Armia Czerwona zajmuje Petsamo

Wieczorem 2 grudnia 1939 roku, w trzecim dniu wojny zimowej, radzieckie pułki strzeleckie weszły do Petsamo, osady nad fiordem Petsamo w najdalej na północ wysuniętym zakątku Finlandii. Następnego dnia zajęły Luostari z nowym lotniskiem. W radzieckich rękach był już także port Liinahamari, jedyna fińska przystań nad Oceanem Arktycznym, wolna od lodu przez cały rok. Nieliczne fińskie oddziały, które broniły tego pustkowia, wysadziły, co zdążyły, podpaliły wioski i cofnęły się na południe Drogą Arktyczną, jedyną szosą łączącą Petsamo z resztą kraju. Na tym krańcu frontu, w ciemnościach nocy polarnej, przez kolejne tygodnie kilkuset Finów opóźniało marsz dwóch radzieckich dywizji.

Fiński korytarz do Oceanu Arktycznego

Petsamo, po rosyjsku Pieczenga, przypadło Finlandii na mocy traktatu w Tartu z 14 października 1920 roku, kończącego wojnę z Rosją Radziecką. Był to wąski, długi pas tundry i lasotundry, liczący ponad 10 tysięcy kilometrów kwadratowych, który dawał Finlandii dostęp do Morza Barentsa i graniczył z Norwegią na zachodzie i z ZSRR na wschodzie. Mieszkało tu niewielu ludzi: rybacy, fińscy osadnicy i Saamowie skolt, prawosławni rybacy i pasterze reniferów. W 1931 roku ukończono Drogę Arktyczną, która przez Laponię prowadziła z kolejowej stacji w Rovaniemi do Liinahamari, a w listopadzie 1939 roku oddano do użytku lotnisko w Luostari.

Najcenniejsze w Petsamo było jednak to, co kryła ziemia. W latach dwudziestych odkryto tu bogate złoża niklu i miedzi, a w 1934 roku fiński rząd przyznał koncesję na ich wydobycie brytyjskiej spółce Mond Nickel, należącej do kanadyjskiego koncernu International Nickel. Jej fińska spółka córka, Petsamon Nikkeli, budowała w miejscowości Kolosjoki (dziś Nikiel) kopalnię, hutę i drogę do portu, ale w 1939 roku wydobycie jeszcze się nie zaczęło. Nikiel był surowcem strategicznym, niezbędnym do produkcji stali pancernej, i o złoża w Petsamo miały wkrótce rywalizować Moskwa, Berlin i Londyn.

Dla Związku Radzieckiego region miał jeszcze inne znaczenie. Granica biegła tu kilkadziesiąt kilometrów od Murmańska, najważniejszego radzieckiego portu na północy i bazy Floty Północnej, a fińska część Półwyspu Rybackiego zamykała wejście do Zatoki Kolskiej. Moskwa obawiała się, że w razie wojny Wielka Brytania i Francja mogłyby wysadzić tu desant.

Siły obu stron

Na Półwyspie Kolskim stała radziecka 14 Armia komdiwa Waleriana Frołowa. Miała trzy dywizje: 104 Dywizję Strzelców Górskich kombriga Władimira Szczerbakowa oraz 14 i 52 Dywizję Strzelecką, razem z artylerią i jednostkami wsparcia około 50 tysięcy ludzi. Większość tych sił miała jednak bronić wybrzeża przed ewentualnym desantem aliantów i w walkach z Finami wzięła udział tylko ich część. Zadaniem armii było zająć Petsamo i Liinahamari, odciąć Finlandię od Oceanu Arktycznego i zamknąć drogę ewentualnej pomocy z Zachodu, a potem nacierać na południe, ku Rovaniemi, by wesprzeć 9 Armię, która miała przeciąć Finlandię w najwęższym miejscu.

Finlandia nie miała czym bronić tak odległego zakątka. Główne siły armii stały na Przesmyku Karelskim i w Karelii, ponad tysiąc kilometrów na południe. W Petsamo, w miejscowym ośrodku szkoleniowym, zebrano jesienią w czasie „nadzwyczajnych ćwiczeń rezerwy” dwie samodzielne kompanie, utworzone głównie z żołnierzy straży granicznej, rezerwistów z Laponii i członków miejscowej Straży Obywatelskiej, oraz samodzielną baterię z czterema działami polowymi kalibru 76 mm z 1887 roku, ustawioną w Liinahamari. Razem było to kilkuset ludzi, później nieco ponad dziewięciuset. Fińskie plany z góry zakładały, że wioski nad fiordem trzeba będzie oddać, a obrona ma się zacząć dopiero dalej w głębi lądu. Oddziały podlegały początkowo Grupie Finlandii Północnej, a od połowy grudnia nowo utworzonej Grupie Laponia.

Upadek Petsamo

Rano 30 listopada radzieckie oddziały przekroczyły granicę na Półwyspie Rybackim i na lądzie, a z morza wspierały je okręty Floty Północnej. Do wieczora Armia Czerwona zajęła fińskie części półwyspów Rybackiego i Średniego. Dowódca fińskiego ośrodka w Petsamo, kpt. Valdemar Salmelo, rozkazał zniszczyć urządzenia portowe, spalić wsie nad fiordem i wycofać się na pozycje w głębi lądu. Urządzenia portowe udało się zniszczyć tylko częściowo, a radziecka 104 Dywizja posuwała się wolniej, niż się obawiano. Salmelo uznał, że działał zbyt pochopnie, i według fińskich źródeł następnego dnia odebrał sobie życie. Dowództwo przejął kpt. Antti Pennanen, oficer straży granicznej, i od jego nazwiska fińskie siły w Petsamo nazwano Oddziałem Pennanen.

Według rosyjskich opracowań fiński batalion przez dwa dni powstrzymywał dwa radzieckie pułki na przesmyku łączącym półwysep Średni z lądem. Wieczorem 2 grudnia 58 pułk 52 Dywizji i 95 pułk 14 Dywizji zajęły Petsamo, a 3 grudnia Luostari. Do portu w Liinahamari zaczęto przewozić z Murmańska drogą morską całą 52 Dywizję. Finowie, zagrożeni okrążeniem, cofnęli się na pozycje opóźniające nad jeziorem Maajärvi. W nocy na 5 grudnia jedna z radzieckich kompanii napadła na fińskie stanowiska i zdobyła kilka dział i samochodów, ale w nocnym kontrataku Finowie odzyskali działa i zdobyli kilka karabinów maszynowych. Według rosyjskich źródeł kompania straciła połowę stanu, a jej dowódcę oddano pod sąd i rozstrzelano.

Odwrót Drogą Arktyczną

Przez następny tydzień front stał w miejscu, bo radzieckie dowództwo czekało na przybycie reszty 52 Dywizji. Natarcie wznowiono 12 grudnia. Finowie cofali się Drogą Arktyczną, minując ją, zawalając drzewami i ostrzeliwując kolumny z zasadzek. 15 grudnia oddali bez walki Salmijärvi z kopalniami niklu w Kolosjoki. 16 i 17 grudnia na 95 kilometrze szosy stoczyli zaciętą walkę z całym pułkiem wspartym czołgami i artylerią, po czym wycofali się nad rzeczkę Kornettijoki, gdzie skończył się okres walk opóźniających.

Fińskie siły w Laponii otrzymały w tym czasie nowego dowódcę. W połowie grudnia z Grupy Finlandii Północnej wydzielono Grupę Laponia, na której czele stanął gen. mjr Kurt Martti Wallenius, znany z udziału w prawicowym ruchu lapuańskim, który znał Petsamo z lat, gdy kierował w Liinahamari przedsiębiorstwami rybnymi. Jego głównym zmartwieniem był jednak kierunek Salli i Pelkosenniemi, gdzie radzieckie dywizje groziły przecięciem Laponii. Oddział Pennanen otrzymał posiłki, w tym oddział rozpoznawczy, i z czasem urósł do siły batalionu.

19 grudnia dowództwo 14 Armii nakazało 104 Dywizji przejść do obrony. Radzieckie czołówki stały wtedy około 110 kilometrów od Petsamo, w rejonie jezior Höyhenjärvi. Finowie odpowiedzieli kontratakami, które odrzuciły przeciwnika o kilka kilometrów. Źródła różnią się co do dat: amerykański historyk Allen Chew pisze o sukcesie Finów 21 grudnia, fińskie opracowania o kontrataku pod Höyhenjärvi 25 i 26 grudnia. Na dalekiej północy zapadła potem cisza, która trwała prawie dwa miesiące.

Walka w nocy polarnej

Teren sprzyjał obrońcom tylko częściowo. Okolice Petsamo to bezleśna, wietrzna tundra, niska i odsłonięta, na której trudno było się ukryć. Jednocześnie od końca listopada nad Petsamo trwała noc polarna: słońce nie wschodziło przez kilka tygodni, a temperatury spadały do kilkudziesięciu stopni mrozu. Fińscy żołnierze, w dużej części miejscowi, przywykli do takich warunków i świetnie jeździli na nartach, napadali więc na radzieckie kolumny zaopatrzeniowe i patrole i znikali w ciemności. Radzieckie oddziały, związane z jedyną drogą, cierpiały od mrozu i miały kłopot z zaopatrzeniem.

Ostatnie walki stoczono pod koniec wojny. Pod koniec lutego 1940 roku 52 Dywizja ruszyła znowu na południe, około kompanii fińskich żołnierzy musiało przejść na terytorium Norwegii, a 7 marca radziecki pułk wsparty czołgami zajął osadę Nautsi nad jeziorem Inari, około 150 kilometrów od Petsamo. Według rosyjskich opracowań 52 Dywizja była jedyną radziecką jednostką, która w tej wojnie wdarła się tak głęboko w terytorium Finlandii. Dalej jednak nie poszła. W skali całej wojny Petsamo było frontem drugorzędnym, ale garstka Finów, kilkakrotnie słabsza od przeciwnika, nie pozwoliła mu dojść w głąb Laponii.

Miejsce w wojnie

Pokój podpisany w Moskwie 12 marca 1940 roku przyniósł niespodziankę: Związek Radziecki, który odebrał Finlandii Przesmyk Karelski z Wyborgiem, zwrócił jej Petsamo, zabierając tylko fińskie części półwyspów Rybackiego i Średniego. Według części historyków Stalin nie chciał drażnić Wielkiej Brytanii, której koncern miał koncesję na nikiel, ani Niemiec, żywo zainteresowanych tym surowcem. W czasie piętnastu miesięcy kruchego pokoju Liinahamari stało się jedyną drogą, którą Finlandia, odcięta od zachodu przez wojnę na Bałtyku i niemiecką okupację Norwegii, mogła handlować ze światem; Drogą Arktyczną jeździły tysiące ciężarówek. Jednocześnie o petsamski nikiel rozgorzał spór: Moskwa domagała się koncesji dla siebie, a Niemcy zabiegali o dostawy dla przemysłu zbrojeniowego. Spór ten był jednym z czynników, które pchnęły Finlandię ku Niemcom.

W czasie wojny kontynuacyjnej w Petsamo stacjonowały wojska niemieckie, które stąd atakowały Murmańsk, a ruda z Kolosjoki płynęła do Rzeszy. W grudniu 1943 roku minister uzbrojenia Albert Speer poleciał na inspekcję kopalni, uznawanej wówczas za jedno z najważniejszych źródeł niklu dla niemieckiego przemysłu. Na mocy rozejmu moskiewskiego z 19 września 1944 roku Finlandia musiała oddać ZSRR całe Petsamo. W październiku 1944 roku Armia Czerwona wyparła stąd Niemców w operacji petsamsko-kirkeneskiej. Wycofujący się Niemcy wysadzili elektrownię i część huty. Saamowie skolt, ewakuowani w czasie wojny, nie wrócili w rodzinne strony i osiedlili się w fińskiej gminie Inari. Traktat pokojowy podpisany w Paryżu w 1947 roku potwierdził przyłączenie regionu do ZSRR, a Finlandia na zawsze utraciła dostęp do Oceanu Arktycznego, który zdobyła w 1920 roku.