Mina uszkadza HMS Nelson

Rano 4 grudnia 1939 roku, o 7:52 lub kilka minut później, pancernik HMS „Nelson”, okręt flagowy brytyjskiej Home Fleet, wszedł na minę magnetyczną w wejściu do zatoki Loch Ewe na północno-zachodnim wybrzeżu Szkocji. Wybuch pod dziobową częścią kadłuba wyrwał w poszyciu otwór o wymiarach około trzech na dwa metry, zalał kilka przedziałów i przegłębił okręt na dziób. Nikt nie zginął, ale według brytyjskich danych rannych zostało 73 lub 74 marynarzy. „Nelson” wpłynął o własnych siłach na kotwicowisko, lecz na miesiąc utknął w zatoce, a do stoczni dotarł dopiero w styczniu 1940 roku. Do służby wrócił latem.

Niektóre zestawienia przypisują postawienie miny okrętowi podwodnemu U-52. W rzeczywistości pole minowe w wejściu do Loch Ewe położył pięć tygodni wcześniej, 27 października, U-31 kapitana marynarki Johannesa Habekosta. Zgadza się natomiast to, że pancernik wypadł ze służby na mniej więcej pół roku.

Flota bez bezpiecznej bazy

Loch Ewe była długą, głęboką zatoką w hrabstwie Ross and Cromarty, z dala od miast i linii kolejowych. Przed wojną nie była bazą floty. Stała się nią z konieczności. Po tym, jak w nocy z 13 na 14 października 1939 roku U-47 Günthera Priena wdarł się do Scapa Flow i zatopił pancernik „Royal Oak”, Admiralicja uznała główną bazę na Orkadach za niebezpieczną, dopóki nie zostaną uzupełnione zapory i obrona przeciwlotnicza. Główne siły Home Fleet admirała Charlesa Forbesa korzystały odtąd z baz zastępczych: Loch Ewe, ujścia Clyde i Rosyth. Żadna z nich nie była dobrze chroniona przed okrętami podwodnymi, a przede wszystkim przed minami.

Niemcy dobrze o tym wiedzieli. Dowódca okrętów podwodnych Karl Dönitz wysyłał U-Booty, by minowały podejścia do miejsc, w których mogły stawać brytyjskie okręty. Od pierwszych tygodni wojny okręty podwodne potajemnie minowały wody brytyjskie minami dennymi z zapalnikiem magnetycznym, które wybuchały pod przepływającym nad nimi stalowym kadłubem. U-31, oceaniczny okręt typu VIIA, który we wrześniu jako jeden z pierwszych zaatakował brytyjski konwój, położył 27 października pole takich min w przesmyku prowadzącym do Loch Ewe. Brytyjczycy nie wykryli go: trałowce wyławiały miny kotwiczne, a na miny leżące na dnie nie miały jeszcze skutecznych trałów.

Dla Home Fleet był to trudny czas. 30 października na zachód od Orkadów niemiecki U-56 kapitana Wilhelma Zahna wystrzelił trzy torpedy w stronę „Nelsona”. Według meldunku Zahna co najmniej dwie trafiły, ale żadna nie wybuchła; był to jeden z pierwszych przejawów niemieckiego kryzysu torpedowego. Często pisze się, że na pokładzie byli wtedy Winston Churchill, pierwszy lord Admiralicji, i szef sztabu marynarki admirał Dudley Pound. Z zapisów ruchów okrętu wynika jednak, że obaj weszli na „Nelsona” dzień później, 31 października, gdy pancernik wrócił z morza, i naradzali się tam z Forbesem o tym, gdzie flota ma stacjonować, dopóki Scapa Flow nie będzie bezpieczna. W listopadzie miny magnetyczne zatopiły u wybrzeży Wielkiej Brytanii 27 statków handlowych, niszczyciel „Blanche” i ciężko uszkodziły krążownik „Belfast” w Firth of Forth. Pancernik „Nelson” po pościgu za niemieckimi okrętami, które zatopiły „Rawalpindi”, wracał na początku grudnia do Loch Ewe.

Wybuch w wejściu do zatoki

Rano 4 grudnia „Nelson”, eskortowany przez niszczyciele HMS „Faulknor”, „Firedrake”, „Forester” i „Fury”, wchodził do zatoki. Pancernik był dowodzony przez komandora G. J. A. Milesa, a na jego pokładzie powiewała flaga admirała Forbesa. Mina wybuchła pod prawą burtą, przed pierwszą wieżą artylerii głównej. Według brytyjskiego opisu uszkodzeń eksplozja wyrwała otwór w poszyciu i wgięła blachy na długości ponad dwudziestu metrów. Zalanych zostało siedem przedziałów, w tym przedział torpedowy, a ropa z uszkodzonych zbiorników podwójnego dna przedostała się do komory amunicyjnej pierwszej wieży. Okręt przechylił się nieznacznie i przegłębił na dziób. Maszyny nie ucierpiały.

Początkowo sądzono, że pancernik został storpedowany. Niszczyciele eskorty, z wyjątkiem „Firedrake’a”, zostały na zewnątrz i szukały okrętu podwodnego, którego nie było. „Nelson” wszedł na kotwicowisko. Gdy stało się jasne, że przyczyną była mina, problem okazał się poważniejszy, niż gdyby chodziło o torpedę: nikt nie wiedział, ile min leży jeszcze w przesmyku. Uszkodzony okręt nie mógł wyjść z zatoki, dopóki wejścia nie oczyszczono. 6 grudnia admirał Forbes opuścił swoją flagę na uszkodzonym okręcie i zszedł z jego pokładu.

Trałowanie trwało prawie miesiąc. Brytyjczycy znali już zasadę działania niemieckiego zapalnika, bo pod Shoeburyness w ujściu Tamizy 23 listopada rozbrojono nietkniętą minę, ale trały magnetyczne dopiero powstawały. 23 grudnia na tym samym polu minowym zatonęły dwa uzbrojone trawlery, „Glen Albyn” i „Promotive”. Dopiero gdy wytrałowano kolejne miny, „Nelson” mógł 4 stycznia 1940 roku opuścić Loch Ewe. W eskorcie niszczycieli popłynął do Portsmouth, gdzie przybył 8 stycznia.

Tajemnica i remont

Admiralicja nie podała uszkodzenia do publicznej wiadomości. Po zatopieniu „Royal Oak” i uszkodzeniu „Belfasta” wiadomość, że okręt flagowy Home Fleet jest wyłączony z działań przez niemiecką minę, byłaby kolejnym ciosem dla brytyjskiego prestiżu i cenną informacją dla nieprzyjaciela. Pancernik przez miesiąc stał w odległej szkockiej zatoce, z dala od oczu postronnych, a do Portsmouth płynął jak każdy inny okręt idący na planowy remont. Brytyjskie ciężkie okręty były i tak rozproszone: w tym samym czasie krążownik liniowy „Renown” i lotniskowiec „Ark Royal” szukały na południowym Atlantyku niemieckiego „pancernika kieszonkowego” „Admiral Graf Spee”, który od końca września zatapiał tam statki.

W Portsmouth okręt wszedł do suchego doku w połowie stycznia. Przy okazji naprawy kadłuba wymieniono część uzbrojenia przeciwlotniczego i zamontowano pierwszy radar dozoru powietrznego. Według dziennika okrętu na początku czerwca 1940 roku przeszedł on próby rozmagnesowania, a 6 czerwca wypłynął z Portsmouth do Greenock nad Clyde. Część opracowań, w tym polska Wikipedia, podaje, że remont i modernizacja trwały do sierpnia 1940 roku. Tak czy inaczej „Nelson” ominął całą kampanię norweską, w której Home Fleet bardzo potrzebowała ciężkich okrętów.

Znaczenie

Mina w wejściu do Loch Ewe była ostatnim wielkim sukcesem niemieckiej kampanii minowej jesieni 1939 roku. Pokazała, że zastępcze bazy floty są równie zagrożone jak Scapa Flow i że pojedynczy okręt podwodny może na wiele miesięcy wyłączyć z wojny jeden z najsilniejszych pancerników świata. Admiralicja przyspieszyła prace nad trałami magnetycznymi i nad rozmagnesowywaniem kadłubów; zimą 1939–1940 roku okręty i statki zaczęto owijać kablami, przez które płynął prąd, a kryzys minowy powoli wygasał. W marcu 1940 roku, gdy umocniono zapory i obronę Scapa Flow, Home Fleet wróciła na Orkady. Loch Ewe stała się później miejscem zbiórki konwojów arktycznych do Związku Radzieckiego.

U-31 nie przetrwał długo. 11 marca 1940 roku, w czasie prób po remoncie, zatopiły go na redzie Schillig koło Wilhelmshaven bomby brytyjskiego samolotu Blenheim. Był to pierwszy U-Boot zatopiony w tej wojnie przez lotnictwo; zginęła cała załoga i stoczniowcy na pokładzie. Okręt podniesiono i wyremontowano, ale w listopadzie 1940 roku na zawsze zatopił go brytyjski niszczyciel.

„Nelson” służył do końca wojny. W 1941 roku osłaniał konwoje na Maltę i we wrześniu tego roku został storpedowany przez włoski samolot, w 1942 roku wspierał lądowanie aliantów w Afryce Północnej, a 29 września 1943 roku na jego pokładzie w Valletcie Dwight Eisenhower i marszałek Pietro Badoglio podpisali szczegółowe warunki kapitulacji Włoch. W czerwcu 1944 roku ostrzeliwał wybrzeże Normandii i znów wszedł na minę, a 2 września 1945 roku na jego pokładzie w George Town skapitulował japoński garnizon wyspy Penang. Zezłomowano go w 1949 roku. Uszkodzenie z grudnia 1939 roku było jednym z wielu epizodów bitwy o Atlantyk, ale przypominało, że w jej pierwszej zimie najgroźniejszą bronią Niemców na płytkich wodach wokół Wysp Brytyjskich były nie torpedy, lecz miny.