Niemcy przekazują Słowacji polskie ziemie

W listopadzie 1939 roku III Rzesza przekazała Słowacji sporne pogranicze polsko-słowackie: polską część Spisza i Orawy, którą Polska otrzymała w latach 1920–1924, oraz skrawki ziemi na Spiszu, Orawie i Kysucach, które zajęła jesienią 1938 roku po układzie monachijskim. Według najczęściej podawanych zestawień chodziło o około 770 kilometrów kwadratowych z kilkudziesięcioma wsiami, zamieszkanymi głównie przez górali mówiących gwarami polskimi. Była to nagroda dla rządu w Bratysławie za to, że we wrześniu Słowacja jako pierwszy sojusznik Hitlera wzięła udział w napaści na Polskę.

Niektóre zestawienia podają pod 26 listopada, że Niemcy i Słowacja podpisały traktat graniczny. Dokumenty niemieckiego ministerstwa spraw zagranicznych i prace słowackich historyków wskazują, że umowę zawarto w Berlinie 21 listopada 1939 roku. Ze strony niemieckiej podpisał ją minister spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop, ze słowackiej poseł w Berlinie Matúš Černák. Formalne wcielenie ziem do państwa słowackiego nastąpiło miesiąc później, ustawą konstytucyjną uchwaloną przez sejm w Bratysławie 22 grudnia 1939 roku.

Dwadzieścia lat sporu

Granicę między Polską a Czechosłowacją w Tatrach i Beskidach wytyczano po pierwszej wojnie światowej w atmosferze wzajemnej nieufności. Obie strony rościły sobie prawa do północnego Spisza i górnej Orawy, gdzie mieszkała ludność góralska o niejasnej jeszcze świadomości narodowej, w większości mówiąca gwarami polskimi. Zapowiadany plebiscyt się nie odbył. W lipcu 1920 roku, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, polski rząd zgodził się na konferencji w Spa oddać sprawę pod rozstrzygnięcie mocarstw. 28 lipca 1920 roku Rada Ambasadorów przyznała Polsce 13 wsi na Spiszu, około 195 kilometrów kwadratowych z niespełna 9 tysiącami mieszkańców, i 12 wsi na Orawie z częścią Lipnicy. Spór o Jaworzynę Tatrzańską rozstrzygnęła w marcu 1924 roku Rada Ligi Narodów na korzyść Czechosłowacji. W tym samym roku Polska oddała na Orawie Suchą Górę i Głodówkę w zamian za resztę Lipnicy. W Polsce uznano to za porażkę, wśród Słowaków utrwaliło się przekonanie, że Praga oddała Polakom słowacką ziemię.

Jesienią 1938 roku, gdy Czechosłowacja po Monachium oddawała Niemcom Sudety, a Polsce Zaolzie, rząd w Warszawie, w którym politykę zagraniczną prowadził Józef Beck, wysunął także żądania wobec Słowacji, wtedy autonomicznej części Czecho-Słowacji. Dotyczyły one niewielkich, ale dla Słowaków symbolicznych terenów: Jaworzyny, Leśnicy w Pieninach, Suchej Góry i Głodówki, fragmentów gmin w rejonie Czadcy i Skalitego. Praga przyjęła je 1 listopada. Pod koniec listopada polskie wojsko wkroczyło na sporne tereny, nie obyło się bez strzelaniny pod Czadcą i pod Jaworzyną, i 1 grudnia 1938 roku w Zakopanem podpisano protokół o nowej granicy. Według słowackiego historyka Igora Baki Polska zyskała wtedy 226 kilometrów kwadratowych z 4280 mieszkańcami. Współczesna statystyka słowacka podawała 221 kilometrów kwadratowych i prawie 10 tysięcy ludzi, prawdopodobnie licząc całe gminy, a nie tylko ich przyłączone części. Na Słowacji odebrano to jako zdradę ze strony państwa, które dotąd przedstawiało się jako przyjaciel Słowaków, w chwili, gdy Słowacja traciła na rzecz Węgier swoje południe w pierwszym arbitrażu wiedeńskim. Antypolskie nastroje przetrwały do 1939 roku i rząd księdza Jozefa Tisy wykorzystał je, uzasadniając udział w wojnie przeciw Polsce.

Wrzesień i rokowania z Berlinem

1 września 1939 roku słowacka armia polowa „Bernolák” gen. Ferdinanda Čatloša przekroczyła granicę razem z niemiecką 14 Armią. Już pierwszego dnia słowackie oddziały zajęły Jaworzynę, a w kolejnych dniach weszły na Spisz, Orawę i Podhale. Propaganda w Bratysławie ogłaszała, że Jaworzyna „znów jest nasza”. Na zajętych ziemiach słowackie władze od razu zaczęły tworzyć posterunki żandarmerii, organizacje partii ludowej i Gwardii Hlinki, ale formalnie teren podlegał niemieckiemu dowództwu wojskowemu.

Berlin nie spieszył się z decyzją. Obiecał wcześniej Słowakom zwrot ziem utraconych w 1938 roku, ale nie chciał wiązać się zobowiązaniem co do ziem, które Polska miała od 1920 roku. Niemieccy dyplomaci obawiali się, że skomplikuje to przyszłe rozmowy pokojowe z Polską, a Węgry protestowały, bo podejrzewały, że Niemcy obiecały Słowakom także rewizję granicy węgierskiej. Sekretarz stanu Ernst von Weizsäcker przekonywał jednak Ribbentropa, że Słowacy, rozczarowani zwłoką, mogą stracić zapał do współpracy. 10 września Ribbentrop zgodził się, by Słowacja mogła liczyć na ziemie „czysto słowackie”, a kilka dni później Niemcy pozwolili słowackim urzędnikom przejąć administrację terenów zajętych przez Polskę od 1920 roku. Černák jeszcze przez kilka tygodni monitował w Berlinie.

Po traktacie niemiecko-radzieckim z 28 września państwo polskie w oczach okupantów przestało istnieć, a Niemcy uznały, że mogą swobodnie rozporządzać jego ziemiami. Według notatki Walthera Hewela, łącznika Ribbentropa przy Hitlerze, 17 października Hitler zgodził się oddać Słowakom wszystkie sporne tereny, o które prosili, a nawet był gotów dołożyć Zakopane. Hewel zauważył, że Słowacy chyba tego nie chcą, bo mieszkają tam sami Polacy, a Arthur Seyss-Inquart, który zajmował się sprawami słowackimi, pisał w listopadzie, że Tiso i premier Vojtech Tuka chcą tylko ziem utraconych w latach 1920–1938, a okolic Zakopanego i Krynicy nie sposób uznać za słowackie. Tiso twierdził po wojnie przed sądem, że Niemcy proponowali mu więcej, a on odmówił, bo Słowacja chciała trzymać się historycznej granicy. 21 października Černák, zanim przyjął go Hitler, został oficjalnie powiadomiony o zgodzie Rzeszy. Tereny, których Słowacja nie dostała, w tym Podhale z Zakopanem i Sądecczyzna z Krynicą, weszły w skład Generalnego Gubernatorstwa.

Umowa podpisana 21 listopada 1939 roku w Berlinie przyznawała Słowacji wszystkie ziemie, które Polska otrzymała w latach 1920, 1924 i 1938, w tym jej część Spisza z Niedzicą, Łapszami i Jurgowem oraz górną Orawę z Jabłonką i Lipnicą. Na Spiszu i Orawie granica słowacka wróciła w ten sposób w przybliżeniu do linii dawnej granicy węgierskiej sprzed 1918 roku.

Wcielenie i słowakizacja

22 grudnia 1939 roku sejm Republiki Słowackiej uchwalił ustawę konstytucyjną o wcieleniu „terytorium zabranego przez byłą Polskę w latach 1920, 1924 i 1938”. Sprawozdawca nazwał ją „naprawieniem krzywdy” i dziękował Opatrzności, prezydentowi, armii, Gwardii Hlinki oraz „zaprzyjaźnionemu narodowi niemieckiemu” i jego wodzowi. Jeden z posłów zapewniał, że akt ten dokonuje się „bez wyrządzenia najmniejszej krzywdy innemu narodowi i państwu”. Nikt w sejmie nie zabrał głosu przeciw.

Rzeczywistość na przyłączonych ziemiach różniła się od obrazu z propagandy. W pierwszych tygodniach panował tam chaos, załamało się zaopatrzenie, a wojsko, które samo nie dostawało żywności, rekwirowało ją od głodującej ludności. Mieszkańcy wsi, które przez dwadzieścia lat należały do Polski, w znacznej części uważali ją za swoją ojczyznę. Raport słowackiej policji z 1940 roku przyznawał, że ludność nie wierzy w trwałość nowej granicy, liczy na odrodzenie Polski i omija słowackie przepisy. Władze odpowiedziały słowakizacją. Ministerstwo oświaty już 6 listopada 1939 roku poleciło jak najszybciej zlikwidować polskie biblioteki gminne i zastąpić je słowackimi, a według polskich opracowań z wielu wsi usunięto polskich nauczycieli i część księży, w szkołach i kościołach zaś wprowadzono język słowacki. Stanowiska urzędników objęli przybysze z głębi kraju. Na przyłączonym terenie prowadzono werbunek do Gwardii Hlinki.

Mimo to położenie ludności tych ziem było znacznie lepsze niż w sąsiednim Generalnym Gubernatorstwie: Słowacja nie prowadziła wobec Polaków polityki eksterminacji i wysiedleń. Wyjątkiem byli Żydzi. W 1942 roku państwo słowackie wydało Niemcom większość swoich żydowskich obywateli, także z przyłączonych wsi i miasteczek, na śmierć w obozach zagłady.

Polski rząd na uchodźstwie nie uznawał żadnych zmian granic dokonanych przez okupantów, w tym przekazania ziem Słowacji. Wielka Brytania już we wrześniu przestała uznawać państwo słowackie i traktowała je jako część okupowanej Czechosłowacji.

Miejsce w wojnie

Umowa z listopada 1939 roku była jednym z pierwszych aktów, którymi Hitler rozdzielał ziemie pokonanej Polski między swoich sojuszników, i wzorem tego, jak Rzesza nagradzała państwa wiernie z nią współpracujące. Na wschodzie podobnie postąpił Stalin, który przekazał Wilno Litwie. Dla Słowacji zysk terytorialny był jedyną namacalną korzyścią z udziału w wojnie. Umocnił on pozycję Tisy i przekonanie, że związek z Niemcami się opłaca. W 1941 roku Słowacja poszła z Niemcami na Związek Radziecki.

Granica wytyczona w Berlinie przetrwała do końca wojny. Na początku 1945 roku Spisz i Orawę zajęła Armia Czerwona. Na mocy tymczasowej umowy z 20 maja 1945 roku Czechosłowacja zgodziła się oddać Polsce ziemie przyznane jej w 1920 roku. Latem polskie władze objęły je ponownie, nie bez starć z milicją słowacką na Orawie. Skrawki zajęte przez Polskę w 1938 roku zostały przy Czechosłowacji, w tym Jaworzyna. Ostatecznie granicę w przebiegu z lat 1924–1938 potwierdziła polsko-czechosłowacka umowa podpisana w Warszawie 13 czerwca 1958 roku. Polski Spisz i Orawa pozostały pamiątką sporu, który po pierwszej wojnie światowej poróżnił dwa sąsiednie narody, a który Niemcy w 1939 roku umiejętnie wykorzystali.