Iwao Ōyama

Iwao Ōyama był jednym z ojców nowoczesnej armii japońskiej i jej najsłynniejszym wodzem przed drugą wojną światową. Samuraj z domeny Satsuma, kuzyn Takamoriego Saigō, walczył w wojnie domowej, która obaliła siogunat, potem uczył się wojskowości w Europie, przez wiele lat był ministrem armii i budował ją na wzór pruski. W wojnie z Chinami w latach 1894–1895 jego armia zdobyła Port Artur, a w wojnie z Rosją dowodził wszystkimi wojskami japońskimi w Mandżurii i wygrał pod Liaoyangiem i Mukdenem. W Japonii mówiono: „na lądzie Ōyama, na morzu Tōgō”, mając na myśli admirała Heihachirō Tōgō. Zwycięstwa, które odniósł, dały Japonii przyczółek w południowej Mandżurii i prestiż armii, która w następnych dziesięcioleciach coraz mniej liczyła się z rządem. Sam Ōyama, w przeciwieństwie do wielu swoich następców, unikał polityki.

Samuraj z Satsumy

Urodził się 12 listopada 1842 roku w Kagoshimie, stolicy domeny Satsuma na południu wyspy Kiusiu, jako drugi syn samuraja służącego książętom Shimazu. W dzieciństwie nosił imię Iwajirō, a potem Yasuke. Wychował się w dzielnicy samurajskiej Kajiya-chō, z której wyszło wielu późniejszych przywódców ery Meiji. Jego starszymi kuzynami byli bracia Takamori Saigō i Jūdō Saigō.

Jako młody człowiek należał do radykałów, którzy chcieli wypędzić cudzoziemców z kraju. W 1862 roku znalazł się wśród zwolenników Arimy Shinshichiego, których stłumiono w gospodzie Teradaya, i za karę odesłano go do domu. W sierpniu 1863 roku, gdy brytyjska eskadra zbombardowała Kagoshimę, służył przy działach. Przewaga zachodniej artylerii zrobiła na nim takie wrażenie, że zaczął się uczyć sztuki artyleryjskiej według wzorów europejskich. W wojnie boshin w latach 1868–1869, która obaliła siogunat i przywróciła władzę cesarzowi, dowodził artylerią Satsumy. Zaprojektowane przez niego udoskonalone moździerze i działa górskie nazywano „działami Yasuke”. Podczas oblężenia zamku Aizu-Wakamatsu jesienią 1868 roku został ranny w udo.

Europa i budowa armii

Po restauracji Meiji Ōyama należał do grupy młodych oficerów, których rząd wysłał do Europy. Obserwował wojnę francusko-pruską, a potem przez kilka lat mieszkał w Genewie, gdzie uczył się języków. Mówił płynnie po francusku i podobno także po rosyjsku. W czasie pobytu w Europie zmienił też zapis swojego imienia na Iwao. Do Europy jeździł potem jeszcze kilka razy. W latach 1884–1885 kierował misją, która z udziałem przyszłych premierów i generałów, między innymi Tarō Katsury, badała organizację armii europejskich. W tym czasie japońska armia zwróciła się ku wzorom niemieckim, a w 1885 roku do Tokio przyjechał jako doradca major Jakob Meckel.

W 1877 roku Takamori Saigō stanął na czele buntu Satsumy, ostatniego wielkiego powstania samurajów. Ōyama, wierny rządowi, dowodził artylerią oblężniczą przeciw kuzynowi. Saigō zginął, a Ōyama przez resztę życia, jak podają jego biografowie, nie wrócił już do Kagoshimy, choć z rodziną Saigō pozostał w przyjaźni. W 1880 roku został ministrem armii w dawnym jeszcze systemie urzędów, a w 1885 roku, w pierwszym gabinecie Hirobumiego Itō, pierwszym ministrem armii w nowoczesnym rządzie. Sprawował ten urząd w kolejnych gabinetach do 1891 roku i ponownie w latach 1892–1896. Wspólnie z marszałkiem Aritomo Yamagatą zbudował armię z poboru, z nowoczesnym sztabem generalnym i dywizjami zdolnymi do walki poza granicami kraju.

W 1883 roku ożenił się po raz drugi, z Yamakawą Sutematsu, córką rodu samurajskiego z Aizu, który w 1868 roku bronił się w oblężonym zamku, gdy Ōyama stał pod jego murami. Sutematsu była jedną z pierwszych japońskich dziewcząt wysłanych na naukę za granicę i jako pierwsza Japonka ukończyła amerykański college, Vassar College. Para należała do najbardziej zeuropeizowanych w Tokio. Zaproszenia na ich ślub napisano po francusku, a dom ministra przypominał niemiecki zamek.

Wojna z Chinami

W wojnie chińsko-japońskiej Ōyama dowodził 2 Armią, która wylądowała na Półwyspie Liaotung i 21 listopada 1894 roku w ciągu jednego dnia zdobyła Port Artur, uważany za najsilniejszą twierdzę chińską. Po zdobyciu miasta japońscy żołnierze przez kilka dni mordowali jego mieszkańców, także cywilów. Liczba ofiar masakry w Port Arturze jest sporna i sięga według różnych szacunków od kilkuset do kilku tysięcy, a zachodni korespondenci, którzy ją opisali, zarzucali dowództwu, że nie powstrzymało żołnierzy. Na początku 1895 roku 2 Armia przeprawiła się do Szantungu i zdobyła port wojenny Weihaiwei, gdzie skapitulowała chińska Flota Beiyang. Ōyama dostał tytuł markiza, a w 1898 roku godność marszałka (gensui).

Wojna z Rosją

W 1899 roku Ōyama został szefem Sztabu Generalnego i to on w czerwcu 1903 roku przedstawił rządowi memoriał, że sprawę Korei trzeba rozstrzygnąć, zanim Rosja wzmocni się w Mandżurii. Po wybuchu wojny z Rosją cesarz Mutsuhito mianował go 20 czerwca 1904 roku naczelnym dowódcą Armii Mandżurskiej, czyli wszystkich armii japońskich na kontynencie. Szefem jego sztabu został generał Gentarō Kodama, uważany za najzdolniejszego stratega armii. Obaj tworzyli zgrany zespół. Ōyama zostawiał Kodamie i dowódcom armii szeroką swobodę, sam zachowywał spokój i brał na siebie odpowiedzialność. Opowiadano, że podczas ciężkich walk nad Szaho, gdy w kwaterze głównej panowało nerwowe napięcie, Ōyama wyszedł ze swego pokoju po drzemce i zapytał Kodamę, czy dziś gdzieś toczy się jakaś bitwa, a cały sztab wybuchnął śmiechem i ochłonął. Gdy jednak Kodama wyjeżdżał pod Port Artur, Ōyama sam prowadził narady sztabu i wydawał rozkazy.

Pod Liaoyangiem, od 25 sierpnia do 3 września 1904 roku, jego trzy armie zmusiły Aleksieja Kuropatkina do odwrotu, choć Rosjanie mieli przewagę liczebną i wycofali się w porządku. W październiku Ōyama odparł rosyjską ofensywę nad rzeką Szaho, a w styczniu 1905 roku pod Sandepu, gdzie Rosjanie zaskoczyli go zimowym natarciem, opanował kryzys. Gdy po upadku Port Artura dołączyła do niego 3 Armia generała Maresuke Nogi, rozegrał bitwę pod Mukdenem, od 20 lutego do 10 marca 1905 roku. Chciał oskrzydlić armię rosyjską z obu stron i zamknąć ją w kotle, a walk w samym mieście, pełnym chińskiej ludności, kazał unikać. Okrążenie się nie udało, ale Rosjanie, którzy stracili około 90 tysięcy ludzi, musieli opuścić Mukden. Była to największa bitwa lądowa, jaką Japonia stoczyła do tego czasu. Kosztowała jednak także Japończyków około 70 tysięcy zabitych i rannych, a armia Ōyamy nie miała już rezerw. Ōyama i Kodama zrozumieli to lepiej niż opinia publiczna w kraju i ostrzegali rząd, że trzeba szukać pokoju. Kodama pojechał w tej sprawie do Tokio. Kilka miesięcy później wojnę zakończył traktat z Portsmouth.

Ostatnie lata

Po wojnie Ōyama znów na krótko stanął na czele Sztabu Generalnego. W 1907 roku cesarz nadał mu tytuł księcia (kōshaku), najwyższy w japońskiej arystokracji. Należał do genrō, nieformalnej rady starych mężów stanu, którzy doradzali cesarzowi i wskazywali premierów, ale w przeciwieństwie do Yamagaty nie miał ambicji politycznych i konsekwentnie unikał kandydowania na premiera. W kwietniu 1915 roku został lordem strażnikiem tajnej pieczęci (naidaijin), najbliższym doradcą cesarza Taishō, i w tym charakterze uczestniczył w jego koronacji w Kioto.

Zachorował jesienią 1916 roku, w drodze powrotnej z manewrów, i zmarł w Tokio 10 grudnia 1916 roku, dzień po pisarzu Sōseki Natsume. Przy jego łożu zebrali się niemal wszyscy marszałkowie armii, w tym Yamagata i ówczesny premier Masatake Terauchi. Na pogrzeb państwowy przybył ambasador Rosji, sojuszniczki Japonii w toczącej się wojnie światowej, a rosyjski attaché wojskowy odwiedził dom zmarłego i złożył wieniec „w imieniu całej armii rosyjskiej”. Ōyamę pochowano w Nasu, gdzie miał majątek i lubił spędzać czas na roli.

Znaczenie

Ōyama należał do pokolenia założycieli nowoczesnej Japonii, które budowało armię jako narzędzie państwa i podporządkowywało ją cesarzowi i rządowi oligarchów. W Mandżurii pokazał, że armia z kraju, który pół wieku wcześniej walczył jeszcze mieczami i łukami, potrafi pobić wielkie europejskie mocarstwo. Jego zwycięstwa miały jednak dalekie i niebezpieczne skutki. Na ziemi, o którą walczył, Japonia zbudowała po wojnie swoje mandżurskie imperium kolejowe, strzeżone przez wojska, z których powstała Armia Kwantuńska. Kult zwycięstw z lat 1904–1905 i przekonanie, że Mandżuria została „zdobyta krwią” stu tysięcy poległych, posłużyły następnemu pokoleniu oficerów do uzasadnienia incydentu mukdeńskiego w 1931 roku i podboju całego regionu. Sama armia, którą Ōyama pomagał tworzyć, wyrosła poza kontrolę polityków, korzystając z zasady, że dowództwo podlega bezpośrednio cesarzowi, a nie rządowi. Ōyama, który przez całe życie unikał polityki i słynął z bezstronności, nie dożył tych czasów. Pamięć o nim jako o spokojnym, skromnym wodzu, który brał odpowiedzialność za porażki, a zasługi oddawał podwładnym, przetrwała w Japonii do dziś. Obok niego stawiano w panteonie narodowych bohaterów admirała Tōgō.