Józef Stalin

Józef Wissarionowicz Dżugaszwili, znany pod pseudonimem Stalin, był w 1917 roku jednym z kilku najbliższych współpracowników Włodzimierza Lenina, a kilkanaście lat później jedynowładcą Związku Radzieckiego. Gruziński rewolucjonista, przez lata ukryty w cieniu efektowniejszych towarzyszy, zbudował swoją władzę w aparacie partii i po śmierci Lenina kolejno pokonał wszystkich rywali. Przymusowa kolektywizacja, głód i wielki terror lat trzydziestych pochłonęły miliony ofiar. W sierpniu 1939 roku Stalin zawarł pakt z Hitlerem, który otworzył drogę do wybuchu drugiej wojny światowej, a 17 września jego armia wkroczyła do Polski. Po niemieckiej napaści w 1941 roku poprowadził Związek Radziecki do zwycięstwa i wyszedł z wojny jako panujący nad połową Europy. Jest jedną z najważniejszych postaci w dziejach drugiej wojny światowej.

Młodość i podziemie

Urodził się 18 grudnia 1878 roku (6 grudnia według kalendarza juliańskiego) w Gori w Gruzji, w rodzinie szewca Wissariona Dżugaszwilego i jego żony Jekatieriny. Tę datę podaje księga metrykalna. Od lat dwudziestych oficjalne biografie podawały 21 grudnia 1879 roku i ta data obowiązywała w Związku Radzieckim aż do śmierci dyktatora. Matka chciała zrobić z niego duchownego. Od 1894 roku uczył się w seminarium duchownym w Tyflisie, z którego odszedł w 1899 roku, wciągnięty już w marksistowskie kółka.

Od 1901 roku działał w podziemiu socjaldemokratycznym w Tyflisie, Batumi i Baku i od początku stanął po stronie bolszewików. Organizował strajki, drukarnie i grupy bojowe, które zdobywały pieniądze dla partii także napadami i wymuszeniami. Raz po raz był aresztowany i zsyłany, i raz po raz uciekał. W 1912 roku Lenin dokooptował go do Komitetu Centralnego. W tym samym czasie Dżugaszwili zaczął podpisywać się „Stalin”, a na początku 1913 roku w Wiedniu napisał na prośbę Lenina rozprawę „Marksizm a kwestia narodowa”, która uczyniła go w partii specjalistą od spraw narodowościowych. W lutym 1913 roku aresztowano go w Petersburgu i zesłano do kraju turuchańskiego nad Jenisejem. Tam, za kołem podbiegunowym, spędził prawie całą pierwszą wojnę światową. W lutym 1917 roku komisja wojskowa uznała go za niezdolnego do służby z powodu niesprawnej od dzieciństwa lewej ręki.

1917

Po rewolucji lutowej wrócił do Piotrogrodu w marcu 1917 roku razem z Lwem Kamieniewem. Obaj przejęli kierownictwo „Prawdy” i prowadzili umiarkowaną linię wobec Rządu Tymczasowego. Wszystko zmienił powrót Lenina w kwietniu. Stalin szybko przeszedł na jego stronę i pod koniec kwietnia wszedł do Komitetu Centralnego. Latem, pod nieobecność ukrywającego się Lenina i aresztowanego Lwa Trockiego, należał do ścisłego kierownictwa partii. 23 października (10 października st. st.) głosował za powstaniem zbrojnym. W samym przewrocie, który 7 listopada obalił Rząd Tymczasowy, nie odegrał widocznej roli. Mienszewik Nikołaj Suchanow zapamiętał go jako „szarą plamę”, a Trocki latami powtarzał, że w październiku Stalina w ogóle nie było widać. Część historyków, jak Stephen Kotkin, uważa jednak, że już wtedy był jednym z najważniejszych bolszewików.

Komisarz i komisarz wojskowy

W pierwszym rządzie bolszewickim, Radzie Komisarzy Ludowych, Stalin objął sprawy narodowości. Podpisał z Leninem deklarację, która przyznawała narodom Rosji prawo do samostanowienia aż po oderwanie się od państwa, ale w praktyce rozwinął formułę, że prawo to przysługuje „masom pracującym”, a nie „burżuazji”. Oznaczało to, że bolszewicy uznawali tylko te państwa, w których rządzili ich zwolennicy. W sporze o pokój z Niemcami od początku popierał Lenina.

W wojnie domowej był członkiem rad wojskowych kolejnych frontów. W 1918 roku w Carycynie nad Wołgą po raz pierwszy sprawował władzę nad wojskiem i aparatem terroru. Nieufny wobec oficerów carskich, których Trocki wcielał do Armii Czerwonej, kazał aresztować część z nich, a jego samowola doprowadziła do ostrego sporu z Trockim, który trwał aż do śmierci tego drugiego. Zbliżył się wtedy do Klimienta Woroszyłowa i Siemiona Budionnego, którzy stali się trzonem jego zaplecza w wojsku. Latem 1920 roku, w wojnie z Polską Józefa Piłsudskiego, był komisarzem Frontu Południowo-Zachodniego, który parł na Lwów i zwlekał z wysłaniem wojsk na pomoc armiom Michaiła Tuchaczewskiego idącym na Warszawę. Po klęsce obwiniano go o współodpowiedzialność.

Droga do jedynowładztwa

W kwietniu 1922 roku Stalin został sekretarzem generalnym partii. Stanowisko uchodziło za techniczne, ale dawało władzę nad kadrami, czyli nad tym, kto zajmuje jakie stanowiska w całym kraju. Lenin w ostatnich notatkach ostrzegał przed nim i radził usunąć go z tej funkcji. Do tego nie doszło. Po śmierci Lenina w styczniu 1924 roku Stalin sprzymierzył się z Grigorijem Zinowjewem i Kamieniewem przeciw Trockiemu, potem z Nikołajem Bucharinem przeciw Zinowjewowi i Kamieniewowi, a w końcu pokonał Bucharina. Hasłem „socjalizmu w jednym kraju” przekonywał partię, że Związek Radziecki może budować nowy ustrój sam, nie czekając na rewolucję w Europie. W 1927 roku Trockiego wykluczono z partii, a w 1929 roku wydalono z kraju. Pod koniec lat dwudziestych Stalin był jedynowładcą.

Kolektywizacja i wielki terror

Od 1928 roku Stalin narzucił krajowi plany pięcioletnie i przymusową industrializację, opłaconą przez wieś. Kolektywizacja rolnictwa, prowadzona od 1929 roku, oznaczała wywłaszczenie i deportacje setek tysięcy rodzin chłopskich, ogłoszonych „kułakami”. Wywołała głód, który w latach 1932–1933 zabił według różnych szacunków od kilku do ponad siedmiu milionów ludzi, przede wszystkim na Ukrainie, gdzie nazywa się go Hołodomorem, i w Kazachstanie. Jednocześnie Związek Radziecki zbudował w ciągu dekady przemysł ciężki i zbrojeniowy, który w czasie wojny pozwolił mu przetrwać.

Po zabójstwie przywódcy leningradzkich komunistów Siergieja Kirowa w grudniu 1934 roku zaczęła się fala represji, która w latach 1937–1938 przeszła w wielką czystkę. W pokazowych procesach moskiewskich skazano dawnych przywódców partii, w tym Zinowjewa, Kamieniewa i Bucharina. Według dokumentów NKWD w ciągu dwóch lat rozstrzelano około 680 tysięcy ludzi, a setki tysięcy zesłano do łagrów. Wśród ofiar była znaczna część korpusu oficerskiego Armii Czerwonej, z marszałkiem Tuchaczewskim na czele, co poważnie osłabiło ją przed wojną. Osobną zbrodnią była tak zwana operacja polska NKWD, w której rozstrzelano ponad sto tysięcy osób, w większości Polaków z ziem radzieckich.

Pakt z Hitlerem

Dojście Adolfa Hitlera do władzy w 1933 roku skłoniło Stalina do zbliżenia z Zachodem. Związek Radziecki wstąpił w 1934 roku do Ligi Narodów, zawarł w 1935 roku sojusze z Francją i Czechosłowacją, a Komintern ogłosił politykę frontów ludowych przeciw faszyzmowi. Układ monachijski z 1938 roku, zawarty bez udziału Moskwy, przekonał jednak Stalina, że mocarstwa zachodnie wolą skierować Hitlera na wschód. Latem 1939 roku prowadził równolegle rozmowy wojskowe z Francją i Wielką Brytanią oraz rokowania z Niemcami. 23 sierpnia 1939 roku jego minister spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow podpisał z Joachimem von Ribbentropem pakt o nieagresji, którego tajny protokół dzielił Europę Wschodnią na strefy wpływów. Dziewięć dni później Niemcy zaatakowały Polskę.

17 września 1939 roku Armia Czerwona wkroczyła do Polski od wschodu. Zajęte ziemie wcielono do Związku Radzieckiego, a setki tysięcy ich mieszkańców deportowano w głąb ZSRR. 5 marca 1940 roku Biuro Polityczne na wniosek Ławrientija Berii, z podpisem Stalina, postanowiło rozstrzelać polskich jeńców i więźniów. W zbrodni katyńskiej zginęło około 22 tysięcy ludzi, w większości oficerów i przedstawicieli polskiej inteligencji. W listopadzie 1939 roku Stalin zaatakował Finlandię, a latem 1940 roku zajął kraje bałtyckie oraz rumuńską Besarabię i północną Bukowinę. Do czerwca 1941 roku Związek Radziecki dostarczał Niemcom surowców i zboża.

Wojna z Niemcami

Stalin lekceważył liczne ostrzeżenia przed niemieckim atakiem. 22 czerwca 1941 roku Niemcy uderzyły na Związek Radziecki, a Armia Czerwona poniosła w pierwszych miesiącach katastrofalne klęski i straciła miliony żołnierzy, w tym ogromną liczbę jeńców. Stalin objął stanowisko szefa rządu, przewodniczącego Państwowego Komitetu Obrony i naczelnego wodza. Jesienią 1941 roku nie opuścił zagrożonej Moskwy, a Armia Czerwona zatrzymała Niemców pod stolicą. W bitwie stalingradzkiej, w mieście, które nosiło jego imię od 1925 roku, w lutym 1943 roku skapitulowały resztki niemieckiej 6 Armii. Zwycięstwo kosztowało Związek Radziecki według najczęściej podawanych szacunków około 27 milionów zabitych żołnierzy i cywilów.

Stalin był jednym z „wielkiej trójki”. W Teheranie (1943), Jałcie i Poczdamie (1945) układał z Winstonem Churchillem i Franklinem Delano Rooseveltem, a potem z Harrym Trumanem powojenny porządek. Wymusił uznanie wschodniej granicy Polski zbliżonej do linii z 1939 roku i przesunięcie Polski na zachód. W 1943 roku zerwał stosunki z rządem polskim w Londynie po tym, jak ten zażądał zbadania zbrodni katyńskiej, a w 1944 roku Armia Czerwona nie udzieliła pomocy walczącej Warszawie. W sierpniu 1945 roku Związek Radziecki wypowiedział wojnę Japonii i zajął Mandżurię, południowy Sachalin i Kuryle, odzyskując z nawiązką to, co Rosja straciła w traktacie z Portsmouth w 1905 roku.

Po wojnie

Po 1945 roku Stalin narzucił ustrój komunistyczny państwom Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polsce, co zapoczątkowało zimną wojnę. W kraju wrócił terror, a jego kult osiągnął szczyt. 1 marca 1953 roku doznał udaru w swojej daczy w Kuncewie pod Moskwą i zmarł 5 marca. Trzy lata później jego następca Nikita Chruszczow potępił część jego zbrodni na zamkniętym posiedzeniu XX Zjazdu partii.

Znaczenie

Rola Stalina w latach 1917–1918 była przez dziesięciolecia przedmiotem fałszerstw: za jego rządów przedstawiano go jako drugiego po Leninie wodza rewolucji. Współcześni biografowie, jak Robert Service, Oleg Chlewniuk czy Stephen Kotkin, widzą w nim jednego z kilku najbliższych współpracowników Lenina, mniej błyskotliwego od Trockiego, ale pracowitego, twardego i cenionego za skuteczność, w którym już w wojnie domowej ujawniły się nieufność, skłonność do wykrywania spisków i gotowość do terroru.

W historii drugiej wojny światowej jego rola jest podwójna i nie da się jej sprowadzić do jednej formuły. Pakt z Hitlerem uwolnił Niemcy od groźby wojny na dwa fronty i uczynił Stalina współsprawcą rozbioru Polski oraz zbrodni na jej obywatelach. Zarazem Związek Radziecki pod jego rządami poniósł główny ciężar wojny lądowej z Niemcami i miał decydujący udział w ich klęsce. Dla Polski i dla całej Europy Środkowo-Wschodniej zwycięstwo z 1945 roku oznaczało jednak nie wolność, lecz kolejne dziesięciolecia zależności od Moskwy.