Gentarō Kodama

Gentarō Kodama uchodził za najzdolniejszego stratega armii japońskiej epoki Meiji. Niewysoki, energiczny i bezpośredni, łączył talent sztabowca z umiejętnościami administratora i polityka. Przez osiem lat rządził Tajwanem, pierwszą kolonią Japonii, i wraz ze swoim zastępcą Shinpei Gotō stworzył model rządów kolonialnych, łączący brutalne tłumienie oporu z nowoczesną administracją i inwestycjami. W wojnie z Rosją był szefem sztabu marszałka Iwao Ōyamy i mózgiem japońskich operacji w Mandżurii, a po Mukdenie jednym z pierwszych, którzy przekonywali rząd, że trzeba szukać pokoju. Zmarł nagle w 1906 roku, kierując komisją, która tworzyła Kompanię Kolei Południowomandżurskiej. To przedsiębiorstwo i strzegące go wojska stały się w następnych dekadach podstawą japońskiej ekspansji w Mandżurii, zakończonej jej podbojem w 1931 roku.

Dzieciństwo w Tokuyamie

Urodził się 14 kwietnia 1852 roku (część źródeł podaje 16 marca) w Tokuyamie, w małej domenie podległej książętom Chōshū, na zachodnim krańcu wyspy Honsiu. Dziś miasto nosi nazwę Shūnan. Jego ojciec, samuraj średniej rangi, zmarł, gdy chłopiec miał cztery lata. Rodzinę przejął mąż jego starszej siostry, ale w 1864 roku, w czasie krwawych walk stronnictw w domenie, został zamordowany przez zwolenników siogunatu, a ród Kodamów stracił majątek i pozycję. Te lata biedy i upokorzenia ukształtowały ambitnego chłopca, który przez całe życie musiał sam wywalczyć sobie miejsce w świecie.

Jako szesnastolatek wstąpił do oddziału ochotników domeny i w 1869 roku walczył w ostatniej fazie wojny boshin pod Hakodate na Hokkaido, gdzie dawni zwolennicy siogunatu złożyli broń. Od 1870 roku służył w nowej armii cesarskiej, zaczynając od najniższych stopni podoficerskich, ale awansował niezwykle szybko.

Saga, Kumamoto i Satsuma

W latach 70. XIX wieku armia cesarska tłumiła kolejne bunty samurajów niezadowolonych z reform. Kodama jako kapitan został ciężko ranny w 1874 roku przy tłumieniu buntu w Sadze, a w 1876 roku uczestniczył w zdławieniu buntu Shinpūren w Kumamoto. W 1877 roku, podczas buntu Satsumy, był oficerem sztabu w zamku Kumamoto, który przez blisko dwa miesiące bronił się przed armią Takamoriego Saigō. Obrona zamku pod dowództwem generała Tateki Taniego przesądziła o klęsce buntu, a młody major zdobył opinię znakomitego oficera.

Twórca kadr armii

W latach 80. Kodama należał do grupy oficerów, którzy przebudowywali armię japońską według wzorów pruskich. Od 1885 roku pracował w Szkole Wojennej, kształcącej oficerów sztabu, a w 1887 roku został jej komendantem. Współpracował blisko z niemieckim doradcą majorem Jakobem Meckelem, który uczył japońskich oficerów taktyki, organizacji i pracy sztabowej. Według przekazów Meckel cenił go wyżej niż innych swoich uczniów. W 1891 roku Kodama odbył podróż studyjną po Europie, a w 1892 roku został wiceministrem armii.

W czasie wojny chińsko-japońskiej w latach 1894–1895 Kodama pozostał w ministerstwie w Tokio i odpowiadał za zaplecze armii. Po wojnie powierzono mu kwarantannę ponad dwustu tysięcy żołnierzy wracających z kontynentu, wśród których szerzyła się cholera. Do kierowania stacjami kwarantanny zatrudnił młodego lekarza i urzędnika Shinpei Gotō. Sprawność, z jaką obaj przeprowadzili tę operację, zapoczątkowała ich długoletnią współpracę.

Gubernator Tajwanu

Na mocy traktatu z Shimonoseki Japonia przejęła Tajwan, ale przez kilka pierwszych lat nie potrafiła nad nim zapanować. Zbrojny opór nie ustawał, a kolejni gubernatorzy, w tym generał Maresuke Nogi, nie radzili sobie z administracją. W Tokio pojawiały się nawet głosy, by wyspę sprzedać. 26 lutego 1898 roku Kodama został czwartym generalnym gubernatorem Tajwanu, a Gotō szefem administracji cywilnej. Sprawowali władzę przez osiem lat i zmienili oblicze kolonii.

Ich politykę nazywano metodą kija i marchewki. Kij oznaczał bezwzględne zwalczanie zbrojnego oporu, który władze nazywały bandytyzmem. Na podstawie ustawy o karaniu bandytów z 1898 roku sądy doraźne skazywały na śmierć tysiące ludzi, a obiecana „uległym” amnestia bywała pułapką. Według danych samych władz kolonialnych w latach 1898–1902 zabito lub stracono około 12 tysięcy uznanych za buntowników. Japońska policja rozbudowała sieć posterunków na całej wyspie i wprowadziła system odpowiedzialności zbiorowej, wzorowany na chińskim baojia, w którym za przestępstwo jednego mieszkańca odpowiadały sąsiednie domy. Marchewką była nowoczesna administracja: spis ludności i pomiary gruntów, które uporządkowały własność i podatki, państwowy monopol na opium, który miał stopniowo ograniczać nałóg, wodociągi, kanalizacja i walka z epidemiami, koleje, porty i rozwój przemysłu cukrowniczego. Pod koniec rządów Kodamy Tajwan przestał wymagać dopłat z budżetu Japonii, a japońscy politycy przedstawiali go jako dowód, że ich kraj potrafi rządzić koloniami nie gorzej niż Europejczycy.

Tajwan nie pochłaniał Kodamy całkowicie. Często przebywał w Tokio i zajmował kolejne urzędy, pozostawiając codzienne rządy Gotō. Od grudnia 1900 do marca 1902 roku był ministrem armii w gabinecie Hirobumiego Itō i w pierwszym gabinecie Tarō Katsury. Latem 1903 roku Katsura powierzył mu na kilka miesięcy teki spraw wewnętrznych i edukacji, a w Japonii mówiło się o nim jako o przyszłym premierze.

Przygotowania do wojny

1 października 1903 roku zmarł nagle generał Iyozō Tamura, zastępca szefa Sztabu Generalnego, który przygotowywał plany wojny z Rosją. Kodama zrezygnował wtedy z teki ministra i 12 października objął stanowisko zastępcy szefa sztabu, niższe od dotychczasowego. Ten krok, który odebrano jako akt patriotycznego poświęcenia, uczynił go faktycznym kierownikiem przygotowań do wojny. Wraz z marszałkiem Ōyamą, szefem Sztabu Generalnego, i ministrem marynarki opracowywał plany wspólnych działań armii i floty. Kodama należał do tych, którzy przekonywali rząd, że czas działa na korzyść Rosji i że wojnę trzeba rozpocząć, zanim koleją transsyberyjską przybędą na wschód nowe rosyjskie wojska.

Wojna z Rosją

Po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej cesarz 20 czerwca 1904 roku mianował Ōyamę naczelnym dowódcą Armii Mandżurskiej, a Kodamę, awansowanego właśnie na generała, szefem jej sztabu. W praktyce to Kodama planował operacje, a Ōyama dawał mu swobodę i brał na siebie odpowiedzialność. Obaj tworzyli jeden z najlepiej zgranych zespołów dowódczych tamtej epoki.

Pod Liaoyangiem na przełomie sierpnia i września 1904 roku trzy japońskie armie generałów Tamemoto Kurokiego, Yasukaty Oku i Michitsury Nozu zmusiły Aleksieja Kuropatkina do odwrotu, a w październiku odparły rosyjską ofensywę nad rzeką Szaho. Tymczasem 3 Armia Nogiego wykrwawiała się pod Port Arturem. Kodama od dawna uważał, że należy skupić wysiłek na Wzgórzu 203, z którego można było ostrzeliwać rosyjskie okręty w porcie. Na przełomie listopada i grudnia, z pełnomocnictwem Ōyamy, pojechał do kwatery Nogiego. 5 grudnia wzgórze padło, a w ciągu kilku dni ciężka artyleria zatopiła okręty eskadry. Zakres jego roli jest sporny. Popularna w Japonii opowieść, utrwalona w powieści Ryōtarō Shiby „Saka no ue no kumo”, mówi, że Kodama faktycznie odebrał Nogiemu dowództwo i sam poprowadził zwycięski szturm. Historycy zwracają uwagę, że dokumenty z epoki tego nie potwierdzają, a sam Kodama o swoim udziale milczał.

Na początku 1905 roku Kodama zaplanował bitwę pod Mukdenem, stoczoną od 20 lutego do 10 marca. Japończycy chcieli oskrzydlić Rosjan z obu stron, a gdy 3 Armia, przybyła spod Port Artura, zaczęła obchodzić ich zachodnie skrzydło, Kuropatkin nakazał odwrót. Okrążenie się nie udało, a zwycięstwo kosztowało Japończyków około 70 tysięcy zabitych i rannych. Kodama zrozumiał, że armia nie ma już ani rezerw, ani amunicji na kolejną taką bitwę, a Rosja może wciąż przysyłać nowe wojska. W marcu pojechał do Tokio i przekonywał premiera Katsurę i starych mężów stanu, że trzeba jak najszybciej zawrzeć pokój, póki Japonia jest zwycięzcą. Wynikiem tych starań było pośrednictwo prezydenta Theodore’a Roosevelta i traktat z Portsmouth.

Mandżuria i śmierć

W kwietniu 1906 roku Kodama został szefem Sztabu Generalnego i otrzymał tytuł wicehrabiego. Zajął się przede wszystkim sprawą Mandżurii, gdzie Japonia przejęła po Rosji dzierżawę Port Artura i kolej z Changchun na południe. Kodama chciał, by Japonia urządziła się tam na stałe i rządziła strefą kolejową na wzór tajwański, przez potężną kompanię, która zarządzałaby nie tylko torami, ale także kopalniami, miastami i osadnictwem. Jego plany budziły sprzeciw zarówno mocarstw zachodnich, które domagały się otwarcia Mandżurii dla handlu, jak i części polityków japońskich. Na naradzie u premiera w maju 1906 roku Hirobumi Itō skrytykował wojskowych za przedłużanie okupacji i przypomniał, że Mandżuria nie jest terytorium Japonii, lecz należy do Chin.

W lipcu 1906 roku Kodama stanął na czele komisji, która tworzyła Kompanię Kolei Południowomandżurskiej. Jej pierwszym prezesem, z jego polecenia, został Gotō. Dziesięć dni później, 23 lipca 1906 roku, Kodama zmarł nagle w Tokio na wylew krwi do mózgu, mając zaledwie 54 lata. Jego śmierć uznano w Japonii za narodowe nieszczęście. W następnym roku jego syn Hideo otrzymał w uznaniu zasług ojca tytuł hrabiego. W świątyniach na wyspie Enoshima i w rodzinnym Shūnan czczono go później jako bóstwo shintō.

Znaczenie

Kodama zmarł, zanim Japonia na dobre wkroczyła w epokę, w której armia zaczęła prowadzić własną politykę, ale wiele z tego, co zbudował, przetrwało go i posłużyło tej epoce. Kompania Kolei Południowomandżurskiej, której był współtwórcą, stała się państwem w państwie, zarządzającym kopalniami, portami i miastami w południowej Mandżurii. Wojska strzegące dzierżawy i kolei przekształcono w 1919 roku w Armię Kwantuńską, której oficerowie we wrześniu 1931 roku wysadzili tory tej właśnie kolei pod Mukdenem i rozpoczęli podbój Mandżurii. Tajwański model Kodamy i Gotō, łączący modernizację z represjami i policyjnym nadzorem, Japonia przenosiła potem do Korei i Mandżukuo.

Rodzina Kodamy pozostała blisko władzy. Jego syn Hideo był w latach 30. i 40. kilkakrotnie ministrem, a córka wyszła za Kōichiego Kido, który w latach 1940–1945 jako lord strażnik pieczęci był najbliższym doradcą cesarza Hirohito. Pamięć o samym Kodamie jako o genialnym strategu wojny z Rosją, ożywiona po wojnie przez powieść Shiby, do dziś przyćmiewa w Japonii jego rolę kolonialnego gubernatora.