Anatolij Stessel

Anatolij Stessel był najbardziej znanym, a zarazem najbardziej znienawidzonym rosyjskim generałem wojny z Japonią. Przez jedenaście miesięcy, od wybuchu wojny w lutym 1904 roku do stycznia 1905 roku, dowodził obroną Port Artura, najważniejszej rosyjskiej twierdzy nad Pacyfikiem. W czasie oblężenia prasa w Rosji i w Europie zrobiła z niego bohatera, car nadał mu wysokie ordery, a cesarz niemiecki pruski order Pour le Mérite. 2 stycznia 1905 roku Stessel, wbrew zdaniu większości swojej rady wojennej, poddał jednak Japończykom twierdzę, w której wciąż było ponad 20 tysięcy zdolnych do walki żołnierzy i zapasy amunicji. Sąd wojenny skazał go za to na śmierć, a car zamienił karę na więzienie i po roku ułaskawił. Upadek Port Artura przesądził o tym, że Półwysep Liaotung z portem wojennym i koleją przeszedł w ręce Japonii, która uczyniła z niego bazę swojej ekspansji w Mandżurii.

Pochodzenie i wczesna służba

Urodził się 10 lipca 1848 roku (28 czerwca według kalendarza juliańskiego) w Petersburgu, w rodzinie szlacheckiej niemieckiego pochodzenia, wywodzącej się z guberni bałtyckich. Jego ojciec był oficerem, a dziadek generałem i komendantem Carskiego Sioła. Ukończył gimnazjum wojskowe w Petersburgu, a w 1866 roku Pawłowską Szkołę Wojskową, i jako podporucznik trafił do piechoty. Walczył w wojnie rosyjsko-tureckiej w latach 1877–1878, potem przez długie lata służył w garnizonach i powoli awansował. W latach 90. dowodził kolejno trzema pułkami piechoty, a w 1899 roku dostał 3 Wschodniosyberyjską Brygadę Strzelców, stacjonującą na Półwyspie Kwantuńskim, który Rosja rok wcześniej wydzierżawiła od Chin.

W 1900 roku, w czasie powstania bokserów, poprowadził rosyjski oddział na pomoc oblężonemu przez powstańców Tiencinowi i został ranny w walkach o miasto. Za tę kampanię dostał Order Świętego Jerzego IV klasy, a w 1901 roku stopień generała porucznika. Rosyjskim oddziałem w marszu na Pekin dowodził już jednak generał Nikołaj Liniewicz, któremu Stessel, uważając marsz za przedwczesny, bezskutecznie się sprzeciwiał.

Port Artur przed oblężeniem

W sierpniu 1903 roku Stessel został pełniącym obowiązki komendanta twierdzy Port Artur. Gdy w nocy z 8 na 9 lutego 1904 roku japońskie torpedowce zaatakowały stojącą na redzie eskadrę i zaczęła się wojna rosyjsko-japońska, objął dowództwo 3 Korpusu Syberyjskiego, a w marcu został dowódcą Kwantuńskiego Rejonu Umocnionego, czyli wszystkich wojsk na półwyspie. Nowym komendantem twierdzy mianowano generała Konstantina Smirnowa. Stessel uznał jednak, że Smirnow jest mu podporządkowany, nie wyjechał z Port Artura i dalej rządził twierdzą, często uchylając decyzje komendanta. Dlatego w literaturze nazywa się go zwykle po prostu komendantem albo obrońcą Port Artura. Między ludźmi Stessela i Smirnowa szybko wybuchła wrogość, która towarzyszyła obronie aż do końca.

W maju 1904 roku japońska 2 Armia generała Yasukaty Oku wylądowała na Półwyspie Liaotung i przecięła kolej łączącą Port Artur z Mandżurią. 26 maja zdobyła po krwawym szturmie umocnienia w przesmyku pod Jinzhou, bronione przez jeden pułk z dywizji generała Aleksandra Foka, podczas gdy reszta sił stała w odwodzie. Kilka dni później Rosjanie bez walki opuścili port handlowy Dalnij, dzisiejszy Dalian. Stessel jako dowódca rejonu nie zadbał o zniszczenie urządzeń portowych. Japończycy przejęli nietknięte magazyny, warsztaty kolejowe, elektrownię, nabrzeża i zapasy węgla, a przez całą resztę wojny wyładowywali tam posiłki, amunicję i ciężkie działa dla armii oblegającej Port Artur.

Dowódca armii mandżurskiej Aleksiej Kuropatkin, który nie ufał Stesselowi, latem 1904 roku polecił mu przekazać dowództwo Smirnowowi i wyjechać z twierdzy na niszczycielu. Stessel ukrył ten rozkaz przed otoczeniem i został.

Oblężenie

W sierpniu japońska 3 Armia generała Maresuke Nogi przystąpiła do oblężenia Port Artura. Twierdzy bronił garnizon liczący wraz z marynarzami około 50 tysięcy ludzi. Pierwszy generalny szturm, w dniach 19–24 sierpnia, załamał się w ogniu karabinów maszynowych i artylerii. Kolejne szturmy jesienią znów kosztowały Japończyków dziesiątki tysięcy zabitych i rannych. Obrona była jednym z najbardziej zaciętych oblężeń epoki, ale według większości relacji prawdziwą jej duszą był nie Stessel, lecz generał Roman Kondratienko, dowódca 7 Dywizji Strzelców Wschodniosyberyjskich i inżynier fortyfikacji, który kierował umacnianiem i obroną fortów lądowego frontu.

Stessel tymczasem słał do cara i do Mukdenu raporty, w których przypisywał sobie główne zasługi, a winą za niepowodzenia obciążał Smirnowa. W kraju jego nazwisko stało się symbolem bohaterskiej obrony. W sierpniu 1904 roku car mianował go generałem adiutantem i nadał mu Order Świętego Jerzego III klasy. We Francji wybito prywatnie medal z napisem „Francja generałowi Stesselowi i jego bohaterskim żołnierzom”, a w styczniu 1905 roku, już po kapitulacji, Wilhelm II nadał mu order Pour le Mérite.

5 grudnia Japończycy zdobyli Wzgórze 203, z którego ciężkie haubice mogły ostrzeliwać port, i w ciągu kilku dni zatopiły stojące w nim okręty. 15 grudnia w jednym z fortów zginął od pocisku Kondratienko. Jego miejsce w kierowaniu obroną lądowego frontu zajął Fok, przeciwnik dalszej walki. W ostatnich dniach grudnia Japończycy wysadzali minami kolejne forty. Na naradzie wojennej 29 grudnia większość oficerów, w tym Smirnow, opowiedziała się za kontynuowaniem obrony. 1 stycznia 1905 roku, po upadku kolejnych pozycji, Stessel, nie pytając rady o zdanie, wysłał do Nogiego parlamentariusza z propozycją rokowań. Akt kapitulacji podpisano następnego dnia we wsi Shuishiying. Cały garnizon szedł do niewoli, a forty, broń, okręty i zapasy miały być przekazane Japończykom w nienaruszonym stanie. Do cara Stessel wysłał depeszę: „Wielki Panie, wybacz nam. Zrobiliśmy wszystko, co było w ludzkiej mocy. Sądź nas, ale sądź łaskawie”. Mikołaj II zapisał w dzienniku, że wiadomość jest wstrząsająca, choć była do przewidzenia.

Po zajęciu twierdzy Japończycy byli zaskoczeni, ile w niej zostało. Według zeznań Smirnowa w procesie broń miało jeszcze około 23 tysięcy żołnierzy i marynarzy, a w magazynach było około 200 tysięcy pocisków artyleryjskich i mąka na ponad miesiąc. Liczba jeńców okazała się wielokrotnie wyższa od tej, którą Stessel podał Japończykom, bo do niewoli poszli także chorzy, ranni i personel tyłowy. 5 stycznia Stessel spotkał się z Nogim w Shuishiying. Japoński generał pozwolił rosyjskim oficerom zachować szable, a zwycięzcy i pokonani pozowali razem do jednego zdjęcia. Oficerowie, którzy dali słowo, że do końca wojny nie będą walczyć, mogli wrócić do kraju. Stessel skorzystał z tej możliwości i wrócił do Rosji z rodziną i bagażem, podczas gdy jego żołnierze szli do japońskich obozów jenieckich.

Sąd

W Rosji, gdy zaczęli wracać oficerowie z Port Artura i ujawniły się okoliczności kapitulacji, entuzjazm zamienił się w oburzenie. W marcu 1905 roku car powołał komisję śledczą, której przewodniczył członek Rady Państwa generał Christofor Roop. We wrześniu 1906 roku Stessela zwolniono ze służby. Akt oskarżenia zarzucał mu między innymi niewykonanie rozkazu o wyjeździe z twierdzy, wtrącanie się w kompetencje komendanta, fałszywe raporty o własnym udziale w walkach, niezasłużone przedstawianie do odznaczeń podwładnych i poddanie twierdzy, zanim wyczerpano środki obrony.

Proces przed Najwyższym Wojskowym Sądem Karnym odbywał się na przełomie 1907 i 1908 roku. W toku rozprawy większość zarzutów upadła. W lutym 1908 roku sąd uznał Stessela winnym poddania twierdzy bez wykorzystania wszystkich środków obrony i skazał go na śmierć przez rozstrzelanie, sam jednak zalecił carowi złagodzenie kary. W wyroku przyznał zarazem, że twierdza pod jego dowództwem stawiała opór „niebywały w dziejach”. Car zamienił karę na dziesięć lat twierdzy, z wydaleniem ze służby i utratą stopni i orderów. Stessel trafił do Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu, ale już w maju 1909 roku Mikołaj II go ułaskawił. Część dawnych podkomendnych przyjęła to z radością i słała mu gratulacje.

Ostatnie lata

Stessel nie mógł mieszkać w dużych miastach i osiadł w majątku pod miasteczkiem Chmielnik w guberni podolskiej. Żył tam w zapomnieniu i chorował. Zmarł w styczniu 1915 roku, w pierwszym roku wojny światowej, i został pochowany w Chmielniku. Daty dziennej źródła nie podają zgodnie. Większość rosyjskich opracowań przyjmuje 31 stycznia (18 stycznia według kalendarza juliańskiego), część podaje 18 stycznia według kalendarza gregoriańskiego.

Znaczenie

Spór o Stessela trwa do dziś. Dla współczesnych i dla większości historyków był człowiekiem przeciętnym i małostkowym, który przypisywał sobie cudze zasługi i poddał twierdzę przedwcześnie. Część autorów zwraca uwagę, że Port Artur i tak by padł, a garnizon był wyczerpany chorobami i stratami, i że proces służył szukaniu winnego klęski, za którą odpowiadali także car, namiestnik Jewgienij Aleksiejew i Kuropatkin. Pewne jest, że oblężenie Port Artura kosztowało armię japońską blisko 60 tysięcy zabitych i rannych i na pięć miesięcy związało armię Nogiego, a upadek twierdzy pozwolił jej dołączyć do marszałka Iwao Ōyamy przed rozstrzygającą bitwą pod Mukdenem.

Port Artur był najważniejszą zdobyczą Japonii w tej wojnie. Na mocy traktatu z Portsmouth przejęła ona rosyjską dzierżawę Półwyspu Kwantuńskiego, a strzegący jej garnizon przekształcono w 1919 roku w Armię Kwantuńską, która w 1931 roku rozpoczęła podbój Mandżurii. Rosja odzyskała Port Artur dopiero w sierpniu 1945 roku, gdy Armia Czerwona zajęła Mandżurię, a Józef Stalin przedstawił to jako zmazanie hańby z 1904 roku.