Włoskie naloty na Palestynę

Niektóre kalendaria podają pod 1 lipca 1940 roku, że włoskie lotnictwo zaczęło bombardować brytyjski mandat Palestyny. W rzeczywistości na początku lipca włoska Regia Aeronautica dopiero gromadziła siły do takich ataków: 6 lipca na lotnisko Gadurrà na Rodos przyleciało czternaście bombowców Savoia-Marchetti SM.79 z XLI Grupy 12 Pułku Bombowego, a w następnych dniach dołączyły do nich kolejne. Pierwszy nalot na Palestynę nastąpił 15 lipca, a pierwszy, który pociągnął za sobą wiele ofiar, 24 lipca. Oba były wymierzone w Hajfę, która przez następne miesiące pozostała głównym celem włoskich bombowców na Bliskim Wschodzie.

Dlaczego Hajfa

Do lata 1940 roku wojna wydawała się mieszkańcom Palestyny odległa. Kraj był wyczerpany arabskim powstaniem z lat 1936–1939, a ogłoszona w maju 1939 roku brytyjska biała księga, która ograniczała żydowską imigrację i zapowiadała państwo z arabską większością, wywołała gniew jiszuwu. Mimo to przywódcy żydowscy stanęli po stronie Wielkiej Brytanii. Dawid Ben Gurion zapowiedział jesienią 1939 roku, że Żydzi będą walczyć z Hitlerem tak, jakby nie było białej księgi, i z białą księgą tak, jakby nie było wojny. Palestyna stała się zapleczem armii brytyjskiej na Bliskim Wschodzie, w jej obozach szkoliły się między innymi oddziały australijskie.

Sytuację zmieniło przystąpienie Włoch do wojny 10 czerwca i upadek Francji. Włosi mieli bazy lotnicze na Rodos i innych wyspach Dodekanezu, kilkaset kilometrów od wybrzeża palestyńskiego, a francuska Syria i Liban przeszły pod władzę rządu, który zawarł rozejm z Niemcami i Włochami. Hajfa była zaś jednym z najważniejszych punktów brytyjskiego systemu paliwowego w regionie. Kończył się w niej ropociąg z irackich pól naftowych w Kirkuku, uruchomiony w 1935 roku przez Iraq Petroleum Company, a na brzegu Zatoki Hajfy działały terminal naftowy, zbiorniki i nowa rafineria, należąca do koncernów Shell i Anglo-Iranian, zdolna przerabiać około miliona ton ropy rocznie. Paliwo z Hajfy zaopatrywało flotę brytyjską we wschodniej części Morza Śródziemnego i wojska w Egipcie.

Według historyków, którzy badali tę kampanię, naloty na Palestynę były w dużej mierze inicjatywą gubernatora włoskich wysp Morza Egejskiego, jednego z twórców reżimu faszystowskiego, Cesarego Marii de Vecchiego. Chciał, by jego lotnictwo wzięło udział w wojnie, i miał sporą swobodę w wyborze celów.

15 lipca: pierwszy nalot

Rano 15 lipca nad wybrzeże Palestyny nadleciało dziesięć bombowców SM.79 w dwóch falach po pięć maszyn. Prowadził je mjr Ettore Muti, dowódca XLI Grupy, a zarazem od jesieni 1939 roku sekretarz Narodowej Partii Faszystowskiej, który zostawił prowadzenie partii zastępcy, by latać bojowo. Według źródeł hebrajskich samoloty przekroczyły linię brzegową na północ od Atlitu, wysoko nad chmurami, i około 9.15 zrzuciły bomby na strefę przemysłową nad zatoką. Włoskie meldunki mówią o 120 bombach pięćdziesięciokilogramowych zrzuconych z wysokości 5 tysięcy metrów. Trafione zostały zbiorniki i instalacje Iraq Petroleum Company i Shella: zapaliły się trzy zbiorniki z ropą, uszkodzona została elektrownia i miasto na pewien czas zostało bez prądu. Dzielnic mieszkalnych bomby nie dosięgły. Kilka osób zostało rannych, jeden z nich, arabski robotnik, zmarł później w szpitalu. Włoski samolot rozpoznawczy, który dwa dni później przeleciał nad Hajfą, meldował, że pożar wciąż trwa.

24 lipca: nalot z ofiarami

Drugi nalot, przeprowadzony według włoskich historyków na wyraźne życzenie Naczelnego Dowództwa w Rzymie, przyniósł znacznie więcej ofiar. 24 lipca około dziewiątej rano nad Hajfę nadleciało dziewięć lub dziesięć SM.79, zależnie od źródła. Ogień artylerii przeciwlotniczej zmusił je do zmiany kursu i mniej więcej połowa ze stu kilkudziesięciu bomb spadła do morza. Jedna z nich trafiła arabską łódź rybacką, zabijając dwóch rybaków. Pozostałe rozproszyły się na przedmieściach. Najwięcej ofiar było w instalacjach Shella na wschodnim skraju miasta, gdzie wybuchł pożar. Dwie bomby spadły w żydowskiej dzielnicy Hadar ha-Karmel. Według różnych zestawień zginęło od 44 do 46 osób, w większości robotnicy: według jednego z nich 28 Arabów, 15 Żydów i brytyjski policjant. Rannych było kilkadziesiąt. Pogrzeb ofiar odbył się jeszcze tego samego dnia, a do Hajfy przyjechali przedstawiciele Agencji Żydowskiej, wśród nich szef jej departamentu politycznego, Mosze Szertok (Szaret).

Włoska propaganda ogłosiła wielki sukces, czemu Brytyjczycy nie zaprzeczali. Pożary w rafinerii płonęły przez wiele dni, a jej produkcja stała według badań izraelskiego historyka Nira Arielego prawie miesiąc. Brytyjskie myśliwce z lotniska na górze Karmel nie zdążyły przechwycić bombowców, które wróciły nad Dodekanez. Po dwóch nalotach Hajfę opuściło wielu Amerykanów zatrudnionych w przemyśle naftowym. Agencja Żydowska prosiła o przysłanie myśliwców do obrony miasta, ale sekretarz naczelny administracji mandatowej odpowiedział, że wszystkie samoloty w Egipcie są potrzebne na froncie.

Wojna dociera do Palestyny

Kolejne naloty na Hajfę, 6 i 27 sierpnia oraz 6 i 8 września, wyrządziły szkody, ale pociągnęły za sobą niewiele ofiar, bo obrona przeciwlotnicza była już silniejsza i większość bomb spadała do morza. Najtragiczniejszy dzień przyszedł 9 września 1940 roku. Bombowce CANT Z.1007 z Rodos, odpędzone według włoskiego historyka Alberta Rossellego przez brytyjskie myśliwce znad Hajfy, zrzuciły bomby na Tel Awiw, trafiając w dzielnicę mieszkalną. Według większości relacji zginęło 137 osób, według innego zestawienia 125, w większości Żydzi stojący w kolejce po naftę. Był to najkrwawszy nalot na Palestynę w całej wojnie. 21 września bomby spadły na arabską dzielnicę Hajfy, zabijając około czterdziestu osób.

Po tragedii w Tel Awiwie Brytyjczycy, którzy nie chcieli zabierać dział przeciwlotniczych z Anglii ani znad Kanału Sueskiego, zgodzili się po raz pierwszy przyjmować palestyńskich Żydów jako artylerzystów przeciwlotniczych. Jesienią 1940 roku powstała 1 Palestyńska Lekka Bateria Przeciwlotnicza, w której służyło wielu członków Hagany, a jej żołnierze trafili później do Brygady Żydowskiej. Pierwsza seria włoskich nalotów na Hajfę zakończyła się pod koniec września 1940 roku. W 1941 roku, zwłaszcza w czasie walk w Syrii, nad Palestyną pojawiły się bombowce niemieckie, francuskie z Lewantu i znów włoskie, a ostatni nalot na Hajfę miał miejsce we wrześniu 1942 roku.

Miejsce w wojnie

Włoska kampania lotnicza przeciw Palestynie była wojskowo mało skuteczna. Kilkadziesiąt bombowców operujących z wysokości kilku tysięcy metrów nie mogło na długo sparaliżować brytyjskiego zaopatrzenia w paliwo, a rafineria w Hajfie po każdym nalocie wznawiała pracę. Naloty pokazały jednak, że wojna, którą Mussolini nazywał „równoległą”, sięga daleko poza Afrykę Północną i Maltę: w październiku 1940 roku włoskie bombowce zaatakowały nawet rafinerie na Bahrajnie. Dla mieszkańców Palestyny, Żydów i Arabów, lipcowe bombardowania Hajfy były pierwszym bezpośrednim doświadczeniem wojny, a dla jiszuwu także argumentem w sporze z Brytyjczykami o prawo do noszenia broni, który doprowadził później do utworzenia żydowskich jednostek w armii brytyjskiej.