Michitsura Nozu

Michitsura Nozu był jednym z wojskowych z Satsumy, którzy zbudowali armię epoki Meiji i poprowadzili ją do dwóch zwycięskich wojen. W wojnie z Chinami w latach 1894–1895 jego 5 Dywizja pobiła Chińczyków pod Pjongjangiem i wyparła ich z Korei, a potem jako dowódca 1 Armii zakończył kampanię w Mandżurii. W wojnie z Rosją dowodził 4 Armią, która w bitwach pod Liaoyangiem, nad Szaho i pod Mukdenem trzymała środek japońskiego frontu. Nozu nie zajmował się polityką, ale zostawił po sobie ważnego następcę: jego zięć, generał Yūsaku Uehara, stał się przywódcą stronnictwa Satsumy w armii i w 1912 roku jako minister armii obalił rząd, pokazując, że wojsko może narzucać swoją wolę cywilnym gabinetom.

Samuraj z Satsumy

Urodził się w 1841 roku w Kagoshimie, stolicy domeny Satsuma na wyspie Kiusiu, w rodzinie samuraja niskiej rangi. Źródła różnią się co do dokładnej daty. Japońskie encyklopedie podają jedenasty miesiąc dwunastego roku ery Tenpō według kalendarza księżycowego, czyli przełom 1841 i 1842 roku, ale różnie określają dzień, a część zachodnich opracowań podaje nawet 1840 rok. Jego starszy brat, Shizuo Nozu, także został generałem.

Młody Nozu uczył się szermierki u Kaneyoshiego Yakumaru, mistrza odmiany szkoły jigen-ryū, typowej dla samurajów z Satsumy. W wojnie boshin, która w latach 1868–1869 obaliła siogunat, dowodził oddziałem wojsk Satsumy i przeszedł cały szlak bojowy wojsk cesarskich, od bitwy pod Toba-Fushimi koło Kioto w styczniu 1868 roku, przez walki w krainie Aizu na północy Honsiu, po ostatnie starcia pod Hakodate na Hokkaido w 1869 roku.

Budowa armii

W 1871 roku Nozu został majorem w nowo tworzonej armii cesarskiej, a w 1874 roku pułkownikiem. W 1876 roku odbył podróż do Stanów Zjednoczonych, gdzie zwiedził Wystawę Stulecia w Filadelfii. W 1877 roku, podczas buntu Satsumy, był szefem sztabu 2 Brygady i walczył przeciw powstańcom Takamoriego Saigō, własnym ziomkom z Kagoshimy. W 1878 roku został generałem majorem, a w 1884 roku towarzyszył ministrowi armii Iwao Ōyamie w podróży po Europie, w czasie której badano organizację armii europejskich. W tym samym roku, gdy w Japonii utworzono nowoczesną arystokrację, otrzymał tytuł wicehrabiego. W 1885 roku, już jako generał porucznik, objął dowództwo okręgu wojskowego w Hiroszimie, przekształconego w 1888 roku w 5 Dywizję.

Wojna z Chinami

Latem 1894 roku japońskie wojska wkroczyły do Korei, gdzie stacjonowały już wojska chińskie, i rozpoczęła się wojna chińsko-japońska. 5 Dywizja Nozu była pierwszym wielkim związkiem japońskim wysłanym na półwysep. We wrześniu, nie czekając na resztę 1 Armii generała (późniejszego marszałka) Aritomo Yamagaty, Nozu poprowadził kilka kolumn na Pjongjang, gdzie umocniło się kilkanaście tysięcy żołnierzy chińskich. W bitwie pod Pjongjangiem 15 września Japończycy zaatakowali miasto z kilku stron, a w nocy Chińczycy porzucili je i uciekli na północ, ponosząc w odwrocie ciężkie straty. Zwycięstwo oczyściło Koreę z wojsk chińskich i otworzyło Japończykom drogę nad Jalu i do Mandżurii.

Zimą Yamagata, chory i skłócony z dowództwem w Tokio, które krytykowało jego samowolne decyzje, został odwołany do kraju. 19 grudnia 1894 roku Nozu objął po nim dowództwo 1 Armii. Na początku 1895 roku prowadził działania w południowej Mandżurii wokół Haichengu, odpierając chińskie próby odbicia miasta, a w marcu jego wojska pobiły Chińczyków w bitwach pod Niuzhuangiem, Yingkou i Tianzhuangtai, ostatnich wielkich bitwach lądowych tej wojny. W marcu 1895 roku Nozu awansował na generała, a po wojnie dostał tytuł hrabiego. Traktat z Shimonoseki dał Japonii Tajwan i Półwysep Liaotung, ale pod naciskiem Rosji, Francji i Niemiec Japonia musiała zwrócić Liaotung Chinom. Ziemie, o które walczyły wojska Nozu, dziesięć lat później stały się ponownie polem bitwy, tym razem z Rosją.

Między wojnami

Po wojnie Nozu dowodził Dywizją Gwardii, obroną Tokio i okręgiem wschodnim, a następnie był generalnym inspektorem szkolenia wojskowego, odpowiedzialnym za wyszkolenie całej armii. Popierał karierę młodego oficera z Satsumy, Yūsaku Uehary, któremu pomógł zdobyć wykształcenie inżynieryjne we Francji i któremu oddał za żonę swoją córkę Makiko.

4 Armia

W maju 1904 roku, kilka miesięcy po wybuchu wojny rosyjsko-japońskiej, na wybrzeżu Mandżurii pod Dagushan, między armiami Tamemoto Kurokiego i Yasukaty Oku, wylądowała 10 Dywizja. W czerwcu na jej bazie utworzono nową 4 Armię, a jej dowództwo objął ponad sześćdziesięcioletni już Nozu. Zadaniem armii Nozu było wypełnić lukę między dwiema pozostałymi i nacierać w środku frontu na Liaoyang.

Pod Liaoyangiem, od 25 sierpnia do 3 września 1904 roku, 4 Armia atakowała rosyjskie pozycje od południa, obok armii Oku, podczas gdy Kuroki obchodził Rosjan od wschodu. W październiku, nad rzeką Szaho, gdy Aleksiej Kuropatkin uderzył na japońskie prawe skrzydło, wojska Nozu i Oku przeszły do kontrnatarcia, obeszły rosyjskie prawe skrzydło i zmusiły Rosjan do odwrotu.

W bitwie pod Mukdenem, od 20 lutego do 10 marca 1905 roku, 4 Armia stała w środku japońskiego ugrupowania, na wschód od kolei. Nozu nie atakował frontalnie, lecz ponad stu ciężkimi działami ostrzeliwał rosyjskie pozycje i wiązał stojące przed nim wojska, podczas gdy armie na skrzydłach, zwłaszcza 3 Armia Maresuke Nogi na zachodzie, próbowały okrążyć Rosjan. Mimo to jego armia straciła pod Mukdenem blisko 17 tysięcy zabitych i rannych. Według japońskich opracowań Nozu starał się oszczędzać żołnierzy i jego armia wyszła z wojny w najlepszym stanie ze wszystkich. Kilka miesięcy później wojnę zakończył traktat z Portsmouth.

Ostatnie lata

W styczniu 1906 roku Nozu otrzymał godność marszałka (gensui), a we wrześniu 1907 roku tytuł markiza. Zasiadał w Izbie Parów. Na krótko przed śmiercią dostał najwyższe japońskie odznaczenie, Wielką Wstęgę Orderu Chryzantemy. Zmarł 18 października 1908 roku w Tokio i został pochowany na cmentarzu Aoyama.

Spadkobierca: Uehara

Najważniejszym dziedzictwem Nozu w polityce japońskiej okazał się jego zięć. Yūsaku Uehara w grudniu 1912 roku, jako minister armii w drugim rządzie Kinmochiego Saionjiego, zażądał utworzenia dwóch nowych dywizji do obsadzenia zaanektowanej Korei. Gdy rząd, ze względu na stan finansów, odmówił, Uehara zrezygnował, zwracając się bezpośrednio do cesarza z pominięciem premiera. Armia odmówiła wskazania jego następcy, a ponieważ ministrem armii mógł być tylko generał w czynnej służbie, cały gabinet musiał podać się do dymisji. Ten precedens pokazał, że armia może obalić każdy rząd, który się jej sprzeciwi, i w latach 30. wielokrotnie z tego korzystała. Uehara był potem w latach 1915–1923 szefem Sztabu Generalnego, a w 1921 roku został marszałkiem. Wokół niego skupiło się stronnictwo Satsumy w armii, a według części historyków z jego kręgu wywodzili się późniejsi przywódcy radykalnej frakcji Drogi Cesarskiej (Kōdō-ha) z lat 30., generałowie Sadao Araki i Jinzaburō Mazaki.

Znaczenie

Nozu był wybitnym dowódcą polowym epoki Meiji, cenionym za umiejętność manewru i dbałość o życie żołnierzy. Jego zwycięstwo pod Pjongjangiem w 1894 roku zakończyło wpływy chińskie w Korei, a jego 4 Armia w latach 1904–1905 pomogła wyprzeć Rosjan z południowej Mandżurii. Obie wojny dały Japonii Koreę i przyczółek w Mandżurii, z którego w 1931 roku wyruszyła na podbój całego regionu. Przez zięcia Nozu był też związany z procesem, który miał zaważyć na losach Japonii: z przemianą armii z narzędzia rządu w samodzielną siłę polityczną, która w latach 30. przejęła kontrolę nad państwem.