Pawieł Milukow

Pawieł Nikołajewicz Milukow był najwybitniejszym rosyjskim liberałem swojej epoki: historykiem, publicystą i wieloletnim przywódcą kadetów, czyli Partii Konstytucyjno-Demokratycznej. W czasie wielkiej wojny domagał się walki do zwycięstwa u boku sojuszników i rosyjskiego panowania nad Konstantynopolem i cieśninami, za co przezywano go „Milukowem-Dardanelskim”. W listopadzie 1916 roku wygłosił w Dumie mowę „głupota czy zdrada?”, która stała się jednym ze zwiastunów upadku caratu. Po rewolucji lutowej był głównym twórcą Rządu Tymczasowego i jego ministrem spraw zagranicznych, ale po dwóch miesiącach musiał odejść, bo nie rozumiał, że żołnierze i robotnicy chcą przede wszystkim pokoju. Przez dwadzieścia lat wydawał w Paryżu najważniejszą gazetę rosyjskiej emigracji, a w obliczu zagrożenia ze strony Hitlera stanął, mimo nienawiści do bolszewizmu, po stronie Związku Radzieckiego.

Historyk

Urodził się 27 stycznia 1859 roku (15 stycznia według kalendarza juliańskiego) w Moskwie, w rodzinie architekta. Studiował historię i filologię na Uniwersytecie Moskiewskim u Wasilija Klucziewskiego i Pawła Winogradowa. Jego praca o gospodarce państwowej Rosji w czasach reform Piotra Wielkiego i „Szkice z historii kultury rosyjskiej” przyniosły mu sławę jednego z czołowych historyków rosyjskich. Ożenił się z Anną Smirnową, działaczką ruchu kobiecego.

W 1895 roku za wykłady uznane za szkodliwe politycznie odebrano mu prawo nauczania i zesłano go do Riazania. Potem wykładał na uniwersytecie w Sofii i prowadził badania w osmańskiej Macedonii, co uczyniło z niego jednego z najlepszych w Rosji znawców spraw bałkańskich. Po powrocie do Petersburga kilka razy trafiał do więzienia. W 1903 roku wygłaszał wykłady na uniwersytecie w Chicago i w Bostonie, a z Piotrem Struwe współpracował przy wydawanym za granicą liberalnym piśmie „Oswobożdienije”.

Przywódca kadetów

W czasie rewolucji 1905 roku, do której doprowadziły w dużej mierze klęski w wojnie z Japonią, Milukow był jednym z założycieli partii kadetów, a od 1907 roku przewodniczył jej komitetowi centralnemu. Faktycznie kierował też partyjnym dziennikiem „Riecz”. W trzeciej i czwartej Dumie Państwowej zasiadał jako poseł Petersburga i przewodniczący frakcji kadeckiej, która nazywała się „opozycją Jego Królewskiej Mości”, a nie opozycją wobec niego. W 1913 roku zasiadał w międzynarodowej komisji Fundacji Carnegie, która badała zbrodnie popełnione w czasie wojen bałkańskich. Był przenikliwym analitykiem, ale też człowiekiem doktrynerskim i zarozumiałym. Współpracownicy przyznawali, że w partii nikt nie odważał się z nim dyskutować.

Wojna i „głupota czy zdrada?”

W lipcu 1914 roku Milukow przestrzegał przed angażowaniem się Rosji w obronę Serbii. Gdy jednak wybuchła wojna, ogłosił w imieniu kadetów, że na jej czas wstrzymują walkę z rządem. Wojnę uważał za szansę: Rosja miała zdobyć Konstantynopol i cieśniny, a słowiańskie narody Austro-Węgier wyzwolenie. Jego młodszy syn Siergiej poległ na froncie w 1915 roku.

Klęski 1915 roku zmieniły nastroje. Milukow wysunął hasło „rządu zaufania społecznego” i był jednym z głównych twórców Bloku Postępowego, koalicji liberałów i umiarkowanych konserwatystów, która skupiała większość Dumy. Car odpowiedział objęciem naczelnego dowództwa i odroczeniem Dumy. W 1916 roku Milukow jeździł z delegacją Dumy do państw sprzymierzonych i zbierał tam pogłoski o rzekomych zabiegach rosyjskiego dworu o odrębny pokój.

14 listopada 1916 roku (1 listopada według kalendarza juliańskiego), na otwarciu nowej sesji, wyliczył z trybuny porażki i nadużycia rządu premiera Borisa Stürmera i po każdym zarzucie pytał: „Co to jest: głupota czy zdrada?”. Wymienił też Rasputina i „partię dworską”, a zdanie o zwycięstwie partii skupionej wokół młodej carycy zacytował po niemiecku z wiedeńskiej gazety, by przewodniczący obradom nie odebrał mu głosu. Cenzura zakazała druku mowy, ale jej odpisy, często uzupełnione o zarzuty, których nie wypowiedział, krążyły po całym kraju i na froncie. Car wkrótce zdymisjonował Stürmera. Sam Milukow przyznał później, że słuchacze odpowiadali „zdrada” także tam, gdzie on sam nie był pewien. Po raz pierwszy z trybuny parlamentu oskarżono najwyższe kręgi władzy o zdradę i nikt nie poniósł za to konsekwencji.

Minister spraw zagranicznych

Gdy 12 marca 1917 roku zbuntował się garnizon Piotrogrodu, Milukow wszedł do Komitetu Tymczasowego Dumy, któremu przewodniczył Michaił Rodzianko, i prowadził rokowania z Radą Piotrogrodzką o utworzenie nowego rządu. Pisał później, że udział Dumy dał ulicznemu buntowi ośrodek, sztandar i hasło. 15 marca ogłosił w Pałacu Taurydzkim skład Rządu Tymczasowego z księciem Gieorgijem Lwowem na czele. Gdy z tłumu ktoś zapytał, kto ich wybrał, odpowiedział, że wybrała ich rewolucja. Sam objął sprawy zagraniczne. Chciał zachować monarchię konstytucyjną, a gdy Mikołaj II abdykował na rzecz brata, 16 marca razem z Guczkowem jako jedyny namawiał wielkiego księcia Michała Aleksandrowicza do przyjęcia korony. Przekonywał, że bez monarchy nowa władza będzie kruchą łodzią na wzburzonym morzu. Pozostał w mniejszości.

Jako minister zapewnił sojuszników, że Rosja dochowa zobowiązań i będzie walczyć do zwycięstwa. Rosyjską demokrację pierwsze uznały Stany Zjednoczone, a za nimi Wielka Brytania, Francja i Włochy. Milukow przedstawił też rządowi projekt odezwy do Polaków, ogłoszonej 30 marca, w której Rosja po raz pierwszy uznała prawo narodu polskiego do niepodległego państwa, związanego z nią wolnym sojuszem wojskowym. Jednocześnie nie krył, że chce wykonania układów zawartych przez carat, z obietnicą Konstantynopola włącznie. Rada Piotrogrodzka domagała się pokoju bez aneksji i kontrybucji. Gdy 1 maja Milukow dołączył do przekazanej sojusznikom deklaracji rządu własną notę z zapewnieniem, że naród rosyjski chce doprowadzić wojnę do zdecydowanego zwycięstwa, wybuchł kryzys. Żołnierze z hasłem „Precz z Milukowem” wyszli na ulice, a na Newskim Prospekcie padły strzały. Koledzy z rządu nie bronili go. 15 maja odszedł z rządu, a kilka dni później powstał rząd koalicyjny z udziałem socjalistów.

Od Korniłowa do Kijowa

Milukow pozostał przywódcą kadetów i rzecznikiem przywrócenia dyscypliny w armii. Latem 1917 roku popierał program generała Ławra Korniłowa. Po przejęciu władzy przez bolszewików w listopadzie 1917 roku został wybrany do Zgromadzenia Ustawodawczego, ale partię kadetów zdelegalizowano jako „partię wrogów ludu”. Wyjechał nad Don, gdzie współtworzył zaplecze polityczne białej Armii Ochotniczej. W maju 1918 roku w Kijowie, zajętym przez Niemców, podjął rozmowy z niemieckim dowództwem o wspólnej walce z bolszewikami. Dla większości kadetów było to zaprzeczeniem wszystkiego, czego bronił w czasie wojny. Milukow złożył przewodnictwo w partii, a później uznał ten krok za błąd.

Paryż

Pod koniec 1918 roku wyjechał na Zachód, by zabiegać o pomoc dla białych, a od 1921 roku mieszkał w Paryżu. Po klęsce białych ogłosił „nową taktykę”: emigracja nie powinna liczyć na interwencję z zewnątrz, lecz na przemiany wewnątrz Rosji, a jej sojusznikami mieli być chłopi i narody pogranicza, nie generałowie. Doprowadziło to do rozłamu wśród kadetów i do powstania wokół niego Republikańsko-Demokratycznego Zjednoczenia. Od 1921 do 1940 roku wydawał dziennik „Posledniije Nowosti”, najbardziej poczytną gazetę rosyjskiej emigracji, w której publikowali najwybitniejsi pisarze emigracyjni, między innymi Iwan Bunin. 28 marca 1922 roku w Berlinie, w czasie jego wystąpienia, dwaj rosyjscy monarchiści próbowali go zastrzelić. Zginął zasłaniający go przyjaciel Władimir Nabokow, ojciec pisarza. Jeden z zamachowców, Piotr Szabielski-Bork, współpracował później z nazistami.

Na emigracji Milukow napisał „Historię drugiej rewolucji rosyjskiej” i wspomnienia, a także kontynuował prace historyczne. W latach trzydziestych, gdy w Niemczech rządził Hitler, a Japonia zajęła Mandżurię, coraz wyraźniej stawiał ponad wszystko interes państwa rosyjskiego. W 1933 roku przekonywał w Pradze, że w razie wojny z Niemcami emigracja powinna stanąć po stronie Związku Radzieckiego. Popierał imperialne cele polityki zagranicznej Stalina, choć nadal odrzucał komunizm. W czasie wojny zimowej z Finlandią w latach 1939–1940 mówił, że żal mu Finów, ale jest „za guberni wyborskiej”. W czerwcu 1940 roku, gdy Niemcy zbliżali się do Paryża, „Posledniije Nowosti” przestały wychodzić, a Milukow wyjechał na południe Francji. Odrzucił zabiegi okupantów o współpracę. Atak Niemiec na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku przyjął jako napaść na Rosję, a ostatnią wielką radością jego życia było zwycięstwo Armii Czerwonej pod Stalingradem. Zmarł 31 marca 1943 roku w Aix-les-Bains. Po wojnie jego prochy przeniesiono na cmentarz Batignolles w Paryżu.

Ocena

Dla zwolenników Milukow był uosobieniem rosyjskiego liberalizmu i parlamentaryzmu, człowiekiem wielkiej wiedzy i odwagi, który w 1916 roku powiedział głośno to, co myślała większość kraju. Krytycy, także z jego własnego obozu, zarzucali mu doktrynerstwo i oderwanie od rzeczywistości. Mowa z listopada 1916 roku, oparta w części na niesprawdzonych pogłoskach, podkopała autorytet monarchii, ale rozbudziła też nastroje, nad którymi liberałowie nie umieli potem zapanować. Jako minister uparcie trzymał się celów wojny, w tym Konstantynopola, w chwili gdy kraj chciał przede wszystkim pokoju. Wielu historyków, jak Richard Pipes czy Orlando Figes, uważa, że ten brak wyczucia osłabił Rząd Tymczasowy od pierwszych tygodni i ułatwił drogę do władzy Włodzimierzowi Leninowi. Amerykańska badaczka Melissa Stockdale, autorka jego biografii, podkreśla z kolei, że konsekwentnie bronił zasady, iż Rosja musi dochować słowa danego sojusznikom. Jego droga od obrony demokratycznej Rosji do poparcia Stalina w wojnie z Hitlerem dobrze pokazuje dylemat, przed którym w latach trzydziestych stanęła cała rosyjska emigracja.