Wojna zimowa

Wojna zimowa była napaścią Związku Radzieckiego na Finlandię, która odmówiła ustępstw terytorialnych i baz, jakich jesienią 1939 roku zażądał od niej Józef Stalin. 30 listopada 1939 roku Armia Czerwona bez wypowiedzenia wojny przekroczyła granicę na całej jej długości, od Zatoki Fińskiej po Ocean Arktyczny, a lotnictwo zbombardowało Helsinki. Kreml spodziewał się, że kampania potrwa najwyżej kilka tygodni. Tymczasem mała armia fińska, dowodzona przez marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima, zatrzymała najeźdźcę na umocnieniach Przesmyku Karelskiego, a w lasach na północ od jeziora Ładoga okrążała i niszczyła całe radzieckie dywizje. Dopiero w lutym 1940 roku, po reorganizacji dowództwa i ściągnięciu ogromnych sił, Armia Czerwona przełamała Linię Mannerheima i podeszła pod Wyborg. 13 marca 1940 roku wszedł w życie pokój moskiewski: Finlandia straciła około jednej dziesiątej terytorium, ale jako jedyne z państw, którym Stalin postawił w 1939 roku żądania, zachowała niepodległość.

Nazwa i daty

Nazwa „wojna zimowa” (fiń. talvisota, szw. vinterkriget) przyjęła się powszechnie, bo walki toczyły się w czasie jednej z najmroźniejszych zim stulecia. W historiografii radzieckiej mówiono o „wojnie radziecko-fińskiej 1939–1940” albo o „konflikcie zbrojnym”, a oficjalna propaganda w pierwszych tygodniach przedstawiała ją jako pomoc dla „ludowego rządu” Fińskiej Republiki Demokratycznej, a nie jako wojnę z państwem fińskim.

Wojna zaczęła się 30 listopada 1939 roku, kiedy rano radziecka artyleria otworzyła ogień, a wojska przekroczyły granicę. Za jej koniec uznaje się 13 marca 1940 roku. Traktat pokojowy podpisano w Moskwie wieczorem 12 marca, ale ogień ustał dopiero następnego dnia o 11.00 czasu fińskiego (12.00 czasu leningradzkiego). Wojna trwała więc 105 dni.

Tło

Finlandia, przez ponad sto lat wielkie księstwo w składzie Imperium Rosyjskiego, ogłosiła niepodległość w grudniu 1917 roku. Po krwawej wojnie domowej z 1918 roku, wygranej przez białych pod wodzą Mannerheima, granicę z Rosją Radziecką ustalił traktat w Tartu z 1920 roku. Przebiegała ona na Przesmyku Karelskim zaledwie około 32 kilometrów od Leningradu. W 1932 roku oba państwa zawarły pakt o nieagresji, przedłużony w 1934 roku na dziesięć lat, a w tym samym roku Związek Radziecki wstąpił do Ligi Narodów, zobowiązując się do pokojowego rozstrzygania sporów.

Tajny protokół do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku zaliczył Finlandię do radzieckiej strefy interesów. Po agresji na Polskę Moskwa narzuciła Estonii, Łotwie i Litwie pakty o wzajemnej pomocy z prawem do baz wojskowych, a 5 października zaprosiła na rozmowy Finów. 12 i 14 października Stalin i Wiaczesław Mołotow przedstawili delegacji, której przewodniczył Juho Kusti Paasikivi, żądania: dzierżawy portu Hanko na bazę, wysp w Zatoce Fińskiej i przesunięcia granicy na Przesmyku Karelskim w głąb Finlandii, w zamian za większy, ale bezwartościowy obszar radzieckiej Karelii. Finowie zgodzili się na część ustępstw, lecz odrzucili bazę w Hanko i oddanie linii umocnień. 13 listopada rozmowy zostały zerwane, a 26 listopada radziecka artyleria ostrzelała własne pozycje pod wsią Mainila, o co Moskwa oskarżyła Finów. Incydent w Mainili posłużył za pretekst: 28 listopada ZSRR wypowiedział pakt o nieagresji, a 29 listopada zerwał stosunki dyplomatyczne.

Historycy spierają się, czy Stalin chciał tylko odsunąć granicę od Leningradu, czy podporządkować sobie całą Finlandię. Za drugą tezą przemawia to, że już 1 grudnia w zajętej przygranicznej miejscowości Terijoki ogłoszono powstanie marionetkowego rządu Fińskiej Republiki Demokratycznej z komunistą Otto Kuusinenem na czele, z którym ZSRR następnego dnia zawarł „układ o wzajemnej pomocy i przyjaźni”, a plany operacyjne przewidywały marsz aż do granicy szwedzkiej.

Siły i plany

Plan wojny przygotował sztab Leningradzkiego Okręgu Wojskowego, którym dowodził komandarm 2. rangi Kiriłł Mierieckow, pod nadzorem sekretarza partii w Leningradzie Andrieja Żdanowa i ludowego komisarza obrony Klimienta Woroszyłowa. Szef Sztabu Generalnego Boris Szaposznikow proponował staranniej przygotowane uderzenie najlepszymi siłami na Przesmyku Karelskim, ale Stalin wybrał wariant szybszy. Wojna miała potrwać około dwóch tygodni. Żołnierzy ostrzegano, by przez pomyłkę nie przekroczyli granicy szwedzkiej, a niektóre dywizje zabrały ze sobą orkiestry na defiladę zwycięstwa.

Do ataku przeznaczono cztery armie, łącznie około 450 tysięcy żołnierzy w ponad 20 dywizjach, wspieranych przez około 2 tysięcy czołgów i 2,5 tysiąca samolotów (szacunki różnią się w zależności od źródła):

• 7 Armia na Przesmyku Karelskim miała przełamać fińskie umocnienia, zdobyć Wyborg i ruszyć na Helsinki;
• 8 Armia na północ od Ładogi miała obejść Linię Mannerheima od tyłu;
• 9 Armia w środkowej Finlandii miała dojść przez Suomussalmi do Oulu nad Zatoką Botnicką i przeciąć kraj w najwęższym miejscu;
• 14 Armia z Murmańska miała zająć arktyczny port Petsamo i nacierać na Rovaniemi.

Finlandia, licząca niespełna 3,7 miliona mieszkańców, zmobilizowała pod pozorem „nadzwyczajnych ćwiczeń rezerwy” już w październiku około 300 tysięcy żołnierzy. Brakowało jej niemal wszystkiego poza ludźmi: miała kilkadziesiąt przestarzałych czołgów, około 114 sprawnych samolotów bojowych, garść dział przeciwpancernych i zapasy amunicji artyleryjskiej na kilka tygodni. Wielu rezerwistów walczyło we własnych ubraniach z przyszytą tylko kokardą. Fińscy żołnierze byli jednak świetnymi narciarzami, znali teren i umieli przetrwać w lasach przy czterdziestostopniowym mrozie. Na Przesmyku Karelskim broniła się Armia Przesmyku gen. Hugo Östermana z II i III Korpusem, na północ od Ładogi IV Korpus, a dalej na północ słabe zgrupowania osłonowe gen. Wiljo Tuompo. Naczelnym wodzem został 30 listopada marszałek Mannerheim, przewodniczący Rady Obrony, który od miesięcy ostrzegał rząd, że armia nie wytrzyma długiej wojny z ZSRR.

Linia Mannerheima, nazwana tak dopiero w czasie wojny, przecinała Przesmyk Karelski w odległości od 30 do 75 kilometrów od granicy, od Zatoki Fińskiej po Ładogę. Radziecka propaganda porównywała ją z Linią Maginota, ale w rzeczywistości była to przede wszystkim sieć okopów, zasieków, rowów przeciwczołgowych i ziemno-drewnianych schronów, z ponad dwustoma punktami oporu, w większości lekkimi. Nowocześniejsze betonowe bunkry skupiono głównie w rejonie Summy, na drodze do Wyborga. Jej siłą byli obrońcy i dobrze przygotowany ogień artylerii.

Przebieg: grudniowe natarcie na Przesmyku Karelskim

Pierwszego dnia wojny radzieckie lotnictwo zbombardowało Helsinki, zabijając blisko sto osób, i kilka innych miast. Mołotow zapewniał świat, że samoloty zrzucają chleb dla głodujących Finów, co Finowie skwitowali, nazywając bomby kasetowe „koszami chleba Mołotowa”, a butelki zapalające, którymi niszczyli radzieckie czołgi, „koktajlami Mołotowa”. W Helsinkach rząd Aima Cajandera ustąpił 1 grudnia gabinetowi Risto Rytiego, w którym ministrem spraw zagranicznych został Väinö Tanner. Nowy rząd próbował nawiązać rozmowy, ale Moskwa odpowiadała, że uznaje tylko „rząd ludowy” w Terijoki.

Na Przesmyku Karelskim fińskie oddziały osłonowe przez kilka dni opóźniały marsz 7 Armii, niszcząc czołgi i paląc za sobą wsie, i do 6 grudnia wycofały się na Linię Mannerheima. Pierwsze uderzenie spadło na jej wschodni kraniec nad rzeką Taipale, gdzie nacierające przez otwarty teren i lód radzieckie dywizje zostały zdziesiątkowane przez dobrze wstrzelaną fińską artylerię. Ataki ponawiano przez cały grudzień, bez skutku. 9 grudnia dowodzenie operacjami przejęła w Moskwie Kwatera Główna Głównej Rady Wojennej ze Stalinem, Woroszyłowem, Szaposznikowem i komisarzem marynarki wojennej Nikołajem Kuzniecowem, a Mierieckow objął bezpośrednio 7 Armię w miejsce komandarma Wsiewołoda Jakowlewa.

Główne uderzenie Mierieckow skierował na odcinek Summa na drodze do Wyborga. W pierwszej bitwie pod Summą, od 17 do 22 grudnia, radzieckie czołgi kilkakrotnie przedarły się przez linię fińską, ale piechota, która miała iść za nimi, zostawała na zasiekach pod ogniem karabinów maszynowych i artylerii. Pozbawione osłony czołgi krążyły za fińskimi okopami, aż niszczono je wiązkami granatów i butelkami zapalającymi. Natarcie załamało się z ciężkimi stratami. Fińska kontrofensywa podjęta 23 grudnia przez II Korpus gen. Haralda Öhquista, który chciał okrążyć osłabione radzieckie dywizje, również się nie powiodła. Na Przesmyku zapanował impas, a radzieckie dowództwo zrozumiało, że frontalne ataki bez przygotowania prowadzą donikąd.

Przebieg: od Ładogi po Morze Barentsa

Fińskie dowództwo nie spodziewało się, że w bezdrożnych lasach na północ od Ładogi i w środkowej Finlandii Armia Czerwona wprowadzi całe dywizje, często zmotoryzowane. Pierwsze dni przyniosły tu odwrót i chwile paniki, gdy 8 Armia parła wzdłuż północnego brzegu Ładogi i przez Suojärvi. Dowódcę IV Korpusu Juho Heiskanena zastąpił 4 grudnia gen. Woldemar Hägglund. Dowództwo 8 Armii przejął 13 grudnia komandarm Grigorij Sztern, znany z walk nad Chałchin-Goł. Od 7 grudnia Finowie bronili się nad rzeczką Kollaa i utrzymali te pozycje do końca wojny. Hasło „Kollaa wytrzyma” (Kollaa kestää) stało się jednym z symboli wojny, podobnie jak strzelec wyborowy Simo Häyhä, któremu przypisywano kilkaset zabitych przeciwników.

Pierwsze wyraźne zwycięstwo Finowie odnieśli 12 grudnia pod Tolvajärvi, gdzie grupa dowodzona przez płk. Paavo Talvelę, z ppłk. Aaro Pajarim na czele uderzenia, rozbiła radziecką 139 Dywizję Strzelecką, która groziła wyjściem na tyły obrońców Ładogi. Na brzegu Ładogi fińskie kontrataki rozcięły w styczniu radzieckie kolumny na odizolowane kotły pod Kitelä i Lemetti. Finowie nazywali je motti, od określenia sągu drewna przygotowanego do spalenia. Okrążeni czerwonoarmiści, zaopatrywani skąpo z powietrza, okopywali się, zakopywali czołgi jako bunkry i bronili się tygodniami, cierpiąc głód i mróz. W lutym zniszczono kocioł Lemetti, w którym zginęła większość radzieckiej 18 Dywizji Strzeleckiej i 34 Brygady Pancernej.

Najsłynniejsze zwycięstwo przyniosły walki w Kainuu. Radziecka 163 Dywizja Strzelecka zajęła 7 grudnia spaloną przez Finów wieś Suomussalmi, skąd miała nacierać na Oulu. Płk Hjalmar Siilasvuo, którego improwizowaną brygadę wkrótce przekształcono w 9 Dywizję, odciął ją od zaplecza i w bitwie pod Suomussalmi rozbił w ostatnich dniach grudnia. Idąca jej na pomoc drogą z Raate radziecka 44 Dywizja Strzelecka, licząca wraz z oddziałami wsparcia kilkanaście tysięcy ludzi, utknęła w lesie w kilkunastokilometrowej kolumnie. W bitwie na drodze Raate od 1 do 7 stycznia 1940 roku Finowie pocięli ją na kotły i zniszczyli. Radzieckie straty w obu bitwach szacuje się na wiele tysięcy zabitych, zamarzniętych i wziętych do niewoli, fińskie na kilkaset poległych. Finowie zdobyli dziesiątki czołgów i dział, setki ciężarówek i blisko 2 tysiące koni. Dowódcę 44 Dywizji kombriga Aleksieja Winogradowa i jego najbliższych współpracowników rozstrzelano z wyroku sądu wojennego przed frontem resztek dywizji. Dowództwo 9 Armii przejął komkor Wasilij Czujkow, późniejszy obrońca Stalingradu. Dalej na południe, pod Kuhmo, radziecka 54 Dywizja została okrążona i walczyła w kotłach do końca wojny.

Na dalekiej północy radzieckie 122 i 88 Dywizje doszły przez Sallę w kierunku Kemijärvi, ale w połowie grudnia zostały odparte i do końca wojny stały w miejscu. Grupą Laponia dowodził od 11 grudnia gen. Kurt Wallenius. Arktyczne Petsamo, zaatakowane z lądu i morza przez 14 Armię, Finowie musieli oddać, ale nieliczne oddziały w ciągłej polarnej nocy powstrzymały marsz na południe.

Radzieckie lotnictwo panowało w powietrzu przez całą wojnę. Bombardowało linie kolejowe, porty i miasta, w tym kilkakrotnie Wyborg, Tampere i Turku. Naloty zabiły według fińskich danych 957 cywilów. Nieliczne fińskie myśliwce, walcząc z wielokrotną przewagą, zestrzeliły według różnych obliczeń od ponad stu do około dwustu samolotów przeciwnika, a artyleria przeciwlotnicza kolejne. Na morzu, które w styczniu zamarzło, działania były niewielkie. 1 grudnia fińska artyleria nadbrzeżna pod Hanko uszkodziła bliskimi wybuchami pocisków radziecki krążownik „Kirow” i zmusiła go do odwrotu.

Wojna polityczna: Liga Narodów, ochotnicy i plany interwencji

Finlandia odwołała się do Ligi Narodów, a 14 grudnia 1939 roku Zgromadzenie Ligi uznało ZSRR za agresora i Rada Ligi wykluczyła go z organizacji, wzywając państwa członkowskie do pomocy dla Finów. Było to ostatnie znaczące posunięcie Ligi. Walka „fińskiego Dawida z radzieckim Goliatem” poruszyła opinię publiczną w Europie i Ameryce. Pieniądze i broń przysyłały Szwecja, Wielka Brytania, Francja, Włochy i Stany Zjednoczone, choć większość dostaw dotarła późno. Z zagranicy przybyło około 12 tysięcy ochotników, z czego najwięcej, około 8 tysięcy, ze Szwecji. Szwedzki Korpus Ochotniczy gen. Ernsta Lindera przejął w końcu lutego odcinek frontu pod Sallą. Rząd szwedzki odmówił jednak wysłania regularnego wojska, a król Gustaw V potwierdził to publicznie 19 lutego. Niemcy, związane paktem ze Stalinem, zachowały wobec Finlandii chłodny dystans i radziły jej ustąpić.

Wielka Brytania i Francja widziały w wojnie okazję nie tylko do pomocy Finom, ale i do odcięcia Niemiec od szwedzkiej rudy żelaza z rejonu Kiruny, wywożonej zimą przez norweski port Narwik. Premier Francji Édouard Daladier naciskał na działanie, a pierwszy lord Admiralicji Winston Churchill od jesieni domagał się akcji w Skandynawii. 5 lutego 1940 roku Najwyższa Rada Wojenna Aliantów postanowiła wysłać korpus ekspedycyjny przez Narwik i szwedzkie kopalnie do Finlandii. Udział w nim miała wziąć tworzona we Francji polska Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich, a gen. Władysław Sikorski deklarował gotowość wysłania lotników i okrętów. Francuzi rozważali nawet bombardowanie radzieckich pól naftowych w Baku. Norwegia i Szwecja konsekwentnie odmawiały jednak przemarszu wojsk, a Finowie obawiali się, że niewielki i spóźniony korpus wciągnie ich do wielkiej wojny, nie ratując frontu. Wojna skończyła się, zanim pierwsze transporty wyszły w morze.

Przebieg: ofensywa lutowa

Klęski grudnia skłoniły Stalina do zmiany planów. Pod koniec grudnia wstrzymano frontalne ataki, a 7 stycznia 1940 roku z wojsk na Przesmyku Karelskim utworzono Front Północno-Zachodni, na którego czele stanął komandarm 1. rangi Siemion Timoszenko, członkiem jego rady wojennej był Żdanow. Przesmyk podzielono między 7 Armię Mierieckowa na zachodzie i nową 13 Armię komkora Władimira Grendala na wschodzie. Liczbę dywizji na Przesmyku zwiększono z około dziesięciu do ponad dwudziestu, ściągnięto ciężką artylerię, w tym haubice kalibru 203 mm, nowe czołgi i lotnictwo. Wojska ćwiczyły szturm umocnień na makietach, otrzymały białe kombinezony i narty, a piechota uczyła się współdziałania z czołgami i artylerią. W połowie lutego Armia Czerwona miała na Przesmyku według fińskich szacunków około 460 tysięcy żołnierzy. Broniło go około 150 tysięcy coraz bardziej wyczerpanych Finów.

1 lutego rozpoczął się wielodniowy ostrzał artyleryjski, połączony z nalotami i atakami rozpoznawczymi. 11 lutego rano, po zmasowanym przygotowaniu artyleryjskim, ruszyło natarcie generalne. Tego samego dnia radziecka 123 Dywizja Strzelecka przełamała fińską obronę na odcinku Lähde pod Summą. Fińskie kontrataki zawiodły, bo obrońcom zabrakło amunicji, rezerw i broni przeciwpancernej, a radziecka piechota tym razem osłaniała czołgi. 15 lutego Mannerheim zezwolił II Korpusowi na odwrót na linię pośrednią, a gdy i tę przełamano, pod koniec lutego na linię tyłową przed Wyborgiem. Dowódcę Armii Przesmyku Östermana zastąpił gen. Erik Heinrichs. Na wschodnim krańcu Przesmyku, nad Taipale, Finowie odpierali ataki 13 Armii i utrzymali swoje pozycje do końca wojny.

Przebieg: Wyborg i koniec walk

26 lutego Timoszenko rozkazał zdobyć Wyborg (fiń. Viipuri), jedno z największych miast Finlandii, zrujnowane już przez naloty. 7 Armia miała uderzyć wprost na miasto i obejść je z obu stron, w tym przez zamarzniętą Zatokę Wyborską. Na początku marca radzieckie dywizje przeszły po lodzie zatoki i uchwyciły przyczółki na jej zachodnim brzegu, a 9 marca przecięły szosę z Wyborga do Helsinek. Na przedmieściach Wyborga i na przesmyku Tali toczyły się krwawe walki, a 13 Armia sforsowała rzekę Vuoksi. Front fiński wciąż się trzymał, ale brakowało już ludzi i pocisków, a Mannerheim ostrzegał rząd, że armia może się wkrótce załamać.

Pokój moskiewski

Rozmowy o pokoju zaczęły się już w styczniu nieoficjalnym kanałem w Sztokholmie, gdzie fińska pisarka Hella Wuolijoki spotykała się z radziecką posłanką Aleksandrą Kołłontaj. 29 stycznia Mołotow dał znać przez Szwedów, że Moskwa jest gotowa rozmawiać z rządem Rytiego. Tym samym porzucono „rząd” Kuusinena. Warunki radzieckie rosły jednak wraz z postępami ofensywy. 23 lutego Moskwa zażądała całego Przesmyku Karelskiego z Wyborgiem i ziem nad Ładogą. 29 lutego rząd fiński zgodził się rozpocząć rokowania. Delegacja z premierem Rytim i Paasikivim przyjechała do Moskwy 7 marca, gdzie zamiast Stalina zastała Mołotowa i dyktat bez negocjacji.

Traktat pokojowy podpisano wieczorem 12 marca 1940 roku. Finlandia oddawała Przesmyk Karelski z Wyborgiem, całe wybrzeże Ładogi z Sortawalą, część gmin Salla i Kuusamo, zachodnią część Półwyspu Rybackiego i wyspy w Zatoce Fińskiej, razem około jednej dziesiątej terytorium państwa. Musiała wydzierżawić ZSRR na 30 lat półwysep Hanko i zbudować linię kolejową do Salli. Petsamo, zajęte przez Armię Czerwoną, wróciło do Finlandii. Z utraconych ziem ewakuowano około 420–430 tysięcy ludzi, mniej więcej co ósmego mieszkańca kraju. Prezydent Kyösti Kallio, podpisując zgodę na traktat, miał powiedzieć: „Niech uschnie ręka, która podpisuje taki dokument”. 13 marca o 11.00 ogień ustał, choć radziecka artyleria do ostatniej chwili ostrzeliwała fińskie pozycje.

Straty

Według ustaleń fińskich historyków z 2005 roku Finlandia straciła 25 904 zabitych i zaginionych oraz 43 557 rannych żołnierzy. Do niewoli trafiło około tysiąca Finów. Naloty zabiły 957 cywilów.

Straty radzieckie są przedmiotem sporów. Rząd radziecki podał pod koniec marca 1940 roku na sesji Rady Najwyższej 48 745 zabitych i zmarłych z ran oraz 158 863 rannych i chorych. Zespół rosyjskich historyków wojskowych pod kierunkiem Grigorija Kriwoszejewa ustalił w latach 90. 126 875 zabitych, zmarłych i zaginionych oraz około 265 tysięcy rannych, chorych i odmrożonych. Nowsze badania archiwalne podają jeszcze wyższe liczby, około 135–168 tysięcy poległych i zaginionych. Armia Czerwona straciła też od około 1,2 do ponad 3 tysięcy czołgów zniszczonych i uszkodzonych oraz kilkaset samolotów. W fińskiej niewoli znalazło się ponad 5,5 tysiąca czerwonoarmistów. Po powrocie do ZSRR większość z nich trafiła do łagrów, a część rozstrzelano.

Znaczenie

Militarnie wojnę wygrał Związek Radziecki: przełamał fińską obronę i odebrał więcej ziemi, niż żądał w październiku. Politycznie była to jednak porażka Stalina. Finlandia nie została podporządkowana, a „rząd ludowy” Kuusinena rozwiązano. ZSRR stracił resztki prestiżu na Zachodzie, został wykluczony z Ligi Narodów i otarł się o wojnę z Wielką Brytanią i Francją. Wnioski z kompromitujących klęsk wyciągnięto szybko. W maju 1940 roku Timoszenko zastąpił Woroszyłowa na stanowisku ludowego komisarza obrony, przywrócono stopnie generalskie, ograniczono rolę komisarzy politycznych i zreformowano szkolenie. Reformy nie były jednak gotowe, gdy w czerwcu 1941 roku nadeszła operacja Barbarossa.

Przebieg wojny umocnił Adolfa Hitlera i niemieckich generałów w przekonaniu, że Armia Czerwona, osłabiona przez wielką czystkę, jest kolosem na glinianych nogach, którego da się pokonać w jednej krótkiej kampanii. Alianckie plany pomocy dla Finlandii skierowały uwagę Londynu, Paryża i Berlina na Norwegię i szwedzką rudę, co w kwietniu 1940 roku doprowadziło do niemieckiej inwazji na Danię i Norwegię i do kampanii norweskiej, w której walczyli także Podhalańczycy przeznaczeni pierwotnie do Finlandii. Bezradność Aliantów wobec losu Finlandii przyczyniła się do upadku rządu Daladiera w marcu 1940 roku.

Dla Finów wojna zimowa stała się mitem założycielskim: „duch wojny zimowej” zjednoczył naród podzielony od 1918 roku. Rozgoryczenie niesprawiedliwym pokojem i strach przed kolejnym radzieckim atakiem, podsycane w czasie piętnastu miesięcy kruchego „pokoju przejściowego”, popchnęły Helsinki ku Niemcom. W czerwcu 1941 roku Finlandia przystąpiła u boku Rzeszy do wojny kontynuacyjnej, by odzyskać utracone ziemie, i wzięła udział w blokadzie Leningradu. Wyszła z niej w 1944 roku pokonana, z jeszcze większymi stratami, ale znów jako państwo niepodległe.