. Hasłu „socjalizmu w jednym kraju” Stalina przeciwstawiał rewolucję permanentną, ale przegrywał głosowania. W 1925 roku stracił komisariat wojny, w 1926 roku miejsce w Biurze Politycznym, a w listopadzie 1927 roku wykluczono go z partii. W styczniu 1928 roku zesłano go do Ałma-Aty, a w lutym 1929 roku wydalono ze Związku Radzieckiego.

Wygnaniec

Przez cztery lata mieszkał na wyspie Prinkipo pod Stambułem, gdzie napisał wspomnienia „Moje życie” i „Historię rewolucji rosyjskiej”, z której historycy do dziś czerpią, choć z ostrożnością. Potem przebywał we Francji, od 1935 roku w Norwegii, a w styczniu 1937 roku przyjął go Meksyk. Na początku lat trzydziestych, w czasie kryzysu w Niemczech, wielokrotnie ostrzegał, że dojście Hitlera do władzy oznacza katastrofę dla ruchu robotniczego i wojnę, i wzywał niemieckich komunistów do wspólnego frontu z socjaldemokratami przeciw nazistom. Komintern, posłuszny Stalinowi, zwalczał wtedy socjaldemokratów jako „socjalfaszystów”.

W czasie procesów moskiewskich w latach 1936–1938 Trocki był głównym oskarżonym zaocznym. Prokuratura przedstawiała go jako przywódcę spisku na rzecz Niemiec i Japonii. W 1937 roku niezależna komisja pod przewodnictwem amerykańskiego filozofa Johna Deweya uznała te oskarżenia za fałszywe. Represje dotknęły jego rodzinę: syn Siergiej zginął w Związku Radzieckim, a starszy syn Lew Siedow zmarł w 1938 roku w paryskim szpitalu w niejasnych okolicznościach. We wrześniu 1938 roku zwolennicy Trockiego założyli IV Międzynarodówkę. Trocki od lat przewidywał, że Stalin może się porozumieć z Hitlerem, a pakt z sierpnia 1939 roku i wspólny najazd na Polskę uznał za potwierdzenie swoich ostrzeżeń, choć Związek Radziecki wciąż uważał za „zdegenerowane państwo robotnicze”, którego należy bronić.

W maju 1940 roku grupa uzbrojonych ludzi pod wodzą malarza Davida Alfaro Siqueirosa ostrzelała jego dom w Coyoacán pod miastem Meksyk. Trocki przeżył. 20 sierpnia 1940 roku agent radzieckiego wywiadu Ramón Mercader, który zdobył zaufanie jego otoczenia, uderzył go czekanem w głowę w jego gabinecie. Trocki zmarł następnego dnia, 21 sierpnia.

Znaczenie

Oceny Trockiego były przez dziesięciolecia zakładnikiem polityki. W Związku Radzieckim za Stalina wymazywano go z historii rewolucji i z fotografii, a „trockizm” stał się oskarżeniem, za które rozstrzeliwano. Na Zachodzie jego zwolennicy przedstawiali go jako wiernego ideałom rewolucjonistę, którego zdradził Stalin. Biograf Isaac Deutscher pisał o „proroku” rewolucji, a Robert Service i inni krytycy przypominają, że Trocki był współtwórcą dyktatury jednej partii, czerwonego terroru i militaryzacji pracy, a jego spór ze Stalinem był sporem o władzę i kierunek rewolucji, nie o wolność.

Dla drogi do drugiej wojny światowej ważne są dwa jego dzieła. Armia Czerwona, którą zbudował, stała się podstawą siły zbrojnej Związku Radzieckiego, choć jej korpus oficerski Stalin zdziesiątkował w latach 1937–1938, także pod pretekstem walki z „trockistami”. A jego klęska w walce o władzę oznaczała zwycięstwo Stalina i jego polityki, która doprowadziła do paktu z Hitlerem w 1939 roku.