Yasukata Oku

Yasukata Oku był najmniej znanym, a według części współczesnych najzdolniejszym z czterech generałów, którzy dowodzili armiami japońskimi w Mandżurii w latach 1904–1905. Jego 2 Armia wylądowała na Półwyspie Liaotung, odcięła Port Artur od reszty Mandżurii i stoczyła najkrwawsze bitwy kampanii, od Jinzhou po Mukden. Był człowiekiem cichym, niedosłyszącym i stroniącym od polityki, a przy tym jedynym z wielkich dowódców tej wojny, który nie wywodził się ze zwycięskich klanów Satsumy i Chōshū, rządzących armią japońską. Mimo to jako pierwszy taki oficer został marszałkiem i przez sześć lat kierował Sztabem Generalnym w czasie, gdy Japonia urządzała się w zdobytej Mandżurii i anektowała Koreę.

Samuraj z Kokury

Urodził się 5 stycznia 1847 roku w Kokurze, mieście zamkowym w prowincji Buzen na północnym krańcu wyspy Kiusiu, dziś części Kitakiusiu. Był synem samuraja służącego rodowi Ogasawara, władcom domeny Kokura, i w wieku piętnastu lat został adoptowany jako dziedzic głównej linii rodu Oku.

Domena Kokura w latach 60. XIX wieku stała po stronie siogunatu. Gdy w 1866 roku siogunat wysłał karną wyprawę przeciw zbuntowanej domenie Chōshū, leżącej po drugiej stronie cieśniny, Oku walczył w szeregach wojsk Kokury, które zostały pobite, a zamek w Kokurze spłonął. Pochodzenie z obozu pokonanych miało mu ciążyć przez całą karierę w armii, w której najważniejsze stanowiska zajmowali ludzie z Chōshū i Satsumy.

Kariera i bunty samurajów

W 1871 roku Oku wstąpił do nowej armii cesarskiej, a trzy lata później był już majorem. W 1874 roku został ranny przy tłumieniu buntu w Sadze, a jesienią tego samego roku wziął udział w wyprawie karnej na Tajwan, pierwszej zamorskiej operacji wojskowej nowoczesnej Japonii.

W 1877 roku, podczas buntu Satsumy, dowodził batalionem 13 pułku piechoty w zamku Kumamoto, oblężonym przez armię Takamoriego Saigō. O świcie 8 kwietnia poprowadził batalion do wypadu, który przerwał pierścień oblężenia i nawiązał łączność z wojskami idącymi na odsiecz. Kula przeszyła mu policzek i usta, ale według relacji, przyciskając ranę jedną ręką, drugą trzymał szablę i dalej dowodził. Ten wyczyn zrobił z niego jednego z bohaterów wojny.

W następnych latach przechodził kolejne szczeble kariery dowódczej. W 1894 roku odwiedził Europę. W wojnie chińsko-japońskiej objął po generale Michitsurze Nozu dowództwo 5 Dywizji, walczącej w składzie 1 Armii w Mandżurii. Po wojnie dostał tytuł barona, dowodził Dywizją Gwardii i 1 Dywizją, był dowódcą obrony Tokio, a w 1903 roku awansował na generała.

2 Armia

Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej Oku objął dowództwo 2 Armii, złożonej początkowo z 1, 3 i 4 Dywizji. 5 maja 1904 roku jego wojska zaczęły lądować na wschodnim wybrzeżu Półwyspu Liaotung i przecięły kolej łączącą Port Artur z Mandżurią. Na przesmyku pod Jinzhou drogę do twierdzy zamykały silne rosyjskie umocnienia na wzgórzu Nanshan, z okopami, zasiekami i karabinami maszynowymi. 26 maja 2 Armia przez cały dzień szturmowała je frontalnie, a japońska artyleria wystrzeliła w ciągu jednego dnia więcej pocisków niż w całej wojnie z Chinami. Dopiero wieczorem, gdy oddziały brodząc w morzu obeszły rosyjskie skrzydło, obrońcy wycofali się. Bitwa pod Jinzhou kosztowała Japończyków, według różnych danych, od ponad 4 do ponad 6 tysięcy zabitych i rannych. Zginął w niej między innymi porucznik Katsunori Nogi, syn generała Maresuke Nogi. Kilka dni później Japończycy zajęli bez walki port Dalnij.

Pozostawiając oblężenie Port Artura armii Nogiego, Oku ruszył na północ. Pod koniec maja Aleksiej Kuropatkin, pod naciskiem namiestnika Jewgienija Aleksiejewa, wysłał na odsiecz twierdzy korpus generała Georgija Stackelberga. 14–15 czerwca w bitwie pod Delisi Oku obszedł jego skrzydło i zmusił do odwrotu. W lipcu wyparł Rosjan spod Dashiqiao i posuwał się wzdłuż kolei w stronę Liaoyangu.

Pod Liaoyangiem, od 25 sierpnia do 3 września, 2 Armia nacierała od południa wzdłuż kolei na najsilniejsze rosyjskie pozycje. W październiku nad rzeką Szaho przeszła do kontrnatarcia i przełamała rosyjskie linie. W styczniu 1905 roku pod Sandepu, nazywanym przez Japończyków Heikoutai, odpierała zimowe natarcie 2 Armii rosyjskiej generała Oskara Grippenberga. Pod Mukdenem nacierała na zachód od kolei, obok 3 Armii Nogiego, która obchodziła rosyjskie skrzydło, i straciła ponad 18 tysięcy zabitych i rannych. 10 marca Japończycy weszli do Mukdenu.

Oku słabo słyszał, a z oficerami sztabu porozumiewał się podobno na piśmie. Współcześni podkreślali, że w przeciwieństwie do innych dowódców armii, którzy w dużej mierze polegali na szefach sztabów, sam planował swoje operacje. Po wojnie nie chciał o nich opowiadać. Według anegdoty, widząc uroczystości zwycięstwa, szeptał tylko: „Wybaczcie mi”, myśląc o poległych żołnierzach.

Szef Sztabu Generalnego

Po nagłej śmierci generała Gentarō Kodamy Oku został 30 lipca 1906 roku szefem Sztabu Generalnego i pozostał nim do stycznia 1912 roku. W 1907 roku dostał tytuł hrabiego. Były to lata, w których Japonia urządzała swoją nową pozycję w Azji. Za jego urzędowania cesarz zatwierdził w 1907 roku pierwszą Zasadę obrony narodowej, która jako głównego przyszłego przeciwnika armii wskazywała Rosję, a floty Stany Zjednoczone, i wyznaczała docelową liczebność obu rodzajów sił. W 1910 roku Japonia zaanektowała Koreę, a armia domagała się nowych dywizji do jej obsadzenia. Inicjatywa w tych sprawach należała jednak głównie do marszałka Aritomo Yamagaty i jego współpracowników, a Oku, jak podkreślają jego biografowie, nie interesował się polityką i nie wchodził w spory z rządem.

W październiku 1911 roku otrzymał godność marszałka (gensui). Był pierwszym marszałkiem, który nie należał do rodziny cesarskiej i nie pochodził z Satsumy ani z Chōshū.

Ostatnie lata

Oku przeżył pozostałych dowódców armii z wojny z Rosją i przez prawie dwadzieścia lat żył spokojnie w Tokio, jako jeden z ostatnich weteranów epoki Meiji. W połowie lat 20. Polska postanowiła uhonorować japońskich weteranów wojny z Rosją. Inicjatywę przypisuje się Józefowi Piłsudskiemu, który w 1904 roku sam szukał w Tokio japońskiej pomocy dla sprawy polskiej. Oku otrzymał wtedy, jako jeden z dwóch japońskich marszałków, Krzyż Komandorski Orderu Virtuti Militari, a kilkudziesięciu japońskich oficerów niższe klasy tego orderu. Wręczał je w Japonii Wacław Jędrzejewicz, od 1926 roku polski attaché wojskowy w Tokio, który wspominał zaskoczenie Japończyków, że Polacy po latach pamiętają o ich zasługach.

Oku zmarł w Tokio 19 lipca 1930 roku na wylew krwi do mózgu, w wieku 83 lat. Pochowano go na cmentarzu Aoyama. Nie doczekał więc incydentu mukdeńskiego, który ponad rok później zapoczątkował podbój Mandżurii, zdobywanej przez jego armię w latach 1904–1905.

Znaczenie

Oku był typem dowódcy, którego armia japońska epoki Meiji potrzebowała najbardziej: fachowym, wytrwałym i trzymającym się z daleka od polityki. Jego kariera pokazała też, że w armii zdominowanej przez ludzi z Chōshū i Satsumy można było awansować na sam szczyt dzięki zasługom. Bitwy, które stoczył, od Jinzhou po Mukden, dały Japonii Port Artur i kolej w południowej Mandżurii, które stały się podstawą jej ekspansji na kontynencie. Krwawa lekcja Nanshanu, gdzie piechota w frontalnym szturmie na karabiny maszynowe poniosła ogromne straty, a mimo to zwyciężyła, umocniła w armii japońskiej wiarę w ducha bojowego i natarcie za wszelką cenę. Za jego czasów jako szefa Sztabu Generalnego armia zaczęła też formułować plany, w których Mandżuria i Korea były już trwałą częścią japońskiej strefy bezpieczeństwa.