Józef Piłsudski

Józef Piłsudski był najważniejszą postacią polskiej polityki pierwszej połowy XX wieku. Zaczynał jako socjalista i konspirator walczący z carską Rosją, w czasie wielkiej wojny stworzył Legiony, a w listopadzie 1918 roku, uwolniony z niemieckiego więzienia, stanął na czele odradzającego się państwa. Jako Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz poprowadził Polskę w wojnach o granice, przede wszystkim w wojnie z Rosją Radziecką, której zwycięstwo w 1920 roku zatrzymało marsz rewolucji na zachód. W 1926 roku wrócił do władzy przez zamach stanu i do śmierci w 1935 roku był faktycznym przywódcą kraju. To on i jego współpracownicy ukształtowali państwo, armię i politykę zagraniczną, z którymi Polska weszła w 1939 rok, stąd spór o jego dziedzictwo jest także sporem o przyczyny wrześniowej klęski.

Młodość i Syberia

Urodził się 5 grudnia 1867 roku w Zułowie pod Wilnem, w zubożałej rodzinie szlacheckiej, wychowanej w kulcie powstania styczniowego. Ojciec był w czasie powstania komisarzem Rządu Narodowego, a matka, Maria z Billewiczów, uczyła dzieci polskiej historii i literatury wbrew rusyfikacyjnej szkole w Wilnie. W 1885 roku Józef zaczął studiować medycynę w Charkowie, ale wkrótce musiał wrócić do domu. W 1887 roku został wplątany w spisek na życie cara Aleksandra III, w którym sam odegrał rolę marginalną, a mocniej zamieszany był jego brat Bronisław. Józefa zesłano na pięć lat na Syberię, do Kireńska nad Leną, a potem do wsi Tunka. W tym samym spisku uczestniczył Aleksandr Uljanow, starszy brat późniejszego wodza bolszewików Włodzimierza Lenina, stracony za udział w nim.

Socjalista i bojowiec

Po powrocie w 1892 roku Piłsudski związał się z Polską Partią Socjalistyczną i szybko stał się jednym z jej przywódców. Redagował nielegalny „Robotnik”, drukowany w konspiracyjnych drukarniach na Litwie, a potem w Łodzi. Dla niego socjalizm był przede wszystkim drogą do niepodległości. Aresztowany w 1900 roku w Łodzi, osadzony w warszawskiej Cytadeli, zasymulował chorobę psychiczną, a w 1901 roku uciekł ze szpitala dla obłąkanych w Petersburgu.

Gdy w 1904 roku wybuchła wojna rosyjsko-japońska, uznał, że klęska Rosji to szansa dla Polaków. Latem pojechał do Tokio, by szukać japońskiej pomocy dla polskiego zrywu i namawiać Japończyków do tworzenia legionu z polskich jeńców. Spotkał tam swojego głównego przeciwnika politycznego, Romana Dmowskiego, który przekonywał Japończyków, że powstanie byłoby dla Polaków katastrofą. Japonia ograniczyła się do niewielkiej pomocy finansowej. W latach rewolucji 1905–1907 Piłsudski stworzył Organizację Bojową PPS, która napadała na rosyjskich urzędników, policjantów i transporty pieniędzy. Najgłośniejszą akcją był napad na pociąg pocztowy pod Bezdanami 26 września 1908 roku, w którym brał udział osobiście.

Strzelcy i Legiony

Od tamtej pory był coraz mniej socjalistą, a coraz bardziej żołnierzem. Uważał, że wojna między zaborcami jest nieunikniona i że Polacy muszą mieć wtedy własne wojsko. Postawił na Austro-Węgry przeciw Rosji, którą uważał za głównego wroga. W 1908 roku we Lwowie powstał z jego inicjatywy konspiracyjny Związek Walki Czynnej, a na jego bazie jawne związki strzeleckie w Galicji, których został komendantem. Władze austriackie tolerowały je, bo mogły się przydać przeciw Rosji, a historycy wykazali, że ludzie Piłsudskiego przekazywali austriackiemu wywiadowi wiadomości o armii rosyjskiej.

6 sierpnia 1914 roku jego Pierwsza Kompania Kadrowa przekroczyła granicę Królestwa Polskiego. Rachuba na powstanie w zaborze rosyjskim zawiodła, ale z jego strzelców powstała I Brygada Legionów Polskich, którą dowodził przez dwa lata walk na froncie wschodnim. Równocześnie budował konspiracyjną Polską Organizację Wojskową. Po bitwie pod Kostiuchnówką w lipcu 1916 roku zażądał zwolnienia ze służby na znak protestu przeciw traktowaniu Legionów jak oddziałów pomocniczych. Po akcie 5 listopada wszedł do Tymczasowej Rady Stanu, ale rewolucja lutowa w Rosji zmieniła jego rachunek. Gdy carat upadł, za główną przeszkodę uznał Niemcy. W lipcu 1917 roku legioniści na jego wezwanie odmówili przysięgi na „braterstwo broni” z państwami centralnymi, a on sam trafił do niemieckiego więzienia, w końcu do twierdzy w Magdeburgu. Więzienie zrobiło dla jego legendy więcej niż dwa lata walk: z sojusznika Austrii stał się symbolem walki ze wszystkimi zaborcami.

Listopad 1918

Rewolucja w Niemczech otworzyła mu drogę do władzy. 8 listopada 1918 roku Niemcy go zwolnili, a 10 listopada rano przyjechał do Warszawy. Następnego dnia, w dniu rozejmu w Compiègne, Rada Regencyjna oddała mu zwierzchnictwo nad wojskiem, a trzy dni później całą władzę. Niemiecki garnizon w Warszawie, po rozmowach z jego udziałem, złożył broń w zamian za bezpieczny powrót do kraju. 22 listopada Piłsudski ogłosił się Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. Mocarstwa Ententy patrzyły na niego nieufnie, bo uznawały Komitet Narodowy Polski Dmowskiego w Paryżu. Kompromis przyniósł styczeń 1919 roku, gdy premierem został Ignacy Jan Paderewski. W lutym Sejm Ustawodawczy powierzył Piłsudskiemu dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika.

Wobec powstania wielkopolskiego zachował ostrożność. Uważał, że o losie zaboru pruskiego rozstrzygnie konferencja pokojowa, a Wielkopolska z jej endecką Naczelną Radą Ludową nie darzyła go zaufaniem. Nie wysłał tam wojska, ale zgodził się, by dowództwo objął generał Józef Dowbor-Muśnicki, choć dawnych oficerów carskich nie cenił. Sam skupił się na wschodzie, gdzie granicy nie mógł wytyczyć nikt poza samymi Polakami.

Wojna z bolszewikami

Piłsudski marzył o Europie Wschodniej, w której Rosję odgrodzi od Polski pas niezależnych państw: Litwy, Białorusi i Ukrainy, związanych z Polską federacją lub sojuszem. W kwietniu 1919 roku jego wojska zajęły Wilno. 19 marca 1920 roku Piłsudski otrzymał tytuł Pierwszego Marszałka Polski. W kwietniu zawarł sojusz z ukraińskim atamanem Symonem Petlurą i ruszył na Kijów, zajęty 7 maja. Kontrofensywa Armii Czerwonej odrzuciła jednak Polaków aż pod Warszawę. Rada Komisarzy Ludowych Lenina liczyła, że przez pokonaną Polskę rewolucja dotrze do Niemiec. W połowie sierpnia 1920 roku kontrnatarcie znad Wieprza, zaplanowane i prowadzone przez Piłsudskiego, rozbiło wojska Tuchaczewskiego w bitwie warszawskiej. Według wielu historyków do klęski Sowietów przyczynił się też spór w ich dowództwie: Front Południowo-Zachodni, którego komisarzem politycznym był Józef Stalin, uparcie atakował Lwów, zamiast wspierać natarcie na Warszawę. Traktat ryski z marca 1921 roku podzielił Białoruś i Ukrainę między Polskę a Rosję Radziecką i pogrzebał federacyjne plany Piłsudskiego.

Wojna miała długie skutki. Granica wschodnia wytyczona w Rydze była dla Związku Radzieckiego równie trudna do przyjęcia jak zachodnia, wersalska, dla Niemiec. W 1939 roku obu tym granicom zagroziły jednocześnie Berlin i Moskwa.

Sulejówek i przewrót majowy

Konstytucja marcowa z 1921 roku, uchwalona przez sejm zdominowany przez jego przeciwników, dała prezydentowi tak skromne uprawnienia, że Piłsudski nie kandydował. W grudniu 1922 roku przekazał władzę pierwszemu prezydentowi, Gabrielowi Narutowiczowi, który zaledwie dwa dni później zginął z rąk prawicowego fanatyka. Wstrząśnięty, w 1923 roku wycofał się z życia publicznego do Sulejówka, skąd krytykował rządy partii i sejmu. W maju 1926 roku, w czasie kryzysu politycznego, poprowadził wierne mu oddziały na Warszawę. W przewrocie majowym z 12–14 maja zginęło kilkaset osób, żołnierzy i cywilów. Zgromadzenie Narodowe wybrało Piłsudskiego na prezydenta, ale odmówił, a urząd objął jego kandydat, Ignacy Mościcki.

Rządy sanacji

Do końca życia Piłsudski był ministrem spraw wojskowych i generalnym inspektorem sił zbrojnych, a dwukrotnie, w latach 1926–1928 i w 1930 roku, także premierem. Jego obóz, nazywany sanacją, zapowiadał „uzdrowienie” państwa, ale w praktyce coraz bardziej ograniczał demokrację. W 1930 roku aresztowano przywódców opozycji i osadzono ich w twierdzy brzeskiej, a w procesie brzeskim skazano. W 1934 roku, po zabójstwie ministra Bronisława Pierackiego, utworzono obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej, w którym bez wyroku zamykano przeciwników politycznych. Konstytucja kwietniowa, uchwalona w 1935 roku, na kilka tygodni przed jego śmiercią, przyznała prezydentowi władzę prawie nieograniczoną.

W polityce zagranicznej Piłsudski, a od 1932 roku jego zaufany minister Józef Beck, prowadził politykę „równowagi” między Niemcami a Związkiem Radzieckim, przy sojuszach z Francją i Rumunią. W lipcu 1932 roku Polska podpisała pakt o nieagresji z ZSRR, a po dojściu Hitlera do władzy, w styczniu 1934 roku, deklarację o niestosowaniu przemocy z Niemcami. Republika Weimarska, której prezydentem był od 1925 roku Paul von Hindenburg, nie chciała zawrzeć z Polską żadnej umowy uznającej granicę. Czy Piłsudski w 1933 roku rzeczywiście proponował Francji wojnę prewencyjną przeciw Hitlerowi, historycy spierają się do dziś, bo jednoznacznych dokumentów brak. Deklaracja z 1934 roku dała Polsce kilka lat spokoju na zachodzie, ale Hitler traktował ją jako narzędzie: wypowiedział ją w kwietniu 1939 roku, gdy Polska odrzuciła jego żądania w sprawie Gdańska.

Śmierć i dziedzictwo

Piłsudski zmarł na raka wątroby 12 maja 1935 roku w Belwederze. Pochowano go w krypcie na Wawelu, obok królów, a jego serce złożono w 1936 roku w grobie matki na cmentarzu na Rossie w Wilnie. W Berlinie Hitler wziął udział w żałobnej mszy za marszałka. Po jego śmierci władzę przejęli jego dawni podwładni: prezydent Mościcki, minister Beck i nowy generalny inspektor, a od 1936 roku marszałek Edward Rydz-Śmigły. To oni, rządząc w imię jego testamentu, prowadzili Polskę w latach 1938–1939, odrzucili żądania Hitlera i we wrześniu 1939 roku stawili czoło jednocześnie Niemcom i Związkowi Radzieckiemu.

Ocena Piłsudskiego była sporna już za jego życia i pozostaje taka do dziś. Dla jednych był twórcą niepodległości i zwycięzcą 1920 roku, dla innych dyktatorem, który zniszczył młodą demokrację i zostawił następcom państwo autorytarne, skłócone z mniejszościami narodowymi i nieprzygotowane do wojny z dwoma potężnymi sąsiadami. Historycy przyznają mu jednak, że w 1918 roku nikt inny nie był w stanie tak szybko skupić władzy w Warszawie, a w 1920 roku obronić państwa przed sowiecką inwazją. Jego kult, budowany po 1926 roku przez sanację, przetrwał wojnę na emigracji, w PRL był przemilczany, a po 1989 roku Piłsudski znów stał się jednym z głównych symboli polskiej niepodległości.