Abd al-Aziz ibn Su’ud

Abd al-Aziz ibn Abd ar-Rahman Al Su’ud, na Zachodzie nazywany Ibn Saudem, w ciągu trzydziestu lat zbudował z garstki wiernych ludzi i sojuszu z wahhabickimi duchownymi państwo, które objęło niemal cały Półwysep Arabski, od Zatoki Perskiej po Morze Czerwone, z Mekką i Medyną. Nadał mu imię swojego rodu: od 1932 roku nazywa się ono Arabią Saudyjską i do dziś rządzą nim jego synowie i wnukowie. Dla drogi do drugiej wojny światowej był postacią z drugiego planu, ale nie bez znaczenia. Wyparł z Hidżazu sprzymierzonych z Brytyjczykami Haszymitów i zmusił Londyn, by w traktacie z Dżuddy w 1927 roku uznał go za w pełni niepodległego władcę. W latach trzydziestych zabiegały o niego Niemcy i Włochy, ale w wojnie zachował neutralność życzliwą aliantom, a jego spotkanie z Franklinem Delano Rooseveltem w lutym 1945 roku zapoczątkowało sojusz saudyjsko-amerykański oparty na ropie naftowej.

Wygnanie i powrót do Rijadu

Data jego urodzenia nie jest pewna. Tradycja saudyjska wskazuje rok 1876, część starszych źródeł podaje 1880. Urodził się w Rijadzie jako syn Abd ar-Rahmana, jednego z ostatnich emirów drugiego państwa saudyjskiego. Ród Saudów od połowy XVIII wieku był związany z ruchem religijnym Muhammada ibn Abd al-Wahhaba, który głosił powrót do czystości islamu i potępiał kult świętych i grobów. Pierwsze państwo Saudów zniszczyli w 1818 roku Egipcjanie w imieniu sułtana osmańskiego, drugie rozpadło się w wojnach domowych i w 1891 roku padło pod ciosami rodu Raszydów z Ha’ilu, sprzymierzonych z Turkami. Rodzina Abd al-Aziza tułała się po pustyni, Katarze i Bahrajnie, aż osiadła w Kuwejcie, gdzie chłopiec dorastał na dworze tamtejszego szejka Mubaraka as-Sabaha i podpatrywał, jak ten lawiruje między Turkami a Brytyjczykami.

W styczniu 1902 roku Abd al-Aziz z kilkudziesięcioma towarzyszami zakradł się nocą do Rijadu, zabił raszydzkiego namiestnika przed jego twierdzą i opanował miasto. Ten wypad, opowiadany potem jak legenda założycielska, zapoczątkował trzecie państwo saudyjskie. Ojciec ustąpił mu władzy, zachowując godność imama, czyli przywódcy religijnego. W następnych latach Abd al-Aziz odbierał Raszydom kolejne oazy Nadżdu. W 1904 roku ponosił klęski z wojskami osmańskimi, które przyszły Raszydom z pomocą, ale prowadził przeciw nim wojnę podjazdową, a w 1906 roku zwyciężył pod Rawdat Muhanna, gdzie zginął emir Ha’ilu. Turcy wycofali się z Nadżdu.

Ichwan i pierwszy traktat z Brytyjczykami

Wokół 1912 roku Abd al-Aziz zaczął osiedlać koczowników w osadach rolniczych, zwanych hidżrami, w których wahhabiccy kaznodzieje uczyli surowej wiary. Ich mieszkańcy, Ichwan, czyli „bracia”, stali się jego najbardziej oddanym i najbardziej bezwzględnym wojskiem. W 1913 roku zajął osmańską prowincję Al-Ahsa nad Zatoką Perską, zamieszkaną w dużej części przez szyitów, którym zapewnił wtedy swobodę wyznania. Stanął w ten sposób na granicy brytyjskiej strefy wpływów nad Zatoką.

W czasie pierwszej wojny światowej Brytyjczycy zabiegali o jego przychylność. W styczniu 1915 roku w bitwie z Raszydami pod Dżarrab zginął brytyjski oficer polityczny William Shakespear, który mu towarzyszył. 26 grudnia 1915 roku w Darin, na wyspie w Zatoce Perskiej, Abd al-Aziz podpisał z brytyjskim przedstawicielem Percym Coxem traktat, w którym Wielka Brytania uznała go za władcę Nadżdu i krajów zależnych i obiecała mu ochronę, a on zobowiązał się nie wchodzić w układy z innymi mocarstwami i nie atakować szejkanatów pod opieką Londynu. Dostawał broń i subsydium, od 1917 roku 5 tysięcy funtów miesięcznie. Brytyjskie władze w Kairze stawiały jednak przede wszystkim na jego rywala, szarifa Mekki Husajna Ibn Alego, który w 1916 roku wzniecił powstanie arabskie i ogłosił się królem Hidżazu.

Zwycięstwo nad Haszymitami

Spór z Husajnem toczył się o pograniczne oazy i o wpływy wśród plemion. W maju 1919 roku Ichwan rozbili pod Turabą armię jego syna Abd Allaha. W sierpniu 1921 roku Abd al-Aziz przyjął tytuł sułtana Nadżdu i Krajów Zależnych, a w listopadzie zdobył Ha’il i zakończył panowanie Raszydów. Jego wojownicy najeżdżali Kuwejt, Transjordanię i Irak, gdzie panowali synowie Husajna. W grudniu 1922 roku w Al-Ukajr brytyjski wysoki komisarz w Iraku Percy Cox wyznaczył granice Nadżdu z Irakiem i Kuwejtem, tworząc dwie strefy neutralne. Kuwejt, którego nikt nie pytał o zdanie, stracił przy tym znaczną część terytorium.

Okazja do rozprawy z Husajnem przyszła w 1924 roku. Brytyjczycy przestali płacić subsydia obu rywalom, a w marcu, gdy Turcja, która w 1922 roku zniosła sułtanat, zlikwidowała także kalifat, Husajn ogłosił się kalifem i oburzył tym znaczną część świata muzułmańskiego. Pod koniec sierpnia 1924 roku wojska Abd al-Aziza wkroczyły do Hidżazu. Ichwan zajęli At-Ta’if i dokonali tam rzezi części mieszkańców, a 13 października jego wojska bez walki weszły do Mekki. Husajn abdykował i odpłynął na wygnanie, a jego syn Ali bronił się w Dżuddzie i Medynie do grudnia 1925 roku. 8 stycznia 1926 roku Abd al-Aziz został ogłoszony królem Hidżazu. Ichwan zburzyli w świętych miastach grobowce i kopuły, które w ich oczach były miejscami bałwochwalstwa, w tym nagrobki na cmentarzu Al-Baki w Medynie, co wywołało protesty w świecie muzułmańskim. Latem 1926 roku Abd al-Aziz zwołał do Mekki kongres islamski, by przekonać muzułmanów, że świętymi miastami da się rządzić sprawnie i bezpiecznie dla pielgrzymów. W styczniu 1927 roku także Nadżd podniesiono do rangi królestwa.

Traktat z Dżuddy i bunt Ichwanu

20 maja 1927 roku w Dżuddzie jego syn, emir Fajsal, i brytyjski wysłannik Gilbert Clayton podpisali traktat, w którym Wielka Brytania uznała „całkowitą i absolutną niepodległość” królestwa Hidżazu i Nadżdu. Król zobowiązał się w nim do pokojowych stosunków z Kuwejtem, Bahrajnem, Katarem i Omanem Traktatowym i do współpracy w zwalczaniu handlu niewolnikami. Uznanie granic z protektoratami i mandatami brytyjskimi doprowadziło do zerwania z najbardziej fanatycznymi wodzami Ichwanu. Fajsal ad-Dawisz z plemienia Mutajr i Sultan ibn Badżad z plemienia Utajba zarzucali królowi, że zdradza wiarę dla niewiernych Anglików, telefonu i samochodów. W listopadzie 1927 roku napadli na posterunek w Iraku, a w kolejnych miesiącach na Kuwejt. Król, który nie mógł pozwolić, by ktoś inny decydował o wojnie i pokoju, uzyskał poparcie duchownych i pod koniec marca 1929 roku rozbił buntowników pod As-Sabillą. Karabiny maszynowe, także na samochodach, zmiotły beduińską jazdę. Ostatni przywódcy buntu poddali się Brytyjczykom w Kuwejcie w styczniu 1930 roku i zostali mu wydani. Ad-Dawisz zmarł w więzieniu w Rijadzie w 1931 roku. W lutym 1930 roku, na brytyjskim okręcie w Zatoce Perskiej, Abd al-Aziz spotkał się z królem Iraku Fajsalem I, synem swojego dawnego wroga. Spotkanie złagodziło napięcie, ale nie usunęło wzajemnej nieufności.

Król Arabii Saudyjskiej

We wrześniu 1932 roku dekretem królewskim połączył Hidżaz i Nadżd w jedno państwo, które od 23 września nosiło nazwę Królestwa Arabii Saudyjskiej. W 1933 roku wyznaczył na następcę tronu najstarszego żyjącego syna Su’uda, a doświadczonego w dyplomacji Fajsala uczynił swoim głównym przedstawicielem za granicą. W 1934 roku pokonał w krótkiej wojnie imama Jemenu i w traktacie z At-Ta’if zatrzymał sporne prowincje Asir, Dżazan i Nadżran, ale zwrócił zajęte ziemie jemeńskie. W marcu 1935 roku przeżył zamach w czasie pielgrzymki w Mekce.

Państwo było ubogie: najważniejszym źródłem dochodów były opłaty pielgrzymów, a ich liczba spadła w czasie wielkiego kryzysu. Dlatego w maju 1933 roku król udzielił koncesji na poszukiwanie ropy amerykańskiej firmie Standard Oil of California, która zaoferowała więcej niż Brytyjczycy. W marcu 1938 roku w Ad-Dammamie odkryto złoża na skalę przemysłową, a w maju 1939 roku pierwszy tankowiec wypłynął z saudyjskim ładunkiem.

Między Osią a aliantami

Abd al-Aziz obserwował rosnące napięcie w Europie z bliska, bo dotyczyło ono jego sąsiadów. Włochy Benita Mussoliniego podbiły w latach 1935–1936 Etiopię po drugiej stronie Morza Czerwonego i zabiegały o wpływy w Jemenie i Arabii. Sprawa Palestyny, gdzie w latach 1936–1939 trwało powstanie arabskie przeciw Brytyjczykom i żydowskiemu osadnictwu, zbliżała go do arabskich nacjonalistów, a jego wypowiedzi o Żydach były często wrogie. Król utrzymywał przy tym, że Brytyjczycy są jego przyjaciółmi, ale pójdzie z nimi tylko tak daleko, jak pozwolą mu religia i honor. Pod koniec lat trzydziestych, rozczarowany brytyjską polityką w Palestynie, szukał innych partnerów. Od jesieni 1938 roku Niemcy akredytowały przy jego dworze swojego posła w Bagdadzie Fritza Grobbę, a w 1939 roku królewski wysłannik rozmawiał w Niemczech o zakupie broni. Do poważnych dostaw nie doszło.

Po wybuchu wojny Abd al-Aziz zerwał stosunki dyplomatyczne z Niemcami i ogłosił neutralność, życzliwą dla Wielkiej Brytanii. Nie poparł proniemieckiego zamachu Raszida Alego al-Kilaniego w Iraku wiosną 1941 roku, a samemu al-Kilaniemu udzielił schronienia dopiero po wojnie. 19 października 1940 roku włoskie bombowce zrzuciły bomby na rejon amerykańskich instalacji naftowych w Az-Zahranie. Wojna odcięła kraj od pielgrzymów, więc w pierwszych latach wojny saudyjskie finanse ratowały głównie brytyjskie subsydia. W 1943 roku Stany Zjednoczone, zaniepokojone o przyszłość saudyjskiej ropy, objęły królestwo programem Lend-Lease.

14 lutego 1945 roku, wracając z konferencji jałtańskiej, Roosevelt przyjął Abd al-Aziza na pokładzie krążownika „Quincy” na Wielkim Jeziorze Gorzkim w Egipcie. Król przypłynął z Dżuddy amerykańskim niszczycielem, z namiotem rozbitym na pokładzie i stadem owiec na mięso. Rozmawiali przede wszystkim o Palestynie. Król stanowczo sprzeciwił się żydowskiej imigracji, a Roosevelt zapewnił go, a potem potwierdził to listem, że nie podejmie w tej sprawie żadnych kroków wrogich Arabom bez konsultacji z nimi. Kilka dni później król spotkał się w oazie Al-Fajjum z Winstonem Churchillem. 1 marca 1945 roku Arabia Saudyjska wypowiedziała wojnę Niemcom i Japonii, co pozwoliło jej zostać członkiem założycielem Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Ostatnie lata

Po wojnie wpływy amerykańskie szybko wyparły brytyjskie. Amerykanie zbudowali bazę lotniczą w Az-Zahranie, a koncern, który od 1944 roku nosił nazwę Arabian American Oil Company, czyli Aramco, wydobywał coraz więcej ropy. Dochody z niej zmieniły kraj i dwór, ale król pozostał przywiązany do dawnego stylu rządów: osobistych, patriarchalnych, opartych na rodzie i duchownych. W wojnie z Izraelem w 1948 roku Arabia Saudyjska uczestniczyła symbolicznie. Schorowany i niemal niewidomy na jedno oko, ostatnie lata spędzał głównie w At-Ta’if. Zmarł tam na zawał serca 9 listopada 1953 roku. Pochowano go w Rijadzie, na cmentarzu Al-Ud, zgodnie z wahhabicką tradycją w prostym, nieoznakowanym grobie.

Miał około dwudziestu żon i według różnych szacunków blisko sto dzieci, w tym kilkudziesięciu synów. Wszyscy kolejni królowie Arabii Saudyjskiej byli jego synami.

Znaczenie

Abd al-Aziz ibn Su’ud był jednym z niewielu władców pozaeuropejskich, którzy w okresie międzywojennym stworzyli trwałe państwo wbrew planom mocarstw, a nie z ich nadania. Brytyjczycy, którzy po pierwszej wojnie światowej rozdawali trony Haszymitom w Bagdadzie i Ammanie, musieli przyjąć do wiadomości, że w Arabii rządzi ich rywal, i w 1927 roku uznali jego pełną niepodległość. Umiał przy tym zachować wobec Londynu ostrożność: zdusił Ichwan, kiedy groziło to wojną z brytyjskimi protektoratami, i w latach trzydziestych, mimo zalotów Rzymu i Berlina, nie postawił na Oś. Jego państwo, odkryte jako skarbiec ropy w przeddzień drugiej wojny światowej, wyszło z niej jako partner Stanów Zjednoczonych. Ceną jego sukcesu było utrwalenie władzy absolutnej i nadanie oficjalnej rangi surowemu wahhabizmowi, którego skutki odczuwa się na Bliskim Wschodzie do dziś.