Trzecia deportacja z ziem wschodnich

W nocy z piątku 28 na sobotę 29 czerwca 1940 roku funkcjonariusze NKWD zaczęli na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej, wcielonych do Ukraińskiej i Białoruskiej SRR, trzecią masową deportację obywateli polskich w głąb Związku Radzieckiego. Tym razem nie chodziło o osadników ani o rodziny jeńców i aresztowanych, lecz o ludzi, którzy jesienią 1939 roku uciekli na wschód przed Niemcami. W dokumentach NKWD nazywano ich „bieżeńcami”, czyli uciekinierami. Większość z nich stanowili Żydzi z zachodniej i centralnej Polski. Akcja trwała kilka dni, a w jej wyniku według dokumentów radzieckich wywieziono od około 76 do ponad 90 tysięcy osób. Trafiły one do osad specjalnych i obozów na rosyjskiej Północy, na Uralu i na Syberii.

Uciekinierzy z zachodu

We wrześniu 1939 roku przed szybko posuwającym się Wehrmachtem ruszyły na wschód setki tysięcy ludzi. Gdy 17 września Armia Czerwona przekroczyła granicę, a pod koniec miesiąca Niemcy i ZSRR wytyczyły linię podziału, wielu z nich znalazło się po radzieckiej stronie. Szacunki ich liczby są różne. Historyczka Elżbieta Trela-Mazur podaje 336 tysięcy uchodźców różnych narodowości, głównie Polaków i Żydów, a Anna Pyżewska z Muzeum Pamięci Sybiru przytacza szacunki, według których samych Żydów uciekło na wschód od 200 do 350 tysięcy. Dla Żydów okupacja niemiecka od pierwszych dni oznaczała przemoc, grabież i upokorzenia, toteż strefa radziecka wydawała się wielu z nich mniejszym złem. Część przedostała się przez nową granicę nielegalnie, już po zakończeniu walk.

Na miejscu czekała ich nędza. Uchodźcy tłoczyli się we Lwowie, w Białymstoku, Brześciu i innych miastach przy nowej granicy, gnieździli się w synagogach i innych prowizorycznych schronieniach, a mieszkań, pracy i żywności brakowało. Już jesienią 1939 roku władze radzieckie, „rozładowując” przepełnione miasta, wysłały dziesiątki tysięcy z nich do wschodnich obwodów Białorusi i Ukrainy, a część zwerbowały do pracy w głębi ZSRR. Ci, którzy poznali tam radzieckie życie, często chcieli już tylko wrócić do domów. Po aneksji ziem wschodnich i dekrecie z 29 listopada 1939 roku o obywatelstwie radzieckim uchodźców objęła też paszportyzacja. Część z nich nie chciała przyjąć radzieckich paszportów, bo oznaczało to wyrzeczenie się powrotu do domu, a władze radzieckie odczytywały taką odmowę jako dowód nielojalności.

Zapisy na powrót

Na mocy porozumienia podpisanego 16 listopada 1939 roku Niemcy i ZSRR wymieniały ludność: na zachód wyjeżdżali Niemcy z ziem zajętych przez Armię Czerwoną, na wschód Ukraińcy, Białorusini i Rosjanie z niemieckiej strefy. Wiosną 1940 roku wymianę rozciągnięto na uchodźców, a mieszane komisje przyjmowały zgłoszenia ludzi, którzy chcieli wrócić do domów pod okupacją niemiecką. Zgłosiło się ich bardzo wielu. Według dokumentu niemieckiego MSZ, przywoływanego przez rosyjskich historyków, wolę wyjazdu wyraziło około 164 tysięcy osób. Wśród nich byli także Żydzi, którzy po kilku miesiącach życia w radzieckim państwie uznali, że w rodzinnych domach będzie im łatwiej, a niektórzy dostawali listy od bliskich, że życie pod Niemcami jest do zniesienia.

Niemcy przyjmowali jednak przede wszystkim Polaków, i to tylko tych, którzy przed wojną mieszkali na ziemiach zajętych przez Rzeszę. Żydów nie chcieli przyjmować wcale, choć część z nich zdołała przedostać się na zachód. Komisje zakończyły pracę 5 czerwca 1940 roku. Dla NKWD listy chętnych do wyjazdu stały się gotowym spisem ludzi, którzy wyrazili niechęć do władzy radzieckiej. Jak pisze Pyżewska, „dla nielojalnych nie było miejsca w państwie sowieckim”.

Decyzja

Według opublikowanych dokumentów radzieckich uchodźców, którzy zgłosili się do wyjazdu na tereny niemieckie, a nie zostali przyjęci, wymieniała już uchwała Rady Komisarzy Ludowych ZSRR z 2 marca 1940 roku, na mocy której w kwietniu wywieziono do Kazachstanu rodziny jeńców i aresztowanych. Instrukcję NKWD o ich wysiedleniu rząd zatwierdził 10 kwietnia, a operację odłożono do zakończenia prac komisji przesiedleńczych. Operację przygotowało i przeprowadziło NKWD ludowego komisarza spraw wewnętrznych Ławrientija Berii, w terenie republikańskie komisariaty spraw wewnętrznych Ukrainy i Białorusi. Uchodźców, inaczej niż rodziny z kwietnia, NKWD kierowało nie na „wolne zesłanie”, lecz jako „specprzesiedleńców-bieżeńców” do osad specjalnych pod nadzorem komendantur, podobnie jak osadników wywiezionych w lutym.

Noc z 28 na 29 czerwca

Wywózka różniła się od dwóch poprzednich. Odbywała się głównie w miastach, w których skupiała się większość uchodźców. Grupy operacyjne NKWD, wspierane przez milicję i miejscowych aktywistów, zabierały ludzi z mieszkań, z miejsc noclegowych i z ulic, sprawdzając ich według sporządzonych wcześniej list. Na spakowanie się dawano kilkanaście minut albo kilka godzin, a wiele zależało od postawy funkcjonariuszy. Wywożonych przez kilka dni zwożono na stacje, gdzie formowano transporty, a części z nich mówiono, że jadą wreszcie na zachód, do domów. Pociągi ruszyły jednak na wschód. Do wagonów trafiali też ludzie, którzy przyjęli radzieckie paszporty lub podjęli pracę w radzieckich instytucjach, a nawet mieszkańcy, którzy nie byli uchodźcami. Według rosyjskich badaczy operacja zakończyła się 2 lipca.

Uchodźcy jechali w krytych wagonach towarowych z pryczami, żelaznym piecykiem i dziurą w podłodze zamiast ubikacji, po kilkadziesiąt osób w jednym. Przy lutowej wywózce największym zagrożeniem był mróz, w czerwcu i lipcu upał. W zamkniętych wagonach brakowało wody i jedzenia, a podróż trwała często kilka tygodni. Z Białegostoku wyruszyło, jak ustalił Aleksandr Gurjanow ze Stowarzyszenia Memoriał, pięć transportów: trzy do Kotłasu, jeden do Archangielska i jeden do Szabalina w obwodzie kirowskim.

Ilu i kogo wywieziono

Liczby różnią się w zależności od źródła i sposobu liczenia. Według zestawień wojsk konwojowych NKWD, na których oparł się polski historyk Daniel Boćkowski, wywieziono 76 068 osób. Według raportów NKWD przytaczanych w literaturze rosyjskiej zatrzymano 76 382 osoby z 25 682 rodzin, w tym około 22,9 tysiąca z zachodnich obwodów Białorusi i około 53,5 tysiąca z zachodnich obwodów Ukrainy, a końcowe zestawienie NKWD z lipca 1940 roku, obejmujące także osoby samotne, podaje 90 511 wysiedlonych. Instytut Pamięci Narodowej mówi o około 80 tysiącach, a niektóre opracowania o niemal 100 tysiącach. Szacunki polskie z czasów wojny i pierwszych lat powojennych, powstałe bez dostępu do archiwów radzieckich, podawały od 220 do nawet 400 tysięcy wywiezionych.

Różnie określa się też skład narodowościowy. Według IPN Żydzi stanowili dwie trzecie deportowanych, według Pyżewskiej około 84 procent, a niektórzy badacze rosyjscy podają od 82 do 90 procent. Resztę stanowili Polacy, Ukraińcy i Białorusini. Historyk Alexander Statiev przytacza dokumenty NKWD, według których wiosną 1941 roku w osadach specjalnych żyło 58 852 żydowskich uchodźców z Polski. Wśród wywiezionych było wielu przedstawicieli inteligencji, lekarzy, nauczycieli i ludzi nauki, a także rzemieślników, robotników i drobnych kupców z miast zachodniej i centralnej Polski. Byli działacze żydowskich partii politycznych, a całe rodziny jechały razem z małymi dziećmi i starcami.

Na północy

Uchodźców osiedlono głównie w obwodach archangielskim, swierdłowskim i nowosybirskim, w Republice Komi, w republikach Maryjskiej i Jakuckiej oraz w Kraju Ałtajskim, mniejsze grupy także w obwodach wołogodzkim, mołotowskim, irkuckim i innych. Zamieszkali w specposiołkach, barakach w tajdze, bez prawa opuszczania osady. Część mężczyzn wywiezionych bez rodzin trafiła wprost do obozów pracy Gułagu.

Większość pracowała przy wyrębie lasu, spławie drewna i wyrobie podkładów kolejowych. Ludzie z miast, krawcy, rzemieślnicy, kupcy i nauczyciele, nie znali tej pracy i z trudem wyrabiali normy, a od wykonanej pracy zależała racja chleba. Dokumenty NKWD z jesieni 1940 roku, na które powołują się rosyjscy badacze, opisują głód, przepełnione baraki, wszy i wybuchające epidemie, a winą obarczają miejscowe przedsiębiorstwa, które nie przygotowały osiedli. Odnotowują też przejawy antysemityzmu ze strony administracji i innych zesłańców. Według cząstkowych danych NKWD do połowy 1941 roku zmarło około 15 tysięcy zesłańców z deportacji lutowej i czerwcowej 1940 roku. Najczęściej umierały dzieci i ludzie starzy.

Co było dalej

Rok później położenie zesłańców zmieniła wojna. Po ataku Niemiec na ZSRR rząd gen. Władysława Sikorskiego podpisał 30 lipca 1941 roku układ z Moskwą, a 12 sierpnia władze radzieckie ogłosiły „amnestię” dla obywateli polskich. Wielu uchodźców z 1940 roku wyruszyło wtedy na południe, do Kazachstanu, Uzbekistanu i Kirgistanu. Część Żydów próbowała wstąpić do armii polskiej w ZSRR gen. Władysława Andersa, ale napotykała przeszkody, bo władze radzieckie twierdziły, że Żydzi nie mogą być traktowani jako obywatele polscy.

Deportacja z czerwca 1940 roku miała też skutek, którego nikt nie zamierzał. Rodziny, które zostały w domach pod okupacją niemiecką, w większości zginęły w Zagładzie, podobnie jak wielu uchodźców, których w czerwcu 1940 roku ominęła wywózka, a w 1941 roku dosięgli Niemcy. Wielu zesłanych do tajgi przeżyło. Żydzi, którzy przetrwali wojnę w głębi Związku Radzieckiego, stanowili po 1945 roku największą grupę ocalałych Żydów polskich. Nie zmienia to tego, że wywózka była represją, wymierzoną w ludzi uznanych za nielojalnych, a część z nich zapłaciła za nią życiem.

Ostatnia, czwarta deportacja z ziem wschodnich nastąpiła wiosną 1941 roku. Łącznie, według dokumentów NKWD, w czterech wywózkach z lat 1940–1941 zesłano w głąb ZSRR około 320–340 tysięcy obywateli polskich, z których, według szacunków opartych na tych samych danych, 70–80 tysięcy stanowili Żydzi.