Aneksja Korei przez Japonię

22 sierpnia 1910 roku w Seulu, w rezydencji japońskiego generalnego rezydenta na stokach góry Namsan, dwaj ludzie złożyli podpisy pod krótkim, ośmioartykułowym dokumentem. Za Cesarstwo Koreańskie podpisał premier Yi Wan-yong, za Cesarstwo Japonii generalny rezydent, generał i minister armii wicehrabia Masatake Terauchi. Artykuł pierwszy głosił, że cesarz Korei „całkowicie i na zawsze” przekazuje cesarzowi Japonii wszystkie prawa zwierzchnie nad całą Koreą. Artykuł drugi, że cesarz Japonii to przyjmuje i zgadza się na pełne przyłączenie Korei do swojego cesarstwa. Traktat przez tydzień trzymano w tajemnicy. Ogłoszono go i wprowadzono w życie dopiero 29 sierpnia. Stąd dwie daty, które spotyka się w opracowaniach: 22 sierpnia to dzień podpisania, 29 sierpnia to dzień, w którym Korea przestała istnieć jako państwo. Koreańczycy nazywają ten drugi dzień „dniem narodowej hańby” (kukchiil), a cały rok 1910 „hańbą roku kyŏngsul”. Dla Japonii aneksja zamykała piętnastoletnią drogę, która zaczęła się od wojny z Chinami, a dla imperium była kolejnym krokiem na kontynent azjatycki. Przez Koreę wiodła droga do Mandżurii.

Od zabójstwa królowej do protektoratu

Japońskie panowanie nad Koreą nie przyszło nagle. W wojnie z Chinami w latach 1894–1895 Japonia wyparła z półwyspu wpływy dynastii Qing, a w traktacie z Shimonoseki Chiny uznały „pełną i całkowitą niepodległość” Korei, co w praktyce oznaczało, że przestała ona być chińskim lennikiem i stała się celem rywalizacji Japonii z Rosją. Gdy dwór w Seulu zaczął szukać oparcia w Petersburgu, japoński poseł Gorō Miura zorganizował w październiku 1895 roku zabójstwo królowej Min, żony króla Gojonga i najbardziej wpływowej przeciwniczki Japończyków. Zbrodnia odniosła odwrotny skutek. W lutym 1896 roku Gojong uciekł do poselstwa rosyjskiego i przez rok rządził stamtąd krajem, a w październiku 1897 roku proklamował Cesarstwo Koreańskie i przyjął tytuł cesarza, by podkreślić, że nie jest niczyim wasalem.

Niepodległość tego państwa była krucha. Korea nie miała ani silnego wojska, ani sojuszników gotowych za nią walczyć. Przez kilka lat Rosja i Japonia równoważyły swoje wpływy na półwyspie, ale gdy Rosjanie po powstaniu bokserów zostali w Mandżurii, Tokio uznało, że spór trzeba rozstrzygnąć siłą. W lutym 1904 roku wybuchła wojna rosyjsko-japońska. Korea ogłosiła neutralność, ale wojska japońskie od razu weszły do Seulu, a 23 lutego rząd koreański musiał podpisać protokół, który pozwalał Japończykom korzystać z jego terytorium dla celów wojennych. W sierpniu 1904 roku kolejne porozumienie narzuciło Korei japońskiego doradcę finansowego i doradcę do spraw zagranicznych, Amerykanina w służbie japońskiej.

Zanim wojna się skończyła, wielkie mocarstwa uznały, że Korea należy do japońskiej strefy. Pod koniec lipca 1905 roku amerykański sekretarz wojny William Taft i premier Tarō Katsura uzgodnili w rozmowie spisanej w notatce, że Japonia nie ma zamiarów wobec amerykańskich Filipin, a Stany Zjednoczone przyjmują do wiadomości japońską zwierzchność nad Koreą. 12 sierpnia Wielka Brytania, odnawiając sojusz z Japonią, uznała jej prawo do „kierownictwa, kontroli i ochrony” w Korei. Wreszcie w traktacie z Portsmouth z 5 września 1905 roku pokonana Rosja przyznała, że Japonia ma w Korei przeważające interesy polityczne, wojskowe i gospodarcze. Koreańczyków nikt nie pytał o zdanie.

Protektorat i rządy Itō

W listopadzie 1905 roku do Seulu przyjechał jako nadzwyczajny wysłannik cesarza Mutsuhito najbardziej doświadczony polityk Japonii, czterokrotny premier i autor konstytucji, markiz Hirobumi Itō. Przywiózł projekt traktatu, który odbierał Korei prawo do prowadzenia własnej polityki zagranicznej. Cesarz Gojong odmówił. 17 listopada, gdy pałac otaczali żołnierze japońscy, Itō przyszedł wieczorem z dowódcą wojsk japońskich w Korei generałem Hasegawą Yoshimichim i żandarmami na posiedzenie rządu i wypytywał ministrów po kolei, czy się zgadzają. Premier Han Kyu-sŏl i minister finansów sprzeciwili się stanowczo, ale pięciu ministrów, wśród nich minister oświaty Yi Wan-yong, ostatecznie przyjęło traktat. Po północy, już 18 listopada, przyłożono pod nim pieczęć ministra spraw zagranicznych. Gojong traktatu nie podpisał i do końca uważał go za nieważny. Koreańczycy nazwali go traktatem roku ŭlsa, a ministrów, którzy go poparli, „pięcioma zdrajcami ŭlsa”. Na znak protestu odebrał sobie życie generał Min Yŏng-hwan, krewny zamordowanej królowej.

Korea stała się japońskim protektoratem. W lutym 1906 roku w Seulu zaczęła działać Generalna Rezydencja, a jej pierwszym szefem został Itō. Mówił, że Japonia nie chce „połknąć” Korei, lecz zreformować ją pod swoim nadzorem. Szukał koreańskich współpracowników i znalazł ich, między innymi w Yi Wan-yongu, którego w 1907 roku uczynił premierem. Stosunki z cesarzem szybko jednak zamieniły się we wzajemną wrogość. Gojong słał tajne listy do obcych monarchów, a w czerwcu 1907 roku wysłał trzech emisariuszy na drugą konferencję pokojową w Hadze, by ogłosili światu, że traktat z 1905 roku wymuszono przemocą. Delegaci nie zostali dopuszczeni do obrad, bo Korea w świetle traktatu nie miała już własnej dyplomacji. Jeden z nich, Yi Jun, zmarł w Hadze.

Dla Itō była to „ostatnia kropla”. Rząd Yi Wan-yonga zażądał od cesarza ustąpienia. 19 lipca 1907 roku Gojong wydał edykt, na mocy którego następca tronu miał sprawować władzę w jego imieniu. Japończycy i koreańscy ministrowie uznali to za abdykację i nazajutrz przeprowadzili ceremonię przekazania tronu, w której żaden z cesarzy osobiście nie uczestniczył. Cesarzem został syn Gojonga i królowej Min, Sunjong, schorowany i pozbawiony woli politycznej. 24 lipca Itō i Yi Wan-yong podpisali nowy układ: odtąd każda ustawa, każde rozporządzenie i każda nominacja na wysokie stanowisko wymagały zgody generalnego rezydenta, a w ministerstwach zasiedli japońscy wiceministrowie. Tajny aneks przewidywał rozwiązanie wojska. 1 sierpnia 1907 roku w Seulu rozbrojono koreańską gwardię, a część żołnierzy podjęła walkę. Rozwiązani wojskowi zasilili „armie sprawiedliwych” (ŭibyŏng), partyzantkę, która przez następne lata walczyła z Japończykami w całym kraju. Japońska armia tłumiła ją bezwzględnie, paląc wsie. Według japońskich statystyk w latach 1907–1911 zginęło kilkanaście tysięcy powstańców, a zabitych Japończyków było kilkuset.

Strzały w Harbinie

Powstanie przekonało Itō, że jego polityka „wychowania do samorządu” zawiodła. Wiosną 1909 roku premier Katsura i minister spraw zagranicznych Jutarō Komura przedstawili mu plan aneksji i Itō, ku ich zaskoczeniu, nie oponował. 6 lipca 1909 roku rząd w Tokio przyjął uchwałę, że Korea zostanie przyłączona „w stosownym czasie”. W czerwcu Itō ustąpił ze stanowiska generalnego rezydenta, a jego następca, Arasuke Sone, w lipcu odebrał Korei sądownictwo i więziennictwo. Jesienią armia przeprowadziła wielką obławę na partyzantów w prowincjach południowych.

26 października 1909 roku Itō, który pojechał do Mandżurii na rozmowy z rosyjskim ministrem finansów Władimirem Kokowcowem, wysiadł z pociągu na dworcu w Harbinie. Gdy przechodził przed szeregiem rosyjskiej gwardii honorowej, koreański działacz niepodległościowy An Jung-geun oddał do niego kilka strzałów z pistoletu. Itō zmarł niespełna pół godziny później w salonce swojego pociągu. An, schwytany przez Rosjan i wydany Japończykom, przedstawił przed sądem w Lüshunie piętnaście zarzutów wobec Itō, poczynając od zabójstwa królowej Min. Został stracony 26 marca 1910 roku. Zamach nie uratował Korei. Po śmierci Itō w Tokio nie było już nikogo, kto by hamował zwolenników szybkiej aneksji, a armia zyskała w sprawach koreańskich decydujący głos. Proaneksyjne stowarzyszenie Iljinhoe, wspierane przez japońskich nacjonalistów, ogłosiło w grudniu 1909 roku petycję o „połączenie” obu państw. Kilka tygodni później, 22 grudnia, młody patriota Yi Jae-myŏng zaatakował nożem Yi Wan-yonga przed katedrą w Seulu. Premier przeżył z przebitym płucem.

Terauchi w Seulu

30 maja 1910 roku generalnym rezydentem mianowano ministra armii Terauchiego, żołnierza z kręgu marszałka Aritomo Yamagaty, który zachował przy tym tekę ministra. Jego zadaniem było przeprowadzenie aneksji, cicho i bez rozlewu krwi. Rząd w Tokio ustalił w czerwcu zasady rządzenia Koreą po przyłączeniu, a w lipcu zatwierdził plan opracowany przez komisję przygotowawczą. 24 czerwca Korea musiała oddać Japończykom całą policję, którą podporządkowano żandarmerii wojskowej. Terauchi przybył do Seulu 23 lipca. Zakazał zebrań i przemówień, zamknął lub ocenzurował gazety, kazał z wyprzedzeniem zatrzymywać podejrzanych, a do miasta ściągnięto dodatkowe oddziały.

Rokowania właściwe trwały zaledwie kilka dni. Według większości opracowań 16 sierpnia Terauchi wezwał do swojej rezydencji premiera Yi Wan-yonga i ministra rolnictwa Cho Chung-ŭnga i przedstawił im projekt traktatu. Japońskie źródła podają, że pierwsze wezwanie do przyjęcia aneksji padło już na początku sierpnia. Yi Wan-yong nie protestował przeciw samemu przyłączeniu. Targował się o formę. Zażądał, by kraj zachował nazwę Chosŏn (po japońsku Chōsen), a cesarz tytuł „króla”, a nie proponowany przez Japończyków niższy tytuł, i Terauchi się zgodził. Japońskie relacje dodają, że Yi Wan-yong, rywalizujący z przywódcą Iljinhoe Song Pyŏng-junem o względy Japończyków, obawiał się, że jeśli sam nie przeprowadzi aneksji, zrobi to rząd jego przeciwnika. 18 sierpnia rada ministrów przyjęła projekt prawie bez zmian.

22 sierpnia

Rano 22 sierpnia na ulicach Seulu stali co kilkadziesiąt metrów japońscy żandarmi i żołnierze, a wokół pałaców rozstawiono wzmocnione posterunki. W pałacu Changdeokgung, gdzie mieszkał Sunjong, odbyła się narada w obecności cesarza. Według relacji koreańskich jedynym ministrem, który sprzeciwił się traktatowi, był minister oświaty Yi Yong-jik. Odsunięto go od dalszych obrad. Cesarz, któremu ministrowie przedstawili sprawę jako przesądzoną, wystawił Yi Wan-yongowi pełnomocnictwo do zawarcia traktatu. Pełnomocnictwo nosi cesarską pieczęć i podpis Sunjonga. Część historyków koreańskich uważa, że został on wymuszony, a sam cesarz według tradycji dworskiej do końca nie godził się na aneksję.

Z pełnomocnictwem w ręku Yi Wan-yong pojechał jeszcze tego samego dnia do rezydencji generalnego rezydenta. Tam on i Terauchi podpisali traktat i przyłożyli pieczęcie. Dokument miał osiem artykułów. Oprócz zrzeczenia się władzy przez cesarza Korei Japonia zobowiązywała się zapewnić cesarzowi, jego ojcu, następcy tronu i ich rodzinom stosowne tytuły, godność i dochody, nadać zaszczyty i pieniądze Koreańczykom „zasłużonym”, chronić osoby i mienie mieszkańców, którzy będą przestrzegać nowych praw, i w miarę możliwości przyjmować lojalnych Koreańczyków do służby państwowej. Ostatni artykuł stanowił, że traktat, zatwierdzony przez obu cesarzy, wejdzie w życie w dniu ogłoszenia. Według zapisków jednego z urzędników Generalnej Rezydencji wieczorem Terauchi miał ułożyć wiersz, w którym zastanawiał się, jak na księżyc tej nocy patrzyliby wodzowie, którzy w XVI wieku pod rozkazami Toyotomiego Hideyoshiego najeżdżali Koreę. Interpretacja tego wiersza jest w Japonii i Korei przedmiotem sporu.

Tydzień milczenia

Przez siedem dni Koreańczycy nie wiedzieli, że ich państwo zostało już sprzedane. Władze japońskie chciały przygotować się na wypadek zamieszek i uzgodnić z mocarstwami notę o skutkach aneksji dla cudzoziemców. 29 sierpnia 1910 roku traktat ogłoszono. Tego dnia cesarz Japonii wydał reskrypt o przyłączeniu Korei i dekret, na mocy którego kraj nazywano odtąd Chōsen. Generalną Rezydencję zastąpiło Generalne Gubernatorstwo, a stolica Seul otrzymała japońską nazwę urzędową Keijō. Sunjong ogłosił, że oddaje władzę „sąsiadowi, któremu zawsze ufał”, by zapewnić pokój na Wschodzie i dobrobyt ludu, i wezwał poddanych, by przyjęli nowe rządy spokojnie. Ten reskrypt opatrzony jest pieczęcią, ale bez osobistego podpisu monarchy, na co zwracają uwagę zwolennicy tezy o nieważności traktatu. Cesarstwo Koreańskie przestało istnieć po trzynastu latach, a wraz z nim panująca od 1392 roku dynastia Joseon.

Rodzina cesarska otrzymała w japońskim cesarstwie pozycję zbliżoną do książąt krwi. Sunjong stał się „królem Yi z pałacu Changdeok”, Gojong „starszym królem Yi z pałacu Deoksu”. Obaj żyli dalej w swoich pałacach, otoczeni japońskimi urzędnikami. W październiku 1910 roku kilkudziesięciu Koreańczyków, głównie z dworu i rządu, otrzymało japońskie tytuły szlacheckie i dotacje. Yi Wan-yong został hrabią. Niektórzy odmówili przyjęcia tytułu. Część ludzi dawnego reżimu wybrała śmierć: we wrześniu 1910 roku popełnił samobójstwo poeta i kronikarz Hwang Hyŏn, zostawiając wiersz o tym, jak trudno być człowiekiem wykształconym w taki czas. Rozwiązano wszystkie organizacje polityczne, także Iljinhoe, które liczyło na nagrodę za swoje usługi.

1 października 1910 roku Terauchi objął urząd pierwszego generalnego gubernatora. Podlegał bezpośrednio cesarzowi, miał władzę wykonawczą, prawo wydawania rozporządzeń z mocą ustawy i dowództwo nad wojskiem w Korei. Jego rządy, oparte na żandarmerii pełniącej funkcje policji, Koreańczycy nazwali „rządami szabli”. Pomiar gruntów, prowadzony w latach 1910–1918, pozbawił wielu chłopów ziemi, którą uprawiali bez dokumentów. Szkoły uczyły po japońsku i japońskiej historii. Wielkie mocarstwa przyjęły aneksję do wiadomości bez protestu. Rosja uznała japońską swobodę działania w Korei już w tajnym układzie z 1907 roku, a 4 lipca 1910 roku zawarła z Japonią kolejne porozumienie o podziale wpływów w Mandżurii. Wielka Brytania i Stany Zjednoczone dbały głównie o interesy handlowe swoich obywateli.

Spór o ważność traktatu

Pytanie, czy traktat był ważny, do dziś dzieli Koreańczyków i Japończyków. Strona koreańska wskazuje, że traktaty z lat 1905–1910 zawarto pod groźbą wojska, bez swobodnej zgody monarchy i z naruszeniem koreańskich procedur, a więc były nieważne od początku. Strona japońska utrzymywała, że układ zawarto zgodnie z ówczesnym prawem międzynarodowym, a mocarstwa go uznały. Gdy w 1965 roku Japonia i Korea Południowa nawiązywały stosunki dyplomatyczne, kompromis ujęto w formule, że wszystkie traktaty zawarte między oboma cesarstwami do 22 sierpnia 1910 roku włącznie są „już nieważne”. Każda strona rozumie ją po swojemu. Na międzynarodowej konferencji historyków i prawników zorganizowanej w 2001 roku na Uniwersytecie Harvarda większość badaczy zachodnich nie przyjęła tezy o prawnej nieważności aneksji, zarazem nikt nie kwestionował, że została ona wymuszona.

Długi cień aneksji

Dla Japonii aneksja Korei nie była końcem drogi, lecz jej nowym etapem. Półwysep stał się pomostem do Mandżurii. Koleje z Pusanu przez Seul do Sinŭiju połączono w 1911 roku mostem na Jalu z linią do Mukdenu, a dalej z japońską koleją w południowej Mandżurii, zdobytą w Portsmouth. Od drugiej połowy lat 10. w Korei stacjonowały na stałe dwie japońskie dywizje, a w Mandżurii osiedlały się setki tysięcy Koreańczyków, uciekających przed biedą i japońskimi rządami. Ich obecność stała się dla Tokio pretekstem do „ochrony poddanych” za granicą. Latem 1931 roku starcie koreańskich osadników z chińskimi chłopami pod Wanbaoshanem wywołało w Korei krwawe pogromy Chińczyków i zaogniło stosunki chińsko-japońskie. Kilka tygodni później oficerowie Armii Kwantuńskiej zorganizowali incydent mukdeński, a 21 września 1931 roku dowódca japońskiej armii w Korei, generał Senjūrō Hayashi, bez zgody cesarza i rządu wysłał swoje wojska przez Jalu do Mandżurii. Okupacja Mandżurii i utworzenie Mandżukuo były pierwszym aktem japońskiej ekspansji, która w 1937 roku przerodziła się w wojnę z Chinami, a w 1941 roku w wojnę na Pacyfiku.

Korea płaciła za tę ekspansję coraz wyższą cenę. Po 1919 roku, gdy japońskie wojsko i policja stłumiły pokojowe demonstracje Ruchu 1 Marca, przywódcy niepodległościowi utworzyli w Szanghaju Koreański Rząd Tymczasowy. W latach 30. i 40. generalni gubernatorzy, zwłaszcza generał Jirō Minami, a po nim Kuniaki Koiso, późniejszy premier Japonii, prowadzili politykę przymusowej asymilacji: Koreańczykom kazano oddawać cześć w świątyniach shintō, przyjmować japońskie nazwiska i porzucać własny język w szkołach. W czasie wojny setki tysięcy ludzi wywieziono do przymusowej pracy w Japonii i na terenach okupowanych, kobiety zmuszano do prostytucji w wojskowych domach publicznych, a od 1944 roku Koreańczyków powoływano do armii. Japońskie panowanie skończyło się w sierpniu 1945 roku. Wyzwolony kraj podzielono jednak wzdłuż 38 równoleżnika między wojska radzieckie i amerykańskie, a podział ten po wojnie koreańskiej trwa do dziś.