Aritomo Yamagata

Aritomo Yamagata był ojcem nowoczesnej armii japońskiej i przez ćwierć wieku najpotężniejszym człowiekiem w Japonii poza cesarzem. Wprowadził powszechny pobór, zbudował sztab generalny na wzór pruski, napisał kodeks moralny żołnierza i dwukrotnie był premierem, a jako najstarszy z genrō, nieformalnej rady starych mężów stanu, decydował o tym, kto stanie na czele rządu. Z punktu widzenia historii wojny najważniejsze jest to, że stworzył ramy, w których działała armia aż do 1945 roku: wojsko podległe bezpośrednio cesarzowi, a nie rządowi, z prawem blokowania gabinetów, i doktrynę, według której bezpieczeństwo Japonii wymagało panowania nad Koreą, a później nad Mandżurią. Wychował całe pokolenie generałów, od Tarō Katsury po Masatake Terauchiego, i do końca życia był wrogiem partii politycznych.

Młodość w Chōshū

Urodził się 14 czerwca 1838 roku w Hagi, stolicy księstwa Chōshū na zachodnim krańcu wyspy Honsiu, w rodzinie samuraja najniższej rangi. Matka zmarła, gdy miał pięć lat, i wychowywała go babka. Jako młody urzędnik księstwa w 1858 roku trafił na kilka miesięcy do szkoły Shōina Yoshidy, nauczyciela, którego uczniami byli także Hirobumi Itō i wielu innych przywódców restauracji Meiji. Po egzekucji Yoshidy w 1859 roku związał się z radykałami z Chōshū, którzy pod hasłem „czcić cesarza, wypędzić barbarzyńców” walczyli z siogunatem i cudzoziemcami.

W 1863 roku wstąpił do Kiheitai, oddziału ochotniczego utworzonego przez Shinsaku Takasugiego, w którym obok samurajów służyli chłopi i mieszczanie, i wkrótce został jednym z jego dowódców. W 1864 roku został ranny, gdy flota zachodnich mocarstw zbombardowała forty w Shimonoseki. Doświadczenie z Kiheitai przekonało go, że dobrze wyszkoleni chłopi mogą być równie dobrymi żołnierzami jak samuraje. W wojnie boshin w latach 1868–1869 dowodził wojskami Chōshū w ciężkich walkach z domenami północnej Japonii, które broniły siogunatu.

Armia z poboru

W latach 1869–1870 Yamagata razem z Tsugumichim Saigō, młodszym bratem Takamoriego Saigō, objechał Europę i studiował armie Francji, Wielkiej Brytanii i Prus. Największe wrażenie zrobił na nim pruski system powszechnego poboru. Po powrocie został wiceministrem wojny i współtworzył gwardię cesarską złożoną z oddziałów Satsumy, Chōshū i Tosy, która w 1871 roku zapewniła rządowi siłę potrzebną do zniesienia księstw feudalnych.

W styczniu 1873 roku, w dużej mierze z jego inicjatywy, wprowadzono powszechny obowiązek służby wojskowej dla mężczyzn wszystkich stanów. Wielu samurajów uznało to za odebranie im przywileju, a chłopi buntowali się przeciw „podatkowi krwi”. Yamagata, od 1873 roku minister armii, tłumił ten opór. W 1872 roku omal nie stracił kariery, gdy okazało się, że jego znajomy, dostawca wojskowy, roztrwonił ogromne sumy z kasy ministerstwa, a potem popełnił samobójstwo, ale szybko wrócił do łask. Próbą dla nowej armii był bunt Satsumy w 1877 roku. Yamagata dowodził siłami rządowymi i jego żołnierze z poboru pokonali samurajów Takamoriego Saigō, który zginął we wrześniu 1877 roku w ostatniej bitwie pod Shiroyamą.

Państwo w państwie

W grudniu 1878 roku Yamagata wyodrębnił z ministerstwa armii sztab generalny na wzór pruski, z Tarō Katsurą jako jednym z głównych doradców, i sam został jego szefem. Szef sztabu podlegał bezpośrednio cesarzowi, a w sprawach dowodzenia mógł zwracać się do tronu z pominięciem rządu. Ta zasada niezależności dowództwa, zapisana potem pośrednio w konstytucji, stała się źródłem wielu późniejszych kryzysów, gdy armia działała bez wiedzy i zgody gabinetu. W 1882 roku z inicjatywy Yamagaty cesarz Mutsuhito ogłosił reskrypt do żołnierzy i marynarzy. Nakazywał on lojalność wobec cesarza, posłuszeństwo i trzymanie się z dala od polityki, a obowiązek wobec władcy nazywał cięższym od góry, śmierć zaś lżejszą od pióra. Każdy żołnierz musiał go znać na pamięć aż do 1945 roku.

W latach 80. Yamagata jako minister spraw wewnętrznych zbudował scentralizowaną policję i, z pomocą niemieckiego prawnika Alberta Mossego, system samorządu lokalnego, w którym urzędnicy z Tokio kontrolowali życie aż do poziomu wsi. W grudniu 1887 roku na mocy ustawy o utrzymaniu porządku publicznego wydalono ze stolicy kilkuset działaczy ruchu na rzecz praw ludu.

Premier i „linia interesu”

24 grudnia 1889 roku Yamagata został premierem. W 1890 roku jego rząd przygotował ogłoszony w październiku reskrypt cesarski o wychowaniu, który na pół wieku wyznaczył kierunek japońskiej szkoły: lojalność wobec cesarza i gotowość oddania życia za państwo. Na pierwszej sesji nowego parlamentu, w grudniu 1890 roku, Yamagata wyłożył w przemówieniu doktrynę, która określała japońską politykę wobec kontynentu. Japonia musi bronić nie tylko „linii suwerenności”, czyli własnych granic, lecz także „linii interesu”, czyli obszaru, od którego zależy jej bezpieczeństwo. Tym obszarem była Korea. Z doktryny wynikało, że armia i flota muszą być wielokrotnie większe, niż wymagałaby sama obrona wysp. Z czasem „linia interesu” przesuwała się dalej, do Mandżurii i Mongolii. Rząd Yamagaty upadł w maju 1891 roku po starciach z opozycją w parlamencie.

W wojnie z Chinami w latach 1894–1895 Yamagata, choć miał już 56 lat, wymógł, by powierzono mu dowództwo 1 Armii. Poprowadził ją przez Koreę za rzekę Jalu do Mandżurii, ale chorował i działał wbrew planom Tokio, więc w grudniu 1894 roku cesarz odwołał go do kraju. Po wojnie Yamagata doprowadził do podwojenia liczby dywizji, z siedmiu do trzynastu. Po zabójstwie królowej Min w 1895 roku, gdy Rosja zyskała przewagę w Seulu, pojechał na koronację Mikołaja II do Moskwy i 9 czerwca 1896 roku podpisał z ministrem spraw zagranicznych Aleksiejem Łobanowem-Rostowskim protokół, w którym oba państwa zgodziły się na wspólny wpływ w Korei i prawo trzymania tam wojsk. W styczniu 1898 roku otrzymał godność marszałka (gensui).

Drugi rząd

Od listopada 1898 do października 1900 roku Yamagata był premierem po raz drugi. Podniósł podatek gruntowy, by sfinansować zbrojenia, i utrudnił działaczom partyjnym dostęp do wysokich urzędów. Jego rząd uchwalił w marcu 1900 roku ustawę o policji porządkowej, wymierzoną w ruch robotniczy, i wysłał wojska do Chin w czasie powstania bokserów. Najdonioślejszy był przepis z maja 1900 roku, że ministrami armii i marynarki mogą być tylko generałowie i admirałowie w czynnej służbie. Odtąd armia mogła obalić rząd, wycofując swojego ministra, albo nie dopuścić do jego powstania, odmawiając kandydata. Przepis złagodzono w 1913 roku, ale w 1936 roku go przywrócono i posłużył wojsku do narzucania swojej woli kolejnym gabinetom.

Genrō

Po 1900 roku Yamagata nie był już premierem, ale jako genrō rządził zza kulis. Jego frakcja, złożona z wojskowych i urzędników, rywalizowała z frakcją Itō, który w 1900 roku założył partię Rikken Seiyūkai. Premierem w latach 1901–1906 został jego protegowany Katsura. Yamagata popierał sojusz z Wielką Brytanią z 1902 roku i należał do tych, którzy w latach 1903–1904 uważali wojnę z Rosją za nieuniknioną.

W wojnie rosyjsko-japońskiej, od czerwca 1904 roku, był szefem Sztabu Generalnego w Tokio, podczas gdy marszałek Iwao Ōyama dowodził armiami w Mandżurii. Po bitwie pod Mukdenem w marcu 1905 roku Yamagata, wiedząc, że armii brakuje już oficerów i amunicji, opowiadał się za szybkim zawarciem pokoju, który przyniósł traktat z Portsmouth. W 1907 roku dostał tytuł księcia i współtworzył pierwszą cesarską politykę obronną, w której Rosja figurowała jako główny potencjalny przeciwnik armii, a Stany Zjednoczone floty.

Yamagata był zwolennikiem twardej polityki wobec Korei. Po zabójstwie Itō w październiku 1909 roku w Harbinie nikt nie mógł się mu już przeciwstawić, a jego wychowanek Terauchi przeprowadził w 1910 roku aneksję Korei. Od 1905 roku, z kilkumiesięczną przerwą w 1909 roku, gdy urząd ten piastował Itō, aż do śmierci Yamagata był przewodniczącym Tajnej Rady, najwyższego ciała doradczego cesarza.

Ostatnie dekady

Po śmierci cesarza Meiji w 1912 roku Yamagata zajął się ochroną dworu przed politykami. Zimą 1912 roku poparł żądanie armii, by utworzyć dwie nowe dywizje w Korei, co doprowadziło do upadku rządu Saionjiego, gdy minister armii podał się do dymisji, a wojsko nie wskazało następcy. Premierem został po raz trzeci Katsura, ale protesty w Tokio zmusiły go do ustąpienia w lutym 1913 roku. W 1915 roku Yamagata i inni genrō skrytykowali sposób, w jaki minister spraw zagranicznych Takaaki Katō przedstawił Chinom dwadzieścia jeden żądań, bo obawiał się, że zrazi to do Japonii mocarstwa zachodnie. Bardziej niż Chin bał się koalicji białych mocarstw przeciw Azjatom. Dlatego popierał zbliżenie z Rosją, przypieczętowane tajnym sojuszem w lipcu 1916 roku, który upadł wraz z carem. Premierem w latach 1916–1918 został ponownie jego wychowanek, Terauchi.

Po zamieszkach ryżowych w 1918 roku Yamagata musiał zgodzić się na rząd przywódcy Seiyūkai Takashiego Hary, pierwszy w pełni partyjny gabinet w dziejach Japonii, i ku zaskoczeniu wielu dobrze z nim współpracował. W latach 1920–1921 poniósł ostatnią porażkę. Próbował nie dopuścić do ślubu następcy tronu Hirohito z księżniczką Nagako, bo w rodzinie jej matki, wywodzącej się z rodu Shimazu z Satsumy, występował daltonizm. Dwór i przeciwnicy Yamagaty uznali to za intrygę wymierzoną w klan Satsumy, w lutym 1921 roku ogłoszono, że zaręczyny pozostają w mocy, a Yamagata zaproponował rezygnację ze wszystkich godności. Cesarz jej nie przyjął. Zarazem wspierał podróż Hirohito do Europy w 1921 roku.

Śmierć i dziedzictwo

Zmarł 1 lutego 1922 roku w swojej willi w Odawarze, w wieku 83 lat. Jego pogrzeb państwowy w Tokio zgromadził niewielu ludzi i prasa zestawiała go z pogrzebem zmarłego kilka tygodni wcześniej Shigenobu Ōkumy, na który przyszły tłumy. Pochowano go na cmentarzu świątyni Gokoku-ji w Tokio.

Yamagata był przekonanym konserwatystą, który nie ufał partiom, parlamentowi i ruchom społecznym, a nade wszystko wierzył w armię jako szkołę lojalności wobec tronu. Nie był awanturnikiem i w polityce zagranicznej bywał ostrożniejszy niż młodsi generałowie. Instytucje, które zbudował, przeżyły jednak jego samego i obróciły się przeciw temu, czego bronił. Niezależność dowództwa od rządu, prawo armii do wskazywania ministra i ideologia żołnierza oddanego wyłącznie cesarzowi pozwoliły w latach 30. oficerom Armii Kwantuńskiej podbić Mandżurię wbrew rządowi, a generałom podporządkować sobie państwo. Jego „linia interesu”, przesuwana coraz dalej na kontynent, doprowadziła Japonię najpierw do wojny z Chinami, a potem do wojny na Pacyfiku.