Masakra szanghajska

Przed świtem 12 kwietnia 1927 roku uzbrojeni ludzie w robotniczych opaskach zaatakowali w Szanghaju siedziby komunistycznej Ogólnej Rady Związków Zawodowych i jej uzbrojonych pikiet robotniczych w dzielnicach Zhabei, Nanshi, Pudong i Wusong. Nie byli robotnikami, lecz członkami tajnych stowarzyszeń przestępczych, przede wszystkim Zielonego Gangu, którym kierował Du Yuesheng. Gdy w mieście rozgorzały walki, do akcji wkroczyły oddziały Narodowej Armii Rewolucyjnej pod pretekstem przerwania „bratobójczych starć między robotnikami” i rozbroiły pikiety. Następnego dnia żołnierze strzelali do pochodu, który żądał zwrotu broni i uwolnienia aresztowanych. W kolejnych dniach i tygodniach w Szanghaju i w innych miastach opanowanych przez wojska Czang Kaj-szeka aresztowano, zabito lub uznano za zaginionych tysiące komunistów, związkowców i lewicowych działaczy. Chińscy komuniści nazywają te wydarzenia „kontrrewolucyjnym przewrotem 12 kwietnia”, historiografia Kuomintangu „oczyszczeniem partii”. Masakra zakończyła sojusz Kuomintangu z Komunistyczną Partią Chin, zawiązany za życia Sun Jat-sena, i stała się początkiem wojny domowej, która z przerwami trwała ponad dwadzieścia lat.

Sojusz pełen nieufności

Od deklaracji Sun Jat-sena i Adolfa Ioffego z 1923 roku Kuomintang korzystał z pieniędzy, broni i doradców radzieckich, a komuniści wstępowali do niego indywidualnie, zachowując własną partię. Na czele radzieckich doradców stał Michaił Borodin, wysłannik Moskwy w Kantonie, a doradcami wojskowymi kierował generał Wasilij Blücher. Po śmierci Suna w marcu 1925 roku sojusz trzymał się coraz słabiej. Komuniści zdobywali wpływy w związkach zawodowych, w ruchu chłopskim i w wydziałach Kuomintangu, a prawica partii oskarżała ich, że budują partię w partii i zamierzają przejąć rewolucję. 20 marca 1926 roku Czang Kaj-szek, komendant Akademii Whampoa i najsilniejszy dowódca w Kantonie, wprowadził w mieście stan wojenny po tak zwanym incydencie z kanonierką „Zhongshan”. Aresztował jej komunistycznego dowódcę, otoczył siedziby doradców radzieckich i wymusił ograniczenie roli komunistów w kierownictwie partii. Moskwa ustąpiła, bo potrzebowała Kuomintangu, a Czang potrzebował radzieckiej broni.

W lipcu 1926 roku Czang poprowadził armię na północ w ekspedycji północnej, której celem było rozbicie watażków i zjednoczenie Chin. Kampania przyniosła szybkie zwycięstwa. W lipcu wojska zajęły Changsha, we wrześniu i październiku zdobyły trzy miasta Wuhanu, pokonując Wu Peifu, a w listopadzie Nanchang, wypierając wojska Sun Chuanfanga. Przed armią szli agitatorzy, często komuniści, którzy zakładali związki zawodowe i związki chłopskie. W Hunanie chłopi zaczęli przejmować ziemię i sądzić obszarników. Mao Zedong, wówczas działacz ruchu chłopskiego, opisał to w raporcie z początku 1927 roku jako wielką rewolucję wsi. Dla wielu oficerów Narodowej Armii Rewolucyjnej, pochodzących z rodzin ziemiańskich, było to jednak zagrożenie.

Dwa ośrodki władzy

Na przełomie 1926 i 1927 roku rząd narodowy i kierownictwo Kuomintangu przeniosły się z Kantonu do Wuhanu. Dominowali tam lewicowi działacze partii i komuniści, a Borodin miał ogromne wpływy. Czang Kaj-szek ze swoją kwaterą w Nanchangu próbował zatrzymać rząd przy sobie, ale przegrał. W marcu 1927 roku plenum komitetu wykonawczego w Hankou ograniczyło jego uprawnienia jako naczelnego wodza i oddało władzę nad armią kolegialnym organom, w których przewagę mieli jego przeciwnicy. Przywódcą lewicy miał zostać Wang Jingwei, który wracał właśnie z Europy przez Moskwę.

Czang skierował armię na wschód, ku bogatym miastom w dolnym biegu Jangcy. 21 marca 1927 roku w Szanghaju wybuchł strajk generalny, a potem powstanie robotnicze przygotowane przez komunistów, w którym ważną rolę odgrywał Zhou Enlai. Pikiety robotnicze pokonały garnizon watażków i opanowały chińską część miasta, z wyjątkiem międzynarodowego osiedla i koncesji francuskiej, gdzie stały obce wojska. 22 marca weszły tam oddziały Narodowej Armii Rewolucyjnej, którymi dowodził Bai Chongxi. 24 marca, po zajęciu Nankinu, żołnierze armii narodowej zaatakowali tam zagraniczne konsulaty i domy cudzoziemców. Zginęło kilku obcokrajowców, a brytyjskie i amerykańskie okręty ostrzelały miasto. Ten tak zwany incydent nankiński przeraził mocarstwa i chińskich przedsiębiorców. Prawica Kuomintangu przypisała go komunistom, którzy chcieli rzekomo skłócić Czanga z Zachodem.

Przygotowania

26 marca Czang przybył do Szanghaju. Miasto było finansowym sercem Chin, a jego bankierzy i kupcy obawiali się, że rewolucja zrobi z nim to samo, co z Wuhanem, gdzie strajki sparaliżowały handel. Byli gotowi płacić za porządek: w tych tygodniach przekazali Czangowi miliony dolarów pożyczek i darowizn. Mocarstwa, które w międzynarodowym osiedlu miały tysiące żołnierzy i okręty na rzece, również oczekiwały rozprawy z „bolszewikami”. Czang porozumiał się z szefami szanghajskiego półświatka, Du Yueshengiem, Huang Jinrongiem i Zhang Xiaolinem. Utworzyli oni organizację nazwaną Stowarzyszeniem Wspólnego Postępu, która miała wystąpić przeciw komunistycznym związkom.

1 kwietnia do Szanghaju przyjechał Wang Jingwei. Następnego dnia Centralna Komisja Kontrolna Kuomintangu, w której zasiadał między innymi Cai Yuanpei, były rektor Uniwersytetu Pekińskiego, oskarżyła komunistów o spisek i uchwaliła oczyszczenie z nich partii. Przywódcy prawicy namawiali go, by stanął na czele rozprawy z komunistami. Wang odmówił i 5 kwietnia ogłosił z przywódcą komunistów Chen Duxiu wspólną deklarację o dalszej współpracy obu partii, po czym wyjechał do Wuhanu. 6 kwietnia w Pekinie policja watażki Zhang Zuolina, za zgodą korpusu dyplomatycznego, wtargnęła na teren ambasady radzieckiej i aresztowała ukrywających się tam komunistów, wśród nich współzałożyciela partii Li Dazhao. 9 kwietnia Czang ogłosił w Szanghaju stan wojenny. W nocy z 11 na 12 kwietnia przewodniczący szanghajskiej rady związków, komunista Wang Shouhua, zaproszony do domu Du Yueshenga, został zamordowany.

12 i 13 kwietnia

Atak rozpoczął się 12 kwietnia między pierwszą a piątą nad ranem. Bojówki gangów uderzyły na kwatery pikiet robotniczych, a gdy wywiązały się strzelaniny, żołnierze 26 Armii, która podlegała dowództwu Bai Chongxiego, rozbrajali robotników. Najdłużej bronili się związkowcy w zakładach wydawnictwa Commercial Press w Zhabei i w siedzibie rady związków, ale i tam opór złamano. Według wspomnień Bai Chongxiego wojsko odebrało pikietom około trzech tysięcy karabinów. Liczni związkowcy zginęli lub zostali aresztowani.

13 kwietnia komuniści ogłosili strajk generalny i zwołali w Zhabei wielki wiec. Jego uczestnicy ruszyli ulicą Baoshan do kwatery 2 Dywizji 26 Armii, żądając zwrotu broni i uwolnienia aresztowanych. Żołnierze otworzyli ogień z karabinów maszynowych. Liczba zabitych jest sporna. Ówczesna prasa chińska, podlegająca już cenzurze wojskowej, pisała o kilkunastu lub kilkudziesięciu zabitych, a współczesna oficjalna historia Komunistycznej Partii Chin podaje, że na miejscu zginęło ponad sto osób. Wojsko rozwiązało rząd miejski utworzony po marcowym powstaniu, związki zawodowe i organizacje pozostające pod wpływem komunistów i zastąpiło je związkami podległymi Kuomintangowi i ludziom Du Yueshenga.

Ile ofiar

W popularnych zestawieniach mowa o masakrze od 5 do 10 tysięcy komunistów. Liczby tej nie da się ani potwierdzić, ani obalić, bo dokładnego bilansu nigdy nie sporządzono. Źródła komunistyczne podają, że w ciągu trzech dni po 12 kwietnia w Szanghaju zabito ponad trzysta osób, aresztowano ponad pięćset, a ponad pięć tysięcy zaginęło. Część historyków ocenia, że w następnych tygodniach w samym Szanghaju i okolicach mogło zginąć kilka tysięcy ludzi. W następnych miesiącach w Szanghaju stracono także między innymi syna Chen Duxiu, Chen Yanniana, i działacza związkowego Zhao Shiyana. Bai Chongxi zyskał w zachodniej prasie przydomek „ścinacza komunistycznych głów”.

Szanghaj był tylko początkiem. 15 kwietnia czystkę przeprowadzono w Kantonie, gdzie aresztowano ponad dwa tysiące osób, a potem w Nankinie, Hangzhou, Ningbo, Fuzhou i innych miastach kontrolowanych przez Czanga. 28 kwietnia w Pekinie Zhang Zuolin kazał powiesić Li Dazhao i kilkunastu jego towarzyszy. W maju i czerwcu fala przemocy objęła także tereny rządu w Wuhanie, gdzie oficerowie Narodowej Armii Rewolucyjnej rozprawiali się z ruchem chłopskim. W Changsha po buncie pułku 21 maja zabito w ciągu kilku tygodni wiele tysięcy ludzi. W 1928 roku Zhou Enlai mówił na zjeździe partii w Moskwie, że od wiosny 1927 roku zginęło ponad 300 tysięcy komunistów i ich zwolenników. Jest to szacunek partyjny, którego nie da się sprawdzić, ale nie ulega wątpliwości, że tak zwany biały terror lat 1927–1928 kosztował życie dziesiątki tysięcy ludzi. Partia komunistyczna, która wiosną 1927 roku liczyła około 58 tysięcy członków, pod koniec roku miała ich według często przytaczanych szacunków około dziesięciu tysięcy.

Rozpad sojuszu

17 kwietnia rząd w Wuhanie wykluczył Czang Kaj-szeka z partii i wezwał do jego pojmania. Następnego dnia Czang i jego zwolennicy utworzyli w Nankinie konkurencyjny rząd narodowy, na czele którego stanął Hu Hanmin. Chiny miały teraz dwa rządy Kuomintangu, a na północy wciąż jeszcze rząd watażków w Pekinie. Wdowa po Sun Jat-senie, Song Qingling, potępiła Czanga jako zdrajcę idei męża.

Rząd w Wuhanie nie przetrwał długo bez pieniędzy z Szanghaju i wobec buntu własnych generałów. W Moskwie Józef Stalin, który jeszcze na początku kwietnia, jak relacjonowali słuchacze jego przemówienia, zapewniał, że Kuomintang trzeba „wycisnąć jak cytrynę, a potem wyrzucić”, teraz kazał komunistom trzymać się lewicy Kuomintangu. Opozycja Lwa Trockiego i Grigorija Zinowjewa uznała klęskę w Szanghaju za dowód błędów polityki Stalina, a spór o Chiny stał się jednym z głównych tematów walki w partii radzieckiej. 1 czerwca Stalin wysłał do Wuhanu depeszę z poleceniem uzbrojenia robotników i chłopów i oczyszczenia Kuomintangu z „reakcyjnych” generałów. Przedstawiciel Kominternu, Hindus Manabendra Nath Roy, pokazał ją Wang Jingweiowi. Wang uznał, że Moskwa chce przejąć jego partię, i 15 lipca kierownictwo w Wuhanie zerwało z komunistami. Borodin wyjechał z Chin pod koniec lipca. 1 sierpnia komuniści podnieśli zbrojne powstanie w Nanchangu, od którego zaczęła się wojna domowa. Rządy w Wuhanie i Nankinie połączyły się, a Czang Kaj-szek, który w sierpniu 1927 roku ustąpił ze stanowiska naczelnego wodza, w styczniu 1928 roku wrócił jako przywódca Kuomintangu i w 1928 roku dokończył ekspedycję północną.

Szanghaj miał też wymiar osobisty. Syn Czanga, Chiang Ching-kuo, studiował wtedy w Moskwie. Po masakrze publicznie potępił ojca, a potem przez dziesięć lat pozostawał w ZSRR, faktycznie jako zakładnik, i wrócił do Chin dopiero w 1937 roku.

Długi cień masakry szanghajskiej

Masakra szanghajska zakończyła pierwszy front jedności i dała Czang Kaj-szekowi władzę nad Kuomintangiem oraz poparcie szanghajskiej finansjery i mocarstw. Dzięki temu w 1928 roku nominalnie zjednoczył Chiny pod rządem w Nankinie. Zarazem rozpoczęła wojnę domową, która nie skończyła się do 1949 roku. Ocaleni komuniści, wypchnięci z miast, przenieśli się na wieś, gdzie Mao Zedong i Zhu De zaczęli budować własną armię.

Dla drogi do drugiej wojny światowej najważniejsze było to, że Chiny weszły w lata 30. podzielone. Gdy Japonia w 1931 roku zajęła Mandżurię, Czang uznał, że najpierw trzeba zniszczyć komunistów, a dopiero potem przeciwstawić się najeźdźcy. Najlepsze dywizje rządowe walczyły z komunistami w Jiangxi, a nie z Japończykami. Japońscy wojskowi przedstawiali swoją ekspansję także jako walkę z bolszewizmem, a w 1936 roku Japonia zawarła z Niemcami pakt antykominternowski. Dopiero gdy w 1937 roku wybuchła wojna chińsko-japońska, Kuomintang i komuniści stanęli na krótko po jednej stronie, ale nieufność zrodzona w kwietniu 1927 roku nie zniknęła już nigdy. Masakrę opisał André Malraux w powieści „Dola człowiecza”, nagrodzonej w 1933 roku Nagrodą Goncourtów, która utrwaliła ją w pamięci Europy.