Fajsal I

Fajsal ibn al-Husajn z rodu Haszymitów był najbardziej znanym arabskim politykiem swojego pokolenia. W czasie pierwszej wojny światowej dowodził u boku Thomasa Edwarda Lawrence’a powstaniem arabskim przeciw Turkom, w 1919 roku walczył w Paryżu o niepodległe państwo arabskie, w 1920 roku przez kilka miesięcy był królem Syrii, aż wypędzili go Francuzi. Brytyjczycy dali mu w zamian tron nowo utworzonego Iraku, którym rządził do śmierci w 1933 roku. Przez dwanaście lat lawirował między Londynem a irackimi nacjonalistami i doprowadził do tego, że w 1932 roku Irak jako pierwsze terytorium mandatowe został członkiem Ligi Narodów. Zostawił jednak państwo słabe, podzielone między sunnitów, szyitów i Kurdów, związane z Wielką Brytanią traktatem, który w 1941 roku dał Brytyjczykom podstawę do zbrojnej interwencji przeciw proniemieckiemu rządowi w Bagdadzie.

Syn szarifa Mekki

Urodził się 20 maja 1885 roku w Mekce (według niektórych źródeł w At-Ta’if, w 1883 roku) jako trzeci syn Husajna Ibn Alego, członka rodu wywodzącego się od proroka Mahometa, który od wieków dostarczał Mekce szarifów, czyli namiestników świętego miasta. Dzieciństwo spędził częściowo wśród Beduinów, a od 1893 roku w Stambule, gdzie sułtan Abdülhamid II trzymał jego ojca pod okiem. W 1908 roku Husajn został szarifem Mekki, a Fajsal wrócił z nim do Hidżazu i walczył z plemionami buntującymi się przeciw władzy osmańskiej. W 1913 roku wybrano go do parlamentu osmańskiego jako posła z Dżuddy.

Po przystąpieniu Imperium Osmańskiego do wojny ojciec wysłał go do Stambułu na rozmowy o udziale Arabów w świętej wojnie. Po drodze, w Damaszku, Fajsal zetknął się z tajnymi stowarzyszeniami arabskich nacjonalistów, al-Fatat i al-Ahd, i przystąpił do nich. Jednocześnie ojciec prowadził korespondencję z brytyjskim wysokim komisarzem w Egipcie Henrym McMahonem, który w zamian za powstanie obiecał poprzeć niepodległość Arabów w granicach, których dokładnego zasięgu nigdy nie uzgodniono. W 1916 roku Fajsal był w Damaszku, gdy osmański namiestnik Syrii Dżemal Pasza kazał powiesić w Damaszku i Bejrucie ponad dwudziestu arabskich działaczy.

Powstanie arabskie

W czerwcu 1916 roku Husajn ogłosił powstanie przeciw Turkom. Fajsal i jego brat Ali poprowadzili nieudany atak na Medynę, bronioną przez silny garnizon osmański. 23 października 1916 roku w Wadi Safra Fajsal poznał młodego brytyjskiego oficera wywiadu Thomasa Edwarda Lawrence’a, który uznał go za najlepszego przywódcę powstania. Od tego czasu Fajsal dowodził Armią Północną, która przenosiła walkę wzdłuż wybrzeża Morza Czerwonego i Kolei Hidżaskiej na północ. W lipcu 1917 roku powstańcy, wśród nich Lawrence i beduiński wódz Auda Abu Taji, zdobyli od strony lądu Akabę. Odtąd siły Fajsala działały jako prawe skrzydło brytyjskiej armii generała Edmunda Allenby’ego, niszcząc linie kolejowe i wiążąc tureckie garnizony.

Fajsal nie był przy tym tak bezwarunkowo wierny Brytyjczykom, jak przedstawił go Lawrence w „Siedmiu filarach mądrości”. Gdy pod koniec 1917 roku bolszewicy ujawnili umowę Sykes-Picot, w której Wielka Brytania i Francja podzieliły między siebie ziemie arabskie, Fajsal prowadził tajne rozmowy z Dżemalem Paszą o ewentualnym porozumieniu z Turkami. Do niczego one nie doprowadziły. Na początku października 1918 roku arabscy powstańcy i oddziały australijskie weszły do Damaszku, a Fajsal, który przybył tam 3 października, utworzył rząd arabski.

Paryż i Damaszek

W styczniu 1919 roku Fajsal przyjechał na konferencję pokojową w Paryżu jako przedstawiciel ojca, w arabskim stroju, w towarzystwie Lawrence’a. 3 stycznia podpisał z przywódcą syjonistów Chaimem Weizmanem porozumienie, w którym przyjął żydowską imigrację do Palestyny, uzależniając to od spełnienia arabskich żądań niepodległości. 6 lutego przedstawił Radzie Dziesięciu postulat niepodległości ziem arabskich. Zwycięskie mocarstwa nie zamierzały jednak rezygnować z wpływów. Georges Clemenceau domagał się dla Francji Syrii i Libanu, a David Lloyd George, choć cenił Fajsala, nie chciał dla niego psuć stosunków z Paryżem. Amerykańska komisja Kinga-Crane’a, wysłana z inicjatywy Woodrowa Wilsona, stwierdziła latem 1919 roku, że ludność Syrii chce niepodległości, ale jej raport odłożono do szuflady.

8 marca 1920 roku Kongres Syryjski w Damaszku ogłosił niepodległość Syrii i obwołał Fajsala jej królem. W kwietniu na konferencji w San Remo Rada Najwyższa mocarstw sprzymierzonych przydzieliła Francji mandat nad Syrią i Libanem, a Wielkiej Brytanii nad Mezopotamią i Palestyną. Podział ten wpisano w traktat z Sèvres. W lipcu francuski generał Henri Gouraud postawił Fajsalowi ultimatum. Fajsal je przyjął, ale część jego wojska pod wodzą ministra wojny Jusufa al-Azmy stawiła opór i 24 lipca 1920 roku została rozbita w bitwie pod Majsalun. Francuzi zajęli Damaszek, a Fajsal musiał opuścić kraj.

Król Iraku

Wypędzony z Syrii, okazał się Brytyjczykom potrzebny w Mezopotamii, gdzie latem 1920 roku stłumili krwawe powstanie przeciw swoim rządom. Na konferencji w Kairze w marcu 1921 roku minister kolonii Winston Churchill z doradcami, wśród których byli Lawrence i Gertrude Bell, postanowił oddać mu tron nowego państwa. Fajsal, który nigdy wcześniej nie był w Iraku, wylądował w Basrze 23 czerwca 1921 roku. Sunniccy notable Bagdadu przyjęli go dobrze, szyiccy duchowni i plemiona południa chłodno. Po plebiscycie zorganizowanym przez Brytyjczyków, w którym według oficjalnych danych 96 procent głosów padło na niego, 23 sierpnia 1921 roku został w Bagdadzie koronowany na króla Iraku. Orkiestra zagrała „God Save the King”, bo Irak nie miał jeszcze hymnu.

Jego władza była ograniczona. Wielka Brytania sprawowała w Iraku mandat Ligi Narodów, a swoje prawa wykonywała na podstawie traktatu sojuszniczego podpisanego 10 października 1922 roku: wysoki komisarz doradzał królowi w sprawach zagranicznych i finansowych, Brytyjczycy mieli doradców w ministerstwach, a bezpieczeństwa pilnowało brytyjskie lotnictwo. Fajsal musiał przekonywać nacjonalistów, że tylko współpraca z Londynem doprowadzi do niepodległości, i zarazem przekonywać Brytyjczyków, że dalsze ustępstwa są konieczne, bo inaczej straci autorytet. Zgromadzenie konstytucyjne zatwierdziło traktat dopiero w 1924 roku. Gdy Turcja, nie godząc się z traktatem z Lozanny, domagała się Mosulu, Fajsal zgodził się w 1926 roku na przedłużenie brytyjskiego mandatu do 25 lat, bo tylko tak Liga Narodów przyznała sporny wilajet Irakowi.

Starał się zbudować naród z bardzo różnych społeczności. Opierał się na sunnickich oficerach, dawnych towarzyszach z powstania arabskiego, takich jak Nuri as-Sa’id i Dżafar al-Askari, ale zabiegał też o szyitów i zapewniał o swojej przychylności wobec Kurdów i Żydów. Chciał wprowadzić powszechny pobór, by stworzyć silną armię, lecz Brytyjczycy, obawiający się buntów plemiennych, mu to odradzali. W 1927 roku przez kilka miesięcy przebywał w Europie i osobiście czuwał nad rokowaniami w Londynie, z których wyrósł traktat brytyjsko-iracki z 14 grudnia 1927 roku. Wielka Brytania uznała w nim Irak za niepodległe państwo i obiecała poprzeć jego wejście do Ligi Narodów w 1932 roku, „jeśli wszystko pójdzie dobrze”. Traktat nie wszedł w życie, ale wyznaczył cel. Z rodem Saudów, który w 1925 roku wypędził jego ojca i brata z Hidżazu, łączyła go wrogość, podsycana napadami wahhabickich wojowników na irackie pogranicze. W lutym 1930 roku spotkał się z Abd al-Azizem ibn Su’udem na brytyjskim okręcie w Zatoce Perskiej i obaj władcy pojednali się, przynajmniej formalnie.

Niepodległość

Po zwycięstwie laburzystów w Wielkiej Brytanii rząd Ramsaya MacDonalda zapowiedział we wrześniu 1929 roku bezwarunkowe poparcie dla członkostwa Iraku w Lidze w 1932 roku. 30 czerwca 1930 roku premier Nuri as-Sa’id podpisał w Bagdadzie nowy traktat sojuszniczy na 25 lat: Irak zachowywał ścisłą współpracę z Londynem w polityce zagranicznej, oddawał Brytyjczykom dwie bazy lotnicze, w Szuajbie koło Basry i w Al-Habbanijji, i zgadzał się na przemarsz ich wojsk przez swoje terytorium w razie wojny. 3 października 1932 roku Irak został przyjęty do Ligi Narodów i brytyjski mandat wygasł.

Fajsal nie łudził się co do stanu swojego państwa. W poufnym memorandum z marca 1932 roku pisał, że w Iraku nie ma jeszcze narodu irackiego, tylko „niewyobrażalne masy ludzi”, pozbawione wspólnej idei i podzielone na sunnitów, szyitów i Kurdów. Marzył o panarabskiej federacji Iraku, Syrii, Libanu, Palestyny i Transjordanii pod swoim berłem, ale napotykał opór Francji, Turcji, Egiptu i Ibn Su’uda. W sprawie Palestyny, gdzie w 1929 roku doszło do krwawych starć arabsko-żydowskich, nalegał w Londynie na ograniczenie żydowskiej imigracji i zakupu ziemi.

Simele i śmierć

Latem 1933 roku iracka armia pod dowództwem generała Bakra Sidkiego rozprawiła się z Asyryjczykami, chrześcijańską społecznością z północy kraju, z której Brytyjczycy rekrutowali swoje oddziały pomocnicze. W sierpniu doszło do masakry w Simele. Liczbę ofiar całej akcji szacuje się na od kilkuset do ponad trzech tysięcy. Fajsal, przebywający wówczas za granicą, wrócił do Bagdadu, ale wobec nastrojów w armii i wśród nacjonalistów nie zdołał ukarać winnych. Schorowany, wyjechał na leczenie do Szwajcarii i zmarł na atak serca 8 września 1933 roku w Bernie, w wieku 48 lat. Pojawiały się pogłoski o otruciu, których nigdy nie potwierdzono. Pochowano go w Bagdadzie.

Następcą został jego jedyny syn Ghazi, młody, popularny wśród nacjonalistów i bez doświadczenia. Za jego panowania armia przejęła rolę arbitra polityki. W 1936 roku Bakr Sidki dokonał zamachu stanu, a niemiecki poseł Fritz Grobba zyskiwał wpływy wśród oficerów. Ghazi zginął w wypadku samochodowym w kwietniu 1939 roku, a regentem w imieniu czteroletniego Fajsala II został Abd al-Ilah.

Znaczenie

Fajsal był pierwszym arabskim przywódcą, który próbował zbudować nowoczesne państwo narodowe na gruzach Imperium Osmańskiego w ramach ładu narzuconego przez zwycięskie mocarstwa. Wywalczył dla Iraku formalną niepodległość szybciej, niż chciał tego Londyn, ale ceną był sojusz, który zostawiał Brytyjczykom bazy i prawo przemarszu. Ten właśnie traktat z 1930 roku przesądził w 1941 roku o losie Iraku w drugiej wojnie światowej. Gdy 1 kwietnia 1941 roku grupa oficerów wychowanych w armii Fajsala osadziła u władzy proniemieckiego Raszida Alego al-Kilaniego, Brytyjczycy powołali się na traktat, wysadzili wojska w Basrze, obronili bazę w Al-Habbanijji i w maju 1941 roku obalili rząd, który liczył na pomoc Adolfa Hitlera. Monarchia Haszymitów przetrwała w Iraku jeszcze siedemnaście lat. 14 lipca 1958 roku w czasie rewolucji wojskowej zamordowano jego wnuka Fajsala II, regenta Abd al-Ilaha i Nuriego as-Sa’ida. Jego konny pomnik w Bagdadzie obalono, ale później postawiono go z powrotem.