Traktat brytyjsko-iracki

14 grudnia 1927 roku w Londynie parlamentarny podsekretarz stanu w brytyjskim Ministerstwie Kolonii William Ormsby-Gore i premier Iraku Dżafar al-Askari podpisali nowy traktat między Wielką Brytanią a Królestwem Iraku. W pierwszym artykule król Jerzy V uznawał Irak za „niepodległe, suwerenne państwo”, a w ósmym obiecywał, że jeśli obecne tempo postępów zostanie utrzymane, a w międzyczasie wszystko pójdzie dobrze, poprze w 1932 roku kandydaturę Iraku do Ligi Narodów. Niekiedy podaje się, że tego dnia Irak „uzyskał niepodległość od Wielkiej Brytanii”. To nieprawda. Traktat z 1927 roku nigdy nie wszedł w życie, bo jego ratyfikację uzależniono od dwóch dodatkowych umów, których nie zawarto, a Irak pozostawał terytorium mandatowym pod brytyjską kontrolą aż do 3 października 1932 roku, kiedy został przyjęty do Ligi Narodów na podstawie innego traktatu, podpisanego w Bagdadzie w 1930 roku. Grudniowy dokument był ważny z innego powodu: po raz pierwszy wyznaczał datę, od której Brytyjczycy gotowi byli rozmawiać o końcu mandatu.

Królestwo pod mandatem

Ziemie dzisiejszego Iraku, osmańskie prowincje Basry, Bagdadu i Mosulu, Brytyjczycy zdobywali w latach 1914–1918 w kampanii mezopotamskiej, a Mosul zajęli już po zawieszeniu broni z Turcją. W kwietniu 1920 roku na konferencji w San Remo mocarstwa przyznały Wielkiej Brytanii mandat Ligi Narodów nad Mezopotamią, potwierdzony w traktacie z Sèvres. Według artykułu 22 Paktu Ligi Narodów mandat kategorii A obejmował ludy, których istnienie jako niepodległych narodów można było tymczasowo uznać, pod warunkiem że mandatariusz będzie im udzielał rad i pomocy, dopóki nie będą zdolne stanąć o własnych siłach. W praktyce kraj rządzili brytyjscy urzędnicy, wielu z nich ściągniętych z Indii. Latem 1920 roku wybuchło powstanie, w którym połączyli się szyiccy duchowni z An-Nadżafu i Karbali, plemiona znad Eufratu i sunniccy nacjonaliści z Bagdadu. Jego stłumienie kosztowało życie kilku tysięcy Irakijczyków i kilkuset żołnierzy brytyjskich i hinduskich oraz miliony funtów.

Rząd Davida Lloyda George’a zmienił wtedy metodę. Na konferencji w Kairze w marcu 1921 roku minister kolonii Winston Churchill i jego doradcy, wśród nich Thomas Edward Lawrence i Gertrude Bell, postanowili oddać tron nowego państwa emirowi Fajsalowi, synowi szarifa Mekki i dowódcy powstania arabskiego, którego Francuzi kilka miesięcy wcześniej wypędzili z Damaszku. Po zorganizowanym przez Brytyjczyków plebiscycie 23 sierpnia 1921 roku Fajsal został koronowany na króla Iraku. Zamiast bezpośrednich rządów miał powstać arabski rząd i parlament, a Wielka Brytania miała swoje prawa mandatariusza wykonywać na podstawie traktatu sojuszniczego.

Pierwszy taki traktat podpisano w Bagdadzie 10 października 1922 roku. Zapewniał brytyjskiemu wysokiemu komisarzowi prawo doradzania królowi w sprawach polityki zagranicznej i finansów, brytyjskich doradców w ministerstwach i decydujący wpływ na sprawy wojskowe. Irakijczycy przyjęli go z oburzeniem i zgromadzenie konstytucyjne zatwierdziło go dopiero w czerwcu 1924 roku, pod presją wysokiego komisarza Sir Henry’ego Dobbsa. Wkrótce Irakowi zagroziła utrata Mosulu, którego domagała się Turcja. Sprawy nie rozstrzygnął traktat z Lozanny, więc trafiła do Ligi Narodów. Rada Ligi przyznała w grudniu 1925 roku sporny wilajet Irakowi, ale pod warunkiem przedłużenia brytyjskiego mandatu. Dlatego 13 stycznia 1926 roku zawarto kolejny traktat, który wydłużał związek ustanowiony w 1922 roku do 25 lat, chyba że Irak wcześniej zostanie członkiem Ligi Narodów. W artykule 3 Brytyjczycy obiecali zbadać sprawę członkostwa Iraku w sierpniu 1928 roku, a potem co cztery lata.

Rokowania w Londynie

Wiosną 1927 roku Fajsal zaczął rozmawiać z wysokim komisarzem o przyjęciu Iraku do Ligi już w 1928 roku. W lipcu rząd brytyjski odpowiedział, że zajmie się tą sprawą na forum Ligi w 1932 roku, jeśli wszystko pójdzie dobrze. W Bagdadzie przyjęto to z dużym rozczarowaniem. Toynbee przypuszczał później w „Survey of International Affairs”, że Londyn obawiał się sprzeciwu Francji i Persji, a także tego, jak Rada Ligi przyjęłaby wniosek o zakończenie mandatu tak krótko po tym, gdy w sprawie Mosulu sama zgodziła się go przedłużyć na ćwierć wieku. Irakijczycy chcieli jednak dalej negocjować. Fajsal w sierpniu wyjechał do Europy, przebywał w Aix we Francji, a we wrześniu ściągnął do Londynu premiera Dżafara al-Askariego, by pozostawał w kontakcie z Ministerstwem Kolonii. Minister kolonii Leo Amery wyjechał wtedy w podróż po dominiach, a sprawą zajmowali się jego zastępca Ormsby-Gore i Dobbs.

W październiku rząd brytyjski zdecydował o otwarciu formalnych rokowań. Brytyjczyków reprezentował Dobbs, Irak Dżafar al-Askari, któremu pomagali iracki minister sprawiedliwości i przedstawiciel dyplomatyczny Iraku w Londynie. Fajsal przyjechał do Londynu 20 października, żeby być blisko delegacji. Pierwsze formalne posiedzenie odbyło się 25 października. Rokowania trwały nieco ponad miesiąc i w pewnym momencie omal się nie załamały: na polecenie króla Dżafar wyjechał już z Londynu do Bagdadu i dopiero po nieoficjalnej rozmowie Fajsala z ministrami brytyjskimi odwołano go telegraficznie z Marsylii. Na początku grudnia osiągnięto porozumienie, król i Dobbs odjechali do Bagdadu, a traktat podpisano 14 grudnia. W tle trwał niepokój na pustyni: od 5 listopada wahhabiccy rajdowcy z Nadżdu, wojownicy Ichwanu, którzy wymknęli się spod kontroli króla Ibn Su’uda, napadali na irackie posterunki i obozy pasterzy, a brytyjskie lotnictwo atakowało ich oddziały. Pół roku wcześniej Londyn w traktacie z Dżuddy uznał pełną niepodległość państwa Ibn Su’uda, choć ten nie zgłaszał żadnych ambicji wobec Ligi.

Co zapisano w traktacie

Traktat liczył szesnaście artykułów i, jak zauważył Toynbee, treścią nie różnił się zbytnio od traktatów z 1922 i 1926 roku, które miał zastąpić. Zmienił się przede wszystkim język. Obie strony zawierały go „na zasadzie równości”. Wielka Brytania uznawała Irak za niepodległe i suwerenne państwo (art. 1). Strony miały prowadzić „pełne i szczere konsultacje” w sprawach polityki zagranicznej dotyczących ich wspólnych interesów (art. 4). Wysoki komisarz nie był już nazywany doradcą, któremu król musi się podporządkować: Fajsal zobowiązywał się jedynie informować go o wydarzeniach i planach rządu, a komisarz mógł zwracać uwagę króla na sprawy, które Londyn uważał za groźne dla Iraku lub dla zobowiązań traktatowych (art. 5).

Irak zobowiązywał się wykonywać wszystkie zobowiązania międzynarodowe, które Wielka Brytania przyjęła w jego imieniu, i nie zmieniać konstytucji tak, by naruszyć prawa cudzoziemców albo równość Irakijczyków bez względu na rasę, religię i język (art. 3). Miał przystąpić do konwencji o zwalczaniu handlu niewolnikami, narkotykami, bronią oraz kobietami i dziećmi, wykonywać Pakt Ligi Narodów, traktat z Lozanny, brytyjsko-francuską konwencję graniczną i porozumienie naftowe z San Remo (art. 6). Nie wolno mu było dyskryminować obywateli państw członkowskich Ligi w handlu, podatkach i żegludze (art. 9). Najważniejszy był artykuł 8: „Jeżeli obecne tempo postępów w Iraku zostanie utrzymane i wszystko pójdzie dobrze w międzyczasie, Jego Królewska Mość poprze kandydaturę Iraku do przyjęcia do Ligi Narodów w 1932 roku”. Spory miał rozstrzygać Stały Trybunał Sprawiedliwości Międzynarodowej w Hadze (art. 15).

Dwie sprawy, dla Irakijczyków najważniejsze, odłożono. Artykuły 12 i 13 przewidywały, że stosunki finansowe i wojskowe ureguluje osobna umowa, która zastąpi umowy z marca 1924 roku. Strony uzgodniły też, że traktat nie zostanie ratyfikowany, a więc nie wejdzie w życie, dopóki nie zostaną zawarte obie umowy i dopóki całości nie zatwierdzi Rada Ligi Narodów. Chodziło przede wszystkim o armię: rząd iracki chciał wprowadzić pobór, by zbudować własne wojsko zdolne utrzymać porządek, a Brytyjczycy, którzy w Iraku polegali głównie na lotnictwie i oddziałach asyryjskich, odradzali to, obawiając się buntów plemion i szyitów.

Chłodne przyjęcie

W Wielkiej Brytanii opozycja domagała się debaty. Gdy laburzystowski poseł Joseph Kenworthy chciał, by traktat potraktowano jak traktaty pokojowe po wojnie, premier Stanley Baldwin odpowiedział, że do ratyfikacji minie kilka miesięcy i będzie dość okazji do dyskusji. Przywódca opozycji Ramsay MacDonald pytał w Izbie Gmin, jak to się stało, że tekst opublikowała gazeta w Kairze, zanim przedstawiono go parlamentowi. W Izbie Lordów były przedstawiciel Wielkiej Brytanii w Radzie Ligi lord Parmoor w lutym 1928 roku pochwalił rząd za powrót do idei krótkiego, ograniczonego w czasie związku, ale przypomniał, że bez zgody Rady Ligi traktatu ratyfikować nie można.

W Iraku traktat przyjęto chłodno. Liczono na więcej niż obietnicę, obwarowaną do tego warunkiem „jeśli wszystko pójdzie dobrze”. Po publikacji tekstu w Bagdadzie 20 grudnia z rządu odeszło dwóch ministrów, a 9 stycznia 1928 roku podał się do dymisji cały gabinet Dżafara al-Askariego, choć według Toynbeego głównie z powodu odłożenia sprawy poboru. Nowy rząd utworzył uważany za bliskiego Brytyjczykom Abd al-Muhsin as-Sadun. Rokowania o umowach finansowej i wojskowej ciągnęły się przez cały 1928 rok bez rezultatu i traktat z 14 grudnia 1927 roku nigdy nie został ratyfikowany.

Od obietnicy do niepodległości

Sprawę przesądziła zmiana rządu w Londynie. Latem 1929 roku władzę objęli laburzyści MacDonalda, a we wrześniu 1929 roku Wielka Brytania zapowiedziała, że poprze wniosek Iraku o przyjęcie do Ligi w 1932 roku bez żadnych warunków, i postanowiła wynegocjować nowy traktat, który wejdzie w życie z chwilą przyjęcia. Rokowania przerwała we wrześniu śmierć wysokiego komisarza Gilberta Claytona, tego samego, który w 1927 roku podpisał traktat z Dżuddy, a w listopadzie samobójstwo premiera as-Saduna, który zostawił list o zniewagach, jakie musiał znosić. 30 czerwca 1930 roku w Bagdadzie premier Nuri as-Sa’id i wysoki komisarz Francis Humphrys podpisali traktat sojuszniczy na 25 lat. Irak zobowiązał się w nim do konsultacji w polityce zagranicznej i do pomocy sojusznikowi w razie wojny, oddał Brytyjczykom bezpłatnie dwie bazy lotnicze, w Szuajbie koło Basry i w Al-Habbanijji, i zgodził się na przemarsz brytyjskich wojsk przez swoje terytorium. 3 października 1932 roku, po złożeniu deklaracji o ochronie mniejszości, Irak został przyjęty do Ligi Narodów jako pierwsze terytorium mandatowe, które uzyskało niepodległość. Wtedy, a nie w 1927 roku, wygasł brytyjski mandat.

Znaczenie

Traktat z 1927 roku był krokiem pośrednim, ale wyznaczył kierunek: Wielka Brytania zgodziła się, że mandat w Iraku jest tymczasowy, i podała datę jego końca. Jednocześnie pokazał, czego Londyn chciał w zamian. Brytyjczykom nie chodziło o bezpośrednie rządy, lecz o bazy, swobodę przemarszu i bezpieczeństwo szlaku powietrznego do Indii oraz pól naftowych, bo w październiku 1927 roku, dwa miesiące przed podpisaniem traktatu, w Baba Kurkur koło Kirkuku trysnęła ropa. Formuła „niepodległość w zamian za sojusz” z 1930 roku, wynegocjowana na fundamencie z 1927 roku, stała się wzorem dla brytyjskiego traktatu z Egiptem w 1936 roku.

Niepodległość nie przyniosła Irakowi stabilności. W sierpniu 1933 roku iracka armia dokonała masakry Asyryjczyków w Simele, a w 1936 roku generał Bakr Sidki przeprowadził pierwszy w świecie arabskim wojskowy zamach stanu. Niemcy wykorzystywali niechęć do Brytyjczyków: poseł Fritz Grobba finansował prasę, w której drukowano fragmenty „Mein Kampf”, a w Bagdadzie od 1939 roku schronił się wielki mufti Jerozolimy Muhammad Amin al-Husajni. Po wybuchu drugiej wojny światowej Irak zerwał stosunki z Niemcami, ale nie wypowiedział im wojny, a po przystąpieniu Włoch do wojny nie zerwał stosunków z Rzymem. 1 kwietnia 1941 roku grupa pułkowników zwana „złotym czworobokiem” osadziła u władzy proniemieckiego Raszida Alego al-Kilaniego. Brytyjczycy powołali się wtedy na traktat z 1930 roku i 18 kwietnia wysadzili wojska w Basrze. Pod koniec kwietnia armia iracka otoczyła bazę w Al-Habbanijji, a 2 maja wybuchła wojna. Hitler wysłał do Iraku grupę samolotów Luftwaffe, która korzystała z lotnisk Francji Vichy w Syrii, ale pomoc była spóźniona i za mała. Pod koniec maja rząd al-Kilaniego upadł, a 1–2 czerwca w Bagdadzie doszło do pogromu Żydów, zwanego Farhud. Brytyjczycy okupowali Irak do 1947 roku i wykorzystali go jako bazę do kampanii w Syrii i inwazji na Iran. W styczniu 1943 roku Irak wypowiedział wojnę państwom Osi. Bazy i prawa przemarszu, o które Londyn targował się w latach 1927–1930, zdecydowały więc w 1941 roku o tym, że Irak, jego ropa i lądowy szlak z Zatoki Perskiej do Morza Śródziemnego pozostały w rękach aliantów.