Bitwa pod Tolvajärvi

12 grudnia 1939 roku nad zamarzniętymi jeziorami Tolvajärvi i Hirvasjärvi w Karelii Ładoskiej, kilkadziesiąt kilometrów od granicy radzieckiej, fińskie oddziały zaatakowały radziecką 139 Dywizję Strzelecką, która od początku wojny parła w głąb Finlandii. Po całodziennej walce Rosjanie zaczęli się cofać, a Finowie w ciągu następnych dwunastu dni odepchnęli ich o ponad 30 kilometrów na wschód, za wieś Ägläjärvi, aż nad rzekę Aittojoki. Dowodzili nimi płk Paavo Talvela i ppłk Aaro Pajari. Było to pierwsze wielkie zwycięstwo zaczepne fińskiej armii w wojnie, którą Związek Radziecki rozpoczął 30 listopada. W kraju, który od dwóch tygodni słyszał tylko o odwrocie i bombardowaniach, wiadomość spod Tolvajärvi przyjęto z ulgą i entuzjazmem.

Data i „taktyczne porażki” 11 grudnia

Chronologie wojny zapisują pod 11 grudnia 1939 roku, że Rosjanie „ponieśli kilka taktycznych porażek z rąk armii fińskiej”. Ogólnikowe zdanie dobrze oddaje to, co działo się w tych dniach na całym froncie od Ładogi po Laponię. W nocy z 10 na 11 grudnia pod Tolvajärvi Finowie odparli radziecką próbę obejścia ich pozycji. 11 grudnia fiński 27 Pułk Piechoty Hjalmara Siilasvuo przeciął drogę z Raate, łączącą z zapleczem radziecką 163 Dywizję, która zajęła Suomussalmi. Na Przesmyku Karelskim ataki na Linię Mannerheima od tygodnia nie przynosiły Armii Czerwonej żadnych sukcesów. Najważniejszym i najbardziej znanym z tych zwycięstw była jednak bitwa pod Tolvajärvi, której główny, rozstrzygający dzień przypadł na 12 grudnia.

Zagrożenie z Suojärvi

Na północ od jeziora Ładoga radziecka 8 Armia komdiwa Iwana Chabarowa uderzyła 30 listopada znacznie większymi siłami, niż spodziewało się fińskie dowództwo. Sądzono, że w bezdrożnych lasach Karelii Ładoskiej nieprzyjaciel nie zdoła wprowadzić więcej niż jednej dywizji. Tymczasem kilka radzieckich dywizji ruszyło naraz wąskimi drogami leśnymi: jedne wzdłuż brzegu Ładogi, na Pitkiarantę, inne w kierunku rzeczki Kollaa, jeszcze inne dalej na północ, na Ilomantsi. Najgroźniejsze było uderzenie 139 Dywizji Strzeleckiej kombriga Nikołaja Bielajewa. Według fińskich i rosyjskich opracowań liczyła ona wraz ze wsparciem kilkanaście tysięcy ludzi, około 60 dział i kilkadziesiąt czołgów. 2 grudnia jej oddziały zajęły Suojarwi (fiń. Suojärvi), węzeł kolejowy przy granicy, i ruszyły drogą na zachód, ku przesmykowi między jeziorami Tolvajärvi i Hirvasjärvi. Za nim leżał Värtsilä, gdzie drogi się rozgałęziały. Stamtąd 139 Dywizja mogła wyjść na tyły fińskiego IV Korpusu walczącego nad Ładogą, a nawet przeciąć kolej prowadzącą na Przesmyk Karelski.

Bronić tego kierunku miało kilka samodzielnych batalionów, złożonych w dużej części z rezerwistów bez doświadczenia. Cofały się one przed radzieckimi czołgami i artylerią, a w niektórych miejscach wybuchała panika. Dowódca IV Korpusu gen. Juho Heiskanen został 4 grudnia odwołany. Jego następca, gen. Woldemar Hägglund, miał dość kłopotów nad samą Ładogą.

Talvela i Pajari

Wiadomość o upadku Suojärvi poruszyła płk. Paavo Talvelę, jednego z najbardziej energicznych oficerów fińskiej armii. Urodzony w 1897 roku, w czasie pierwszej wojny światowej przeszedł szkolenie w Niemczech jako jeden z fińskich jegrów, walczył w wojnie domowej 1918 roku po stronie białych i w ochotniczych wyprawach do Karelii Wschodniej. Talvela udał się do Carla Gustafa Emila Mannerheima i zażądał wysłania na front, by zatrzymać przeciwnika. Chciał zabrać ze sobą ppłk. Aaro Pajariego, rówieśnika i weterana wojny domowej, którego znał jako dzielnego i zdolnego dowódcę. 5 grudnia Mannerheim rozkazał utworzyć Grupę Talveli z zadaniem rozbicia sił radzieckich nacierających w kierunku Korpiselkä i Ilomantsi. 7 grudnia Talvela przybył w rejon walk i urządził stanowisko dowodzenia w Värtsilä.

Grupa nie była duża. Na kierunku Tolvajärvi utworzono Oddział Pajariego, którego trzonem był przerzucony w ten rejon 16 Pułk Piechoty, złożony z rezerwistów z okolic Tampere, oraz cofające się dotąd samodzielne bataliony. Na kierunku Ilomantsi broniło się zgrupowanie płk. Per Olofa Ekholma. Według zachodnich opracowań, opartych na pracy amerykańskiego historyka Allena Chew, pod Tolvajärvi Finowie mieli około 4 tysięcy żołnierzy i około 30 dział, czyli kilkakrotnie mniej niż przeciwnik. Mieli jednak to, czego brakowało Rosjanom: znajomość terenu, narty i dowódców, którzy potrafili przywrócić wolę walki oddziałom zdemoralizowanym przez odwrót.

„Wojna o kiełbasę”

8 grudnia czołówki 139 Dywizji doszły do Tolvajärvi. Finowie bronili się na zachodnim brzegu jeziora, a w przesmyku między jeziorami trwały walki. Talvela planował kontratak na 11 grudnia, ale w nocy z 10 na 11 grudnia dwa radzieckie bataliony obeszły fińskie pozycje i wyszły na drogę z Tolvajärvi do Värtsilä, tam, gdzie stały fińskie sztaby, artyleria i tabory. Pajari zebrał naprędce około stu ludzi, kucharzy, łącznościowców i żołnierzy z taborów, i poprowadził ich osobiście do nocnego kontrataku. Według fińskiej tradycji wygłodzeni czerwonoarmiści, którzy natrafili na fińskie kuchnie polowe, zatrzymali się, by jeść, i tam zaskoczyli ich Finowie. Potyczkę nazwano potem makkarasota, „wojną o kiełbasę”. Do rana Rosjan rozbito i odrzucono. Według fińskich danych zginęło 20 Finów i około 180 Rosjan. Odparto też podobną próbę obejścia z południa.

12 grudnia: Tolvajärvi

Nocne walki opóźniły fiński kontratak o dzień. 12 grudnia rano Finowie uderzyli z trzech stron. Na północy batalion Jaakko Malkamäkiego miał przejść przez zamarznięte jezioro Hirvasjärvi i wyjść na tyły przeciwnika. Natknął się jednak na dwa radzieckie bataliony, które właśnie szykowały się do własnego ataku na fińskie skrzydło. Oba natarcia wzajemnie się zablokowały, Malkamäki musiał się wycofać, ale Rosjanie nie uderzyli. Na południu fińskie kompanie zaatakowały przez lód wyspę Kotisaari. Główny cios zadał sam Pajari, nacierając przez przesmyk między jeziorami.

Natarcie ruszyło po dziewiątej rano i wkrótce utknęło pod ogniem kilkaset metrów od dużego drewnianego hotelu turystycznego, w którym urządzono sztab radzieckiego pułku. Pajari wprowadził do walki odwody. Po południu Finowie zdobyli wzgórze z hotelem, wewnątrz którego leżeli zabici oficerowie radzieckiego sztabu, a wraz z nim dokumenty. Wznowione natarcie na Kotisaari zagroziło radzieckiej drodze zaopatrzeniowej. Bielajew, którego dywizja straciła tego dnia według fińskich szacunków około tysiąca zabitych, rozkazał odwrót. Finowie stracili około stu poległych. Według fińskiej historii wojny zdobyli m.in. sprzęt dwóch baterii artylerii, kilkanaście do dwudziestu czołgów i kilkadziesiąt karabinów maszynowych.

Pościg do Ägläjärvi

Po nocy Finowie wznowili natarcie i 139 Dywizja zaczęła się cofać na wschód. Radzieckie dowództwo wycofało ją z walki i rzuciło przeciw Finom świeżą 75 Dywizję Strzelecką. Bielajewa odwołano. 13 grudnia z dowodzenia 8 Armią usunięto też Chabarowa, którego zastąpił komandarm Grigorij Sztern. Nowa dywizja nie zatrzymała jednak fińskiego pościgu. 14 grudnia Finowie zdobyli przeprawę pod Ristisalmi, a Talvela skierował do Oddziału Pajariego wszystkie swoje odwody. Najcięższe walki toczyły się o wieś Ägläjärvi, do której Finowie doszli 18 grudnia. Zdobyli ją po kilkudniowych, kosztownych frontalnych atakach 20–22 grudnia. 23 i 24 grudnia fińskie czołówki doszły nad rzekę Aittojoki, około 30 kilometrów na wschód od Tolvajärvi. Tam Mannerheim wstrzymał natarcie i polecił przejść do obrony. Front nad Aittojoki utrzymał się do końca wojny.

W czasie walk Talvelę awansowano na generała majora, a Pajariego na pułkownika.

Straty

Według zestawień radzieckiej 8 Armii, przytaczanych w fińskich opracowaniach, 139 Dywizja straciła w dniach 6–15 grudnia 761 zabitych, 1715 rannych i 1076 zaginionych, a 75 Dywizja w dniach 15–23 grudnia 747 zabitych, 957 rannych i 1234 zaginionych. Razem daje to około 6,5 tysiąca ludzi wyłączonych z walki. Allen Chew pisał o około 4 tysiącach zabitych Rosjan, 580 jeńcach, 59 czołgach i 220 karabinach maszynowych, które Finowie zdobyli lub zniszczyli na drodze od Tolvajärvi do Aittojoki. Liczby te różnią się w zależności od źródła i od tego, jaki okres obejmują.

Fińskie straty były wysokie: według Chew 630 poległych i 1320 rannych. Historyk zauważał, że w stosunku do liczebności oddziałów były to jedne z najcięższych strat fińskiej armii w całej wojnie. Przyczyniły się do tego zwłaszcza frontalne ataki na umocnione pozycje pod Tolvajärvi i Ägläjärvi.

Znaczenie

Militarnie zwycięstwo pod Tolvajärvi zażegnało groźbę, że Armia Czerwona przejdzie przez Karelię Ładoską na tyły obrońców Przesmyku Karelskiego. Fińskie dowództwo mogło odetchnąć: lewe skrzydło frontu nad Ładogą było bezpieczne, a zwycięstwo odciążyło też obrońców Ilomantsi, gdzie Rosjanie już nie posunęli się naprzód. Jeszcze ważniejszy był skutek psychologiczny. Gen. Erik Heinrichs, późniejszy szef sztabu i biograf Mannerheima, pisał, że przybycie Talveli i Pajariego „odwróciło przygnębienie i zmęczenie” i było dowodem na to, czego na wojnie można dokonać silną wolą. Pierwsze zwycięstwo zaczepne pokazało fińskim żołnierzom, że Armię Czerwoną można pobić także w natarciu, a nie tylko zatrzymać w okopach. Wiadomość o nim obiegła prasę zachodnią i w połączeniu z wkrótce nadchodzącymi wieściami spod Suomussalmi zbudowała obraz fińskiego Dawida zwyciężającego radzieckiego Goliata.

Dla radzieckiego dowództwa klęska pod Tolvajärvi była pierwszym z wielu ciosów, które w kolejnych tygodniach spadły na jego dywizje w lasach Karelii i środkowej Finlandii. Wysłane wąskimi drogami, związane z ciężkim sprzętem i kolumnami taborów, nieprzygotowane do walki w lesie i na nartach, radzieckie związki wpadały w zasadzki, były cięte na części i niszczone. Podobny los spotkał wkrótce 163 i 44 Dywizję pod Suomussalmi i na drodze z Raate oraz dywizje okrążone nad Ładogą. Zwycięstwo nie zmieniło jednak wyniku wojny: zdecydowała o nim lutowa ofensywa na Przesmyku Karelskim. Na mocy pokoju moskiewskiego z marca 1940 roku cała Karelia Ładoska, z Tolvajärvi i Ägläjärvi, przypadła Związkowi Radzieckiemu.

Talvela i Pajari stali się bohaterami narodowymi. W czasie wojny kontynuacyjnej, w którą Finlandia weszła u boku Niemiec w czerwcu 1941 roku, Talvela dowodził korpusem w Karelii Wschodniej, a potem był łącznikiem fińskiego naczelnego dowództwa przy niemieckiej kwaterze głównej. Pajari dowodził dywizją na Przesmyku Karelskim i był dwukrotnie odznaczony Krzyżem Mannerheima, drugi raz za desant pod Tornio w 1944 roku, w czasie walk z Niemcami w Laponii. W 1941 roku Finowie odzyskali Tolvajärvi, by w 1944 roku utracić je ponownie. Dziś miejsce bitwy leży w rosyjskiej Republice Karelii.