Traktat z Dżuddy

20 maja 1927 roku w Dżuddzie, porcie nad Morzem Czerwonym, przez który pielgrzymi z całego świata muzułmańskiego zmierzali do Mekki, podpisano traktat przyjaźni między Wielką Brytanią a królem Hidżazu i Nadżdu oraz Krajów Zależnych, Abd al-Azizem ibn Su’udem, znanym na Zachodzie jako Ibn Saud. W imieniu Londynu podpisał go generał brygady Sir Gilbert Clayton, dawny szef brytyjskiego wywiadu w Kairze, w imieniu króla jego syn i wicekról Hidżazu, emir Fajsal ibn Abd al-Aziz, późniejszy król. W pierwszym artykule Wielka Brytania uznała „całkowitą i absolutną niepodległość” jego państwa. Traktat zastąpił porozumienie z 1915 roku, które czyniło z Ibn Su’uda w praktyce brytyjskiego protegowanego, i był pierwszym dokumentem, w którym największe mocarstwo kolonialne na Bliskim Wschodzie potraktowało władcę środkowej Arabii jako równorzędnego partnera. Często pisze się, że traktat podpisały „Arabia Saudyjska i Wielka Brytania”. To uproszczenie: w 1927 roku państwo nazywało się Królestwem Hidżazu i Nadżdu oraz Krajów Zależnych, a nazwę Arabii Saudyjskiej przyjęło dopiero we wrześniu 1932 roku.

Od Rijadu do Mekki

Ród Saudów rządził już dwukrotnie dużą częścią Półwyspu Arabskiego. W XVIII wieku jego przodek, emir Muhammad ibn Su’ud, zawarł sojusz z kaznodzieją Muhammadem ibn Abd al-Wahhabem, twórcą surowego nurtu islamu sunnickiego nazywanego wahhabizmem. Pierwsze państwo saudyjskie zniszczyła w 1818 roku armia egipska działająca w imieniu sułtana osmańskiego, drugie upadło pod koniec XIX wieku w wojnie z rywalizującym rodem Raszydów z Ha’ilu. Rodzina Saudów schroniła się w Kuwejcie.

Stamtąd w styczniu 1902 roku młody Abd al-Aziz z kilkudziesięcioma towarzyszami odbił nocnym atakiem Rijad. Przez następne ćwierć wieku krok po kroku budował nowe państwo. W 1913 roku zajął osmańską prowincję Al-Ahsa nad Zatoką Perską i stanął u granic brytyjskiej strefy wpływów. 26 grudnia 1915 roku zawarł z Brytyjczykami traktat w Darin, w którym uznali go za władcę Nadżdu i jego krajów zależnych, a on zobowiązał się nie wchodzić w stosunki z innymi mocarstwami, nie oddawać im ziemi ani koncesji i nie atakować szejkanatów pozostających pod opieką Londynu. W zamian dostawał broń i, do marca 1924 roku, stałą subsydię. Narzędziem jego podbojów było Ichwan, „Bractwo”, czyli wahhabiccy wojownicy z plemion beduińskich osiedlanych przez Ibn Su’uda w osadach rolniczych. W 1921 roku pokonał Raszydów i zajął Ha’il, a w 1922 roku w protokole z Ukajru brytyjski wysoki komisarz w Iraku wyznaczył granice jego państwa z Irakiem i Kuwejtem.

Największym rywalem Ibn Su’uda był szarif Mekki Husajn Ibn Ali, który w 1916 roku z brytyjską pomocą wzniecił powstanie arabskie przeciw Turkom i ogłosił się królem Hidżazu. Jego synowie, Fajsal i Abd Allah, zostali z woli Londynu władcami Iraku i Transjordanii. Traktat z Sèvres uznawał niepodległy Hidżaz, a o Saudach nie wspominał. Gdy w marcu 1924 roku, po zniesieniu kalifatu w Turcji, Husajn sam ogłosił się kalifem, wywołał oburzenie w świecie muzułmańskim, a zarazem stracił brytyjskie pieniądze, za które dotąd kupował lojalność plemion. Ibn Su’ud uderzył pod koniec sierpnia 1924 roku. Jego wojska zajęły At-Ta’if, gdzie Ichwan wymordowali część mieszkańców, a 13 października bez walki weszły do Mekki. Husajn abdykował na rzecz syna Alego i odpłynął na wygnanie. Wielka Brytania nie interweniowała, tłumacząc, że nie wtrąca się w spory religijne. W grudniu 1925 roku poddały się Medyna i Dżudda, a 8 stycznia 1926 roku notable Hidżazu ogłosili Ibn Su’uda swoim królem. Rok później, w styczniu 1927 roku, zgromadzenie notabli w Rijadzie podniosło do rangi królestwa także sułtanat Nadżdu. Ibn Su’ud władał odtąd dwoma królestwami połączonymi unią personalną.

Przestarzały traktat

Status prawny tego państwa nie nadążał za jego rozmiarami. Władca, który panował od Zatoki Perskiej po Morze Czerwone i był opiekunem świętych miast islamu, wciąż był w oczach Londynu związany traktatem z Darin, skrojonym na wzór umów z drobnymi szejkami nad Zatoką. Jak zauważył w 1929 roku brytyjski historyk Arnold J. Toynbee w „Survey of International Affairs”, traktat ten przez dziesięć lat stał się anachronizmem. Ibn Su’ud szukał zresztą uznania gdzie indziej. Jako pierwszy jego królestwo w Hidżazie uznał w lutym 1926 roku Związek Radziecki, a jesienią 1926 roku jego syn Fajsal odwiedził Londyn, Hagę i Paryż. Pod koniec 1926 roku brytyjski agent w Dżuddzie pojechał do kwatery króla, by rozmawiać o nowym traktacie.

Właściwe rokowania prowadził Gilbert Clayton, który już w listopadzie 1925 roku wynegocjował z Ibn Su’udem układy z Bahry i Haddy o stosunkach Nadżdu z Irakiem i Transjordanią. W połowie maja 1927 roku prasa kairska doniosła, że rozmowy w Dżuddzie się rozpoczęły. Trwały zaledwie kilka dni. 20 maja 1927 roku, w piątek, co według kalendarza muzułmańskiego odpowiadało 18 dniowi miesiąca zu al-kada 1345 roku, Clayton i emir Fajsal złożyli podpisy. 24 maja Clayton był już z powrotem w Kairze. Ratyfikacje wymieniono w Dżuddzie 17 września 1927 roku.

Postanowienia

Traktat liczył jedenaście krótkich artykułów. Najważniejszy był pierwszy: Wielka Brytania uznawała całkowitą i absolutną niepodległość posiadłości króla Hidżazu i Nadżdu. W traktacie z Darin niepodległość ta była obwarowana warunkami, które sprowadzały ją niemal do formuły: Ibn Su’ud nie mógł utrzymywać stosunków z innymi mocarstwami, a następca tronu nie mógł być wrogo nastawiony do Brytyjczyków. Teraz obie strony występowały jako równe. Każda zobowiązała się utrzymywać dobre stosunki z drugą i nie dopuszczać, by jej terytorium służyło za bazę do wrogich działań przeciw drugiej (art. 2). Każda uznawała obywatelstwo poddanych drugiej strony przebywających na jej ziemi, z zachowaniem zasad prawa międzynarodowego obowiązujących między niepodległymi państwami (art. 5). Toynbee zwracał uwagę, że ta formuła wykluczała coś w rodzaju kapitulacji, czyli przywilejów sądowych dla cudzoziemców, jakie europejskie mocarstwa narzucały wcześniej Imperium Osmańskiemu.

Pozostałe artykuły dotyczyły spraw, na których Brytyjczykom szczególnie zależało. Król zobowiązał się ułatwiać hadżdż brytyjskim poddanym i podopiecznym wyznania muzułmańskiego, a było ich w Indiach i innych koloniach kilkadziesiąt milionów, i zapewnić im bezpieczeństwo (art. 3). Majątek pielgrzymów zmarłych w Hidżazie miał trafiać za pośrednictwem brytyjskiego agenta w Dżuddzie do spadkobierców (art. 4). Ibn Su’ud przyrzekł utrzymywać przyjazne i pokojowe stosunki z Kuwejtem, Bahrajnem, szejkami Kataru i Omanu Traktatowego, czyli z państewkami związanymi specjalnymi traktatami z Londynem (art. 6). Nowością był artykuł 7, w którym król obiecał współpracować z Wielką Brytanią w zwalczaniu handlu niewolnikami. Traktat miał obowiązywać siedem lat i przedłużać się automatycznie, jeśli żadna strona go nie wypowie. Z chwilą ratyfikacji traktat z 1915 roku tracił moc (art. 9), a w razie rozbieżności rozstrzygać miał tekst angielski.

Do traktatu dołączono cztery wymiany not z 19–21 maja. W pierwszej Clayton przedstawił brytyjskie stanowisko, że granica Hidżazu z Transjordanią przebiega tak, iż Ma’an i Akaba, zajęte w 1925 roku przez Transjordanię, pozostają po jej stronie. Król się z tym nie zgodził, ale obiecał zachować stan posiadania i nie mieszać się do administracji okręgu, dopóki sprawy nie da się ostatecznie rozstrzygnąć. W ten sposób Transjordania zachowała dostęp do morza, a spór pozostał formalnie otwarty aż do lat sześćdziesiątych. W drugiej wymianie Brytyjczycy zastrzegli, że na razie nie rezygnują z prawa, z którego od dawna korzystali ich konsulowie, do wyzwalania niewolników szukających schronienia w ich placówkach. Według Foreign Office między 1926 a 1938 rokiem brytyjskie poselstwo w Dżuddzie wyzwoliło w ten sposób 263 osoby. Niewolnictwo pozostało w królestwie legalne aż do 1962 roku. Trzecia wymiana potwierdzała zniesienie brytyjskiego embarga na wywóz broni do Arabii: królestwo mogło odtąd kupować sprzęt wojskowy w Wielkiej Brytanii zgodnie z międzynarodową konwencją o handlu bronią z 1925 roku. Czwarta wyjaśniała zasady zwrotu majątku zmarłych pielgrzymów.

Traktat nie wszystkim się podobał. W listopadzie 1927 roku zaprotestowała przeciw niemu Persja, która uważała Bahrajn za swoje terytorium i nie chciała, by uznawano go za szejkanat pod brytyjską opieką.

Ichwan przeciw królowi

Traktat został zawarty w samą porę. Ibn Su’ud, który stawał się monarchą uznawanym przez mocarstwa, coraz bardziej rozmijał się z ludźmi, którzy pomogli mu zdobyć tron. Wodzowie Ichwanu, przede wszystkim Fajsal ad-Dawisz z plemienia Mutajr i Sultan ibn Badżad z plemienia Utajba, domagali się świętej wojny przeciw wszystkim niewahhabitom i sprzeciwiali się nowinkom, takim jak telegraf, telefon i samochody. Uznanie granic z brytyjskimi mandatami i protektoratami odbierali jako zdradę. W nocy z 5 na 6 listopada 1927 roku, niespełna dwa miesiące po wymianie ratyfikacji, oddział Mutajrów pod wodzą ad-Dawisza napadł na budowany posterunek irackiej policji w Busajji i zabił sześciu policjantów, nadzorcę robót, dwunastu robotników i kobietę. Ibn Su’ud uprzedził władze Iraku, że Ichwan maszerują na północ wbrew jego rozkazom, ale napady trwały. Brytyjskie lotnictwo przez kilka tygodni na przełomie 1927 i 1928 roku bombardowało oddziały rajdowców także po drugiej stronie granicy, co z kolei oburzało króla. Wiosną i latem 1928 roku Clayton prowadził z nim w Dżuddzie nowe rozmowy o granicach z Irakiem i Transjordanią, ale się nie porozumieli.

Ibn Su’ud rozstrzygnął spór siłą. Pod koniec marca 1929 roku pokonał zbuntowanych Ichwanów w bitwie pod As-Sabillą, w której jego żołnierze strzelali do jeźdźców na wielbłądach z karabinów maszynowych, w tym z samochodów. Ostatni przywódcy buntu poddali się Brytyjczykom w Kuwejcie w styczniu 1930 roku i zostali wydani królowi. Tak skończyła się epoka beduińskich najazdów, a uznane w traktacie z Dżuddy granice brytyjskich protektoratów przestały być tylko zapisem na papierze.

Od Hidżazu i Nadżdu do Arabii Saudyjskiej

Przez pięć lat po podpisaniu traktatu Ibn Su’ud rządził dwoma królestwami jako osobnymi organizmami, z osobnymi urzędami. Dopiero we wrześniu 1932 roku dekretem królewskim połączył je w jedno państwo, ogłoszone 23 września jako Królestwo Arabii Saudyjskiej. Państwo nazwano od rodu panującego, co samo w sobie mówiło, czyją było własnością. Traktat z Dżuddy pozostał podstawą stosunków brytyjsko-saudyjskich, a w 1936 i 1943 roku wprowadzono do niego wymianą not drobne zmiany.

Znaczenie

Traktat z Dżuddy zamknął proces, w którym Wielka Brytania po pierwszej wojnie światowej próbowała zbudować na Bliskim Wschodzie ład oparty na dynastii Haszymitów, sojuszników z czasów powstania arabskiego. Haszymici utracili Hidżaz, a Londyn bez wahania uznał zwycięzcę. Rywalizacja Saudów z Haszymidami rządzącymi w Bagdadzie i Ammanie pozostała jednym z głównych wątków arabskiej polityki przez następne dziesięciolecia i osłabiała każdy plan zjednoczenia Arabów, od panarabskich marzeń Fajsala I po projekty z lat czterdziestych.

Dla drogi do drugiej wojny światowej ważniejsze okazało się to, co stało się z ziemiami, których niepodległość uznano w 1927 roku. W maju 1933 roku Ibn Su’ud udzielił koncesji naftowej amerykańskiej firmie Standard Oil of California, a w marcu 1938 roku w Ad-Dammamie natrafiono na złoża ropy na skalę przemysłową. Państwo, które w 1927 roku żyło z pielgrzymek, stało się celem rywalizacji mocarstw. W latach trzydziestych o wpływy w Arabii zabiegały także Włochy Benita Mussoliniego i Niemcy Adolfa Hitlera. Od jesieni 1938 do września 1939 roku Berlin miał akredytowanego przy dworze saudyjskim posła, swojego przedstawiciela w Bagdadzie Fritza Grobbę, a w 1939 roku wysłannik króla rozmawiał w Niemczech o dostawach broni. Ibn Su’ud nie związał się jednak z Osią. Po wybuchu wojny zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami, a jego kraj pozostał neutralny, choć sprzyjał aliantom. 19 października 1940 roku włoskie bombowce zaatakowały amerykańskie instalacje naftowe w Az-Zahranie. 14 lutego 1945 roku na pokładzie amerykańskiego krążownika na Wielkim Jeziorze Gorzkim Ibn Su’ud spotkał się z prezydentem Franklinem Delano Rooseveltem, a 1 marca 1945 roku Arabia Saudyjska wypowiedziała wojnę Niemcom i Japonii, by zostać członkiem założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych. Wielka Brytania, która w 1927 roku była jedynym mocarstwem liczącym się w Arabii, oddała wtedy pierwsze miejsce Stanom Zjednoczonym. Traktat z Dżuddy był więc ostatnim aktem epoki, w której Londyn sam rozdawał karty na półwyspie, i pierwszym krokiem państwa, które w czasie i po drugiej wojnie światowej stało się jednym z filarów światowego rynku ropy.