Theodore Roosevelt

Theodore Roosevelt był prezydentem, który wprowadził Stany Zjednoczone do wielkiej polityki światowej. Żołnierz-ochotnik z wojny z Hiszpanią, zwolennik silnej floty i „wielkiej pałki”, budowniczy Kanału Panamskiego, w 1905 roku stał się rozjemcą dwóch mocarstw. Jego mediacja doprowadziła do pokoju w Portsmouth, który zakończył wojnę rosyjsko-japońską i przyniósł mu Pokojową Nagrodę Nobla. Ten sam pokój, z jego cichym przyzwoleniem, oddał Japonii Koreę i otworzył jej drogę do Mandżurii. Roosevelt pierwszy z amerykańskich prezydentów zrozumiał, że Japonia stała się mocarstwem, z którym Ameryka będzie musiała się zmierzyć na Pacyfiku, i to w jego czasach zaczęło się trwające do 1941 roku amerykańsko-japońskie współzawodnictwo. Jego daleki kuzyn Franklin Delano Roosevelt poprowadził Amerykę przez drugą wojnę światową.

Młodość

Urodził się 27 października 1858 roku w Nowym Jorku, w zamożnej rodzinie kupców pochodzenia holenderskiego. Był chorowitym dzieckiem, cierpiał na ciężką astmę i uczył się w domu. Postanowił „zbudować swoje ciało”: ćwiczył, boksował, polował i wędrował, a kult wysiłku, odwagi i „życia intensywnego” został z nim na zawsze. W 1880 roku ukończył Uniwersytet Harvarda. Jeszcze jako student zaczął pisać historię wojny morskiej Ameryki z Wielką Brytanią w 1812 roku. Książka, wydana w 1882 roku, była poważną pracą naukową i przez lata uchodziła za klasyczną. Już wtedy zainteresowanie flotą stało się jedną z jego największych pasji.

W latach 1882–1884 zasiadał w legislaturze stanu Nowy Jork. 14 lutego 1884 roku w tym samym domu zmarły jego matka i, dwa dni po urodzeniu córki, żona Alice. Załamany, wyjechał na ranczo w Dakocie, gdzie przez dwa lata hodował bydło, polował i pisał. W 1886 roku wrócił, przegrał wybory na burmistrza Nowego Jorku i ożenił się powtórnie, z Edith Carow, z którą miał pięcioro dzieci.

Od komisarza policji do San Juan

Przez kolejne lata budował karierę reformatora. W latach 1889–1895 był członkiem federalnej komisji do spraw służby cywilnej, która walczyła z rozdawnictwem posad, a w latach 1895–1897 przewodniczył komisji policji Nowego Jorku. W 1897 roku prezydent William McKinley mianował go zastępcą sekretarza marynarki wojennej. Roosevelt, pod wpływem teorii admirała Alfreda Mahana o znaczeniu potęgi morskiej, przygotowywał flotę do wojny z Hiszpanią, a gdy w lutym 1898 roku w porcie w Hawanie wyleciał w powietrze okręt „Maine”, był jednym z najgłośniejszych zwolenników interwencji.

Gdy wybuchła wojna amerykańsko-hiszpańska, odszedł z urzędu i współtworzył ochotniczy pułk kawalerii, zwany Rough Riders, którego został zastępcą dowódcy, a potem dowódcą. 1 lipca 1898 roku poprowadził swoich ludzi do ataku na wzgórze Kettle Hill w bitwie o wzgórza San Juan pod Santiago de Cuba. Wrócił jako bohater narodowy i jeszcze w tym samym roku wygrał wybory na gubernatora stanu Nowy Jork. Wojna dała Stanom Zjednoczonym Filipiny, Guam i Portoryko, a Ameryka po raz pierwszy stała się mocarstwem kolonialnym na Pacyfiku, bezpośrednim sąsiadem Japonii.

Prezydent

Partyjni bossowie republikanów, którym gubernator Roosevelt przeszkadzał, w 1900 roku wysunęli go na wiceprezydenta, licząc, że ten urząd go unieszkodliwi. Pół roku po zaprzysiężeniu, we wrześniu 1901 roku, anarchista zastrzelił McKinleya w Buffalo i 14 września 1901 roku Roosevelt, mając 42 lata, został najmłodszym prezydentem w dziejach Stanów Zjednoczonych. W 1904 roku wygrał wybory z wielką przewagą.

W polityce wewnętrznej walczył z monopolami, wymuszał na pracodawcach kompromisy ze strajkującymi, wprowadzał pierwsze przepisy o kontroli żywności i leków i chronił przyrodę, tworząc parki i rezerwaty narodowe. W polityce zagranicznej kierował się maksymą, którą lubił powtarzać: mów łagodnie i noś ze sobą wielką pałkę. Rozbudował flotę, która z jednej z wielu stała się jedną z najsilniejszych na świecie. W 1903 roku poparł secesję Panamy od Kolumbii i uzyskał dla Ameryki strefę, w której zbudowano Kanał Panamski. W 1904 roku ogłosił, że Stany Zjednoczone mogą interweniować w krajach Ameryki Łacińskiej, które nie spłacają długów, by nie robiły tego mocarstwa europejskie. W 1906 roku jego dyplomaci pomogli rozwiązać na konferencji w Algeciras francusko-niemiecki spór o Maroko.

Rozjemca

Gdy w lutym 1904 roku wybuchła wojna rosyjsko-japońska, sympatie Roosevelta były po stronie Japonii. Uważał Rosję za zagrożenie dla zasady otwartych drzwi w Chinach i podziwiał japońską sprawność. Nie chciał jednak, by któraś ze stron zapanowała w Azji Wschodniej. Najlepsza dla Ameryki była według niego równowaga, w której Rosja i Japonia nawzajem się powstrzymują.

Po Cuszimie, na prośbę Japonii przekazaną 1 czerwca 1905 roku przez posła Kogorō Takahirę, Roosevelt 8 czerwca wezwał oba państwa do rokowań. 5 sierpnia przyjął obie delegacje na jachcie „Mayflower” koło swojej posiadłości Sagamore Hill w Oyster Bay i z wyczuciem rozwiązał problem protokołu: poczęstunek podano na stojąco, a jedynym toastem uczcił władców i narody obu państw jednocześnie. Rokowania w Portsmouth prowadzili Siergiej Witte i Jutarō Komura, a Roosevelt nie pojawił się tam ani razu. Gdy w drugiej połowie sierpnia rozmowy utknęły na sprawie odszkodowania i Sachalinu, interweniował listami i telegramami. Przez ambasadora George’a Meyera naciskał na Mikołaja II, by oddał przynajmniej część Sachalinu, a przez Kentarō Kaneko przekonywał Japończyków, że świat nie zrozumie przedłużania wojny dla pieniędzy. 5 września 1905 roku traktat został podpisany.

Mediacja miała drugie, mniej szlachetne oblicze. W lipcu 1905 roku sekretarz wojny William Taft rozmawiał w Tokio z premierem Tarō Katsurą. W spisanej wtedy notatce Japonia zapewniała, że nie ma zamiarów wobec Filipin, a Taft przyjął do wiadomości, że Japonia ustanowi zwierzchnictwo nad Koreą. Roosevelt zaaprobował treść tej rozmowy. Już wcześniej pisał prywatnie, że Ameryka nie może interweniować w obronie Koreańczyków przeciw Japonii, skoro oni sami nie potrafią się bronić. Gdy w sierpniu 1905 roku przyjechali do niego koreańscy wysłannicy z prośbą o pomoc na podstawie amerykańsko-koreańskiego traktatu z 1882 roku, odesłał ich do Departamentu Stanu. Po narzuceniu Korei protektoratu w listopadzie 1905 roku Stany Zjednoczone jako pierwsze zamknęły swoje poselstwo w Seulu.

10 grudnia 1906 roku Komitet Noblowski przyznał Rooseveltowi Pokojową Nagrodę Nobla, przede wszystkim za mediację w wojnie rosyjsko-japońskiej. Był pierwszym Amerykaninem, który otrzymał jakąkolwiek Nagrodę Nobla. Wykład noblowski wygłosił dopiero w maju 1910 roku w Kristianii.

Napięcia z Japonią

Wdzięczność Tokio nie trwała długo. W Japonii winiono Amerykę za pokój bez odszkodowania, a w czasie zamieszek w Tokio atakowano też placówki amerykańskie. W październiku 1906 roku władze szkolne San Francisco nakazały przeniesienie japońskich dzieci do odrębnych szkół dla Azjatów. W Japonii zawrzało, a prasa po obu stronach Pacyfiku zaczęła pisać o wojnie. Roosevelt nakłonił władze kalifornijskie do wycofania się z segregacji, a w zamian zawarł z Japonią w latach 1907–1908 tak zwane porozumienie dżentelmeńskie: Japonia sama przestała wydawać paszporty robotnikom wyjeżdżającym do Stanów Zjednoczonych.

Jednocześnie chciał pokazać, że Ameryka się nie boi. W grudniu 1907 roku wysłał w rejs dookoła świata szesnaście pancerników, nazwanych od koloru kadłubów Wielką Białą Flotą. W październiku 1908 roku okręty zawinęły do Jokohamy, gdzie przyjęto je z wielką serdecznością. W listopadzie tego roku sekretarz stanu Elihu Root i ambasador Takahira zawarli porozumienie, w którym oba państwa zobowiązały się szanować swoje posiadłości na Pacyfiku i zasadę otwartych drzwi w Chinach. Roosevelt uważał, że Ameryka nie powinna rywalizować z Japonią o Mandżurię, bo nie jest gotowa o nią walczyć. W czasie kryzysu z lat 1906–1907 amerykańscy planiści wojskowi zaczęli jednak opracowywać plany wojny z Japonią, rozwijane później jako plan Orange, który stał się podstawą amerykańskiej strategii na Pacyfiku w czasie drugiej wojny światowej.

Po prezydenturze

W 1909 roku przekazał urząd swojemu wybranemu następcy, Williamowi Taftowi, i wyjechał na wielką wyprawę myśliwską do Afryki. Wkrótce rozczarował się Taftem, a w 1912 roku, nie uzyskawszy nominacji republikanów, wystartował w wyborach z ramienia nowej Partii Postępowej. W czasie kampanii, 14 października 1912 roku w Milwaukee, postrzelił go zamachowiec. Kulę wyhamowały złożony rękopis przemówienia i futerał na okulary, a Roosevelt, z kulą w klatce piersiowej, przemawiał jeszcze przez ponad godzinę. Zdobył więcej głosów niż Taft, ale podział republikanów dał zwycięstwo demokracie Woodrowowi Wilsonowi. W latach 1913–1914 uczestniczył w wyprawie badawczej do dorzecza Amazonki, z której wrócił ciężko chory na malarię.

Gdy w 1914 roku wybuchła wielka wojna, Roosevelt szybko stał się najgłośniejszym krytykiem neutralności Wilsona. Po zatopieniu „Lusitanii” w 1915 roku domagał się zbrojeń i przystąpienia do wojny po stronie Ententy. W 1917 roku, gdy Ameryka weszła do wojny, chciał sformować ochotniczą dywizję i poprowadzić ją do Francji, ale Wilson odmówił. Na front pojechali za to wszyscy czterej synowie. Najmłodszy, lotnik Quentin, zginął w walce powietrznej nad Francją w lipcu 1918 roku. Roosevelt nie podniósł się po tym ciosie. Zmarł we śnie 6 stycznia 1919 roku w swoim domu Sagamore Hill w Oyster Bay, w wieku 60 lat.

Znaczenie

Roosevelt wprowadził Amerykę do polityki światowej i pokazał, że jej prezydent może rozstrzygać spory między mocarstwami. Mediacja w Portsmouth zakończyła wojnę, ale ułożyła też Azję Wschodnią na sposób, który przyniósł skutki aż do 1945 roku. Zgoda Ameryki i Wielkiej Brytanii na zajęcie Korei przez Japonię otworzyła drogę do jej aneksji w 1910 roku, a Kolej Południowomandżurska, przekazana Japonii w Portsmouth, stała się w 1931 roku miejscem incydentu mukdeńskiego. Rozczarowanie Japończyków pokojem i kryzysy imigracyjne zapoczątkowały wzajemną nieufność, z której wyrosła rywalizacja na Pacyfiku zakończona wojną w 1941 roku.

Rodzina Roosevelta odegrała w tej wojnie wielką rolę. Jego bratanica Eleanor była żoną Franklina Delano Roosevelta, prezydenta w latach 1933–1945, który przeszedł podobną drogę przez stanowisko zastępcy sekretarza marynarki. Najstarszy syn, Theodore Roosevelt junior, jako generał brygady wylądował z pierwszą falą na plaży Utah w Normandii 6 czerwca 1944 roku i zmarł na atak serca kilka tygodni później. Za Utah odznaczono go pośmiertnie Medalem Honoru, tym samym, który jego ojciec otrzymał, również pośmiertnie, w 2001 roku za szarżę na Kettle Hill.