Arita zapowiada nowy ład w Azji Wschodniej

29 czerwca 1940 roku po południu japoński minister spraw zagranicznych Hachirō Arita wygłosił przez radio przemówienie zatytułowane „Sytuacja międzynarodowa i stanowisko Cesarstwa” (国際情勢と帝国の立場). Tydzień wcześniej Francja podpisała rozejm z Niemcami, Holandia była od półtora miesiąca okupowana, a Wielka Brytania czekała na niemiecką inwazję. Kolonie tych państw w Azji Południowo-Wschodniej, bogate w ropę, kauczuk, cynę i ryż, nagle straciły oparcie w swoich metropoliach. Arita oznajmił, że kraje Azji Wschodniej i regiony Mórz Południowych są ze sobą „geograficznie, historycznie, rasowo i gospodarczo” ściśle związane i powinny zostać połączone w jedną sferę współistnienia i wspólnego dobrobytu, a Japonia jako „siła stabilizująca” Azji Wschodniej ma „poważny interes” w losie tych ziem.

Często pisze się, że Arita zapowiedział stworzenie bloku narodów azjatyckich pod przywództwem Japonii, „wolnego od mocarstw zachodnich”. Tekst przemówienia był ostrożniejszy. Arita nie wezwał do usunięcia Europejczyków z Azji i nie użył nazwy „Strefa Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej”, którą często mu się przypisuje. Ogłosił jednak po raz pierwszy publicznie, że pojęcie japońskiej strefy wpływów, dotąd ograniczone do Japonii, Mandżukuo i Chin, obejmuje także Indochiny, Indie Holenderskie i inne ziemie na południu.

Od „nowego ładu” do Mórz Południowych

Hasło „nowego ładu w Azji Wschodniej” (東亜新秩序) nie było nowe. 3 listopada 1938 roku, po zdobyciu Kantonu i Wuhanu, premier Fumimaro Konoe ogłosił, że celem wojny w Chinach jest zbudowanie nowego porządku opartego na współpracy Japonii, Mandżukuo i Chin. Arita, który kilka dni wcześniej po raz drugi objął ministerstwo spraw zagranicznych, 18 listopada odpowiedział na amerykańską notę o „otwartych drzwiach” w Chinach, że pojęcia i zasady stosowane przed wojną nie pasują już do „nowej sytuacji” w Azji Wschodniej. Japońscy i zachodni historycy uznają tę odpowiedź za formalne odejście Japonii od ładu waszyngtońskiego i traktatu dziewięciu mocarstw.

Do wiosny 1940 roku ten „nowy ład” dotyczył jednak tylko Azji Wschodniej w ścisłym sensie. Japońska armia ugrzęzła w Chinach, gdzie mimo zajęcia Nanningu i bombardowań Chongqingu nie mogła złamać Czang Kaj-szeka, a utworzony 30 marca rząd Wang Jingweia w Nankinie nie zmienił położenia. Chongqing otrzymywał pomoc z zewnątrz trzema drogami: koleją z Hajfongu przez Indochiny Francuskie do Kunmingu, przez Hongkong i Drogą Birmańską. Rząd admirała Mitsumasy Yonaiego, w którym Arita był ministrem spraw zagranicznych od 16 stycznia 1940 roku, trzymał się zasady nieangażowania się w wojnę w Europie. Japonia była przy tym zależna od amerykańskiej ropy i złomu, a w styczniu wygasł jej traktat handlowy ze Stanami Zjednoczonymi.

Niemieckie zwycięstwa wiosną 1940 roku zmieniły nastroje w Tokio. Gdy w kwietniu Niemcy zajęły Danię i zaatakowały Norwegię, Arita obawiał się, że po Holandii przyjdzie kolej na jej kolonie. 15 kwietnia oświadczył dziennikarzom, że Japonia jest gospodarczo ściśle związana z Holenderskimi Indiami Wschodnimi i ma „głęboki interes” w każdej zmianie ich statusu. Amerykański sekretarz stanu Cordell Hull odpowiedział 17 kwietnia, że zmiana statusu Indii Holenderskich środkami innymi niż pokojowe zagroziłaby pokojowi na całym Pacyfiku. Według zapisków Kumao Harady, sekretarza ostatniego genrō Kinmochiego Saionjiego, Arita tłumaczył, że chciał w ten sposób uprzedzić także krajowych zwolenników „drugiego incydentu mandżurskiego” w Indiach Holenderskich. Po niemieckim ataku na Zachodzie Tokio zażądało od Batawii gwarancji dostaw surowców, a w czerwcu, gdy Francja upadała, od Francji i Wielkiej Brytanii zamknięcia dróg zaopatrzenia Chin. 20 czerwca gubernator generalny Indochin generał Georges Catroux zgodził się wstrzymać tranzyt do Chin i przyjąć japońskich kontrolerów. Pod koniec czerwca Japończycy zażądali od Brytyjczyków zamknięcia granicy Hongkongu i Drogi Birmańskiej oraz wycofania wojsk z Szanghaju.

W kraju narastała presja na zwrot w polityce. Prasa, organizacje nacjonalistyczne i część polityków powtarzały hasło „nie spóźnić się na autobus” (バスに乗り遅れるな): Japonia miała zbliżyć się do zwycięskich Niemiec i sięgnąć po kolonie pokonanych, zanim zrobią to inni. Armia przygotowywała własny program „rozwiązania problemu południa”, który 22 czerwca omawiali urzędnicy ministerstwa wojny i sztabu generalnego. Domagała się też, by rząd uroczyście ogłosił nową politykę zagraniczną. Według ówczesnej prasy japońskiej, którą streszczał ambasador amerykański Joseph Grew, 28 czerwca zebrała się w trybie pilnym narada czterech ministrów: premiera, ministra spraw zagranicznych, ministra wojny Shunroku Haty i ministra marynarki. Część z nich sprzeciwiła się formalnej deklaracji i uzgodniono, że zamiast niej Arita wygłosi przemówienie radiowe.

Przemówienie

Przemówienie zaczynało się od przypomnienia, że ideałem Japonii od założenia Cesarstwa jest, by każdy naród znalazł „właściwe sobie miejsce” w świecie. Trwały pokój jest możliwy tylko wtedy, gdy wszystkie narody mają takie miejsce. Arita mówił, że najbardziej naturalne jest, by narody blisko ze sobą związane geograficznie, rasowo, kulturowo i gospodarczo utworzyły najpierw własną sferę współistnienia i wspólnego dobrobytu (共存共栄) i zaprowadziły w niej pokój i porządek, a dopiero potem ułożyły stosunki z innymi sferami. Wojna w Europie miała dowodzić, że dotychczasowy ład nie uwzględniał tej potrzeby i utrwalał „dawne nieracjonalności i niesprawiedliwości”.

W tym duchu, mówił minister, Japonia buduje nowy ład w Azji Wschodniej. Ubolewał, że są państwa, które nie tylko tego nie rozumieją, ale przeszkadzają w zaprowadzeniu pokoju, popierając reżim Czang Kaj-szeka, i zapowiedział, że Japonia „nie pozostawi kamienia na kamieniu”, by wykorzenić wszelką pomoc dla Chongqingu. Wojnę w Chinach przedstawił jako walkę o sprawiedliwy i trwały pokój, a japoński miecz jako „miecz dający życie”, który niszczy zło i ukazuje sprawiedliwość.

Najważniejsze zdania padły w drugiej części. „Kraje Azji Wschodniej i regiony Mórz Południowych są ze sobą geograficznie, historycznie, rasowo i gospodarczo bardzo ściśle związane. Ich naturalnym przeznaczeniem jest pomagać sobie nawzajem, zaspokajać nawzajem swoje potrzeby dla wspólnego dobra i pomyślności oraz krzewić pokój i postęp. Połączenie wszystkich tych obszarów w jedną sferę opartą na współistnieniu i zapewnienie w ten sposób jej stabilności jest, jak sądzę, naturalnym wnioskiem”. Arita powołał się na to, że idea pokoju budowanego najpierw w poszczególnych regionach, a potem w całym świecie, „od dawna istnieje także w Europie i Ameryce”. Zakładała ona, że w każdym regionie istnieje „siła stabilizująca”, wokół której skupiają się pozostałe narody.

Na koniec przypomniał, że po wybuchu wojny w Europie Japonia ogłosiła, iż nie będzie się w nią mieszać, i oczekuje, że mocarstwa zachodnie nie zrobią niczego, co mogłoby niekorzystnie wpłynąć na stabilność Azji Wschodniej. „Pragnę oświadczyć – zakończył – że los tych regionów, wszelkie zachodzące w nich zmiany i wszelkie rozporządzenie nimi są przedmiotem poważnej troski Japonii ze względu na jej misję i odpowiedzialność jako siły stabilizującej w Azji Wschodniej”. Nie wymienił z nazwy ani Indochin, ani Indii Holenderskich, ani żadnego państwa europejskiego. Słuchacze nie mieli jednak wątpliwości, o czyje kolonie chodzi.

Przemówienie dla dwóch słuchaczy

Przemówienie było kompromisem i tak je odczytywano. Wobec armii i opinii publicznej Arita pokazywał, że rząd sięga wzrokiem na południe. Wobec mocarstw nie składał żadnej konkretnej deklaracji i nie zapowiadał zbliżenia z Niemcami ani Włochami. Japoński historyk Hayato Yukawa, autor pracy o polityce zagranicznej MSZ w latach trzydziestych, zwraca uwagę, że z tekstu nie wynikało, co Japonia zamierza zrobić ani czego oczekuje od innych. Uważa, że podobnie jak kwietniowa deklaracja o Indiach Holenderskich miało ono przede wszystkim uspokoić nastroje w kraju. Liberalny publicysta Kiyoshi Kiyosawa zarzucał jednak Aricie nieostrożne rozszerzenie pojęcia „Azji Wschodniej”, które otwierało drogę zwolennikom ekspansji na południe.

Dzień wcześniej, 28 czerwca, Arita odrzucił amerykańską propozycję wymiany not, w których Japonia i Stany Zjednoczone potwierdziłyby utrzymanie stanu posiadania na Pacyfiku należącego do walczących państw europejskich. Tłumaczył Grew, że byłaby to sprawa „dość delikatna”, a w rozmowie z Kōichim Kido mówił, że Japonia nie może dać sobie związać rąk w sprawie Indii Holenderskich i wskrzeszać traktatu dziewięciu mocarstw. Jednocześnie, jak wynika z jego depesz z 24 czerwca, zaczynał ostrożnie szukać kontaktu z Niemcami, licząc, że Berlin pomoże w zawarciu pokoju z Chongqingiem i nie zgłosi własnych roszczeń do kolonii pokonanej Holandii i Francji.

Waszyngton przyjął przemówienie chłodno. 6 lipca rzecznik prezydenta Franklina Delano Roosevelta Stephen Early powiedział dziennikarzom, że Stany Zjednoczone chciałyby widzieć „doktrynę Monroego” dla Europy i dla Azji, w której wszystkie narody danego kontynentu wspólnie rozstrzygają jego sprawy, a nie „jedno zwycięskie mocarstwo”. Rzecznik japońskiego MSZ Yakichirō Suma od razu ogłosił, że słowa te „pokrywają się z ideą regionalnej struktury” przedstawioną przez Aritę. Departament Stanu musiał prostować, że prezydentowi chodziło o zakaz zdobywania terytoriów siłą i o swobodę handlu. 11 lipca Grew przekazał Aricie stanowisko Hulla: system regionalnych bloków gospodarczych zaszkodziłby wszystkim państwom żyjącym z handlu, przede wszystkim samej Japonii, która w 1939 roku sprowadzała ponad 40% importu z obu Ameryk. Arita przyznał, że na rząd wywierana jest „wielka presja”, by zmienił politykę.

Miejsce w wojnie

Przemówienie nie uratowało rządu Yonaiego. Armia uważała je za półśrodek i chciała gabinetu, który zawrze sojusz z Niemcami. 16 lipca minister wojny Hata podał się do dymisji, a armia odmówiła wskazania następcy, co według ówczesnych przepisów oznaczało upadek rządu. 22 lipca premierem po raz drugi został Konoe, a ministrem spraw zagranicznych Yōsuke Matsuoka. Matsuoka 1 sierpnia 1940 roku, ogłaszając politykę nowego rządu, po raz pierwszy publicznie użył nazwy „Strefa Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej” (大東亜共栄圏). Pomysł był ten sam co u Arity, ale tym razem towarzyszyła mu wola sięgnięcia po te ziemie w porozumieniu z Niemcami.

We wrześniu 1940 roku wojska japońskie weszły do północnych Indochin, a 27 września Japonia podpisała z Niemcami i Włochami pakt trzech. Jego drugi artykuł mówił, że Niemcy i Włochy uznają przywództwo Japonii w tworzeniu „nowego ładu w Wielkiej Azji Wschodniej”. Wielka Brytania zamknęła Drogę Birmańską na trzy miesiące od 18 lipca 1940 roku, ale w październiku ją otworzyła. W lipcu 1941 roku Japończycy zajęli południowe Indochiny, na co Stany Zjednoczone, Wielka Brytania i Holandia odpowiedziały zamrożeniem japońskich aktywów i embargiem na ropę. W grudniu 1941 roku Japonia zaatakowała Pearl Harbor, Malaje, Filipiny i Hongkong, a w ciągu kilku miesięcy zajęła cały obszar, o którym 29 czerwca 1940 roku Arita mówił jako o naturalnej wspólnocie.

Strefa Wspólnego Dobrobytu była w praktyce systemem podporządkowania okupowanych krajów potrzebom japońskiej gospodarki wojennej i armii, połączonym z przymusową pracą, rekwizycjami ryżu i surowców oraz brutalnymi represjami. Hasło wspólnego dobrobytu Azjatów, zapowiedziane w radiowym przemówieniu ostrożnego dyplomaty, który sam był przeciwny sojuszowi z Hitlerem, stało się szyldem tej ekspansji aż do kapitulacji Japonii w 1945 roku.