Emilio Mola

Emilio Mola Vidal był głównym organizatorem wojskowego spisku, który w lipcu 1936 roku miał obalić rząd Frontu Ludowego, a zamiast tego rozpoczął hiszpańską wojnę domową. Występował w tajnej korespondencji jako „Dyrektor”, przygotował plan buntu garnizonów i od pierwszego dnia głosił, że przeciwników trzeba niszczyć bez litości. Gdy zamach stanu nie powiódł się w Madrycie i Barcelonie, dowodził wojskami buntowników na północy Hiszpanii, a wiosną 1937 roku prowadził ofensywę na Kraj Basków, w czasie której niemieckie i włoskie samoloty zniszczyły Durango i Guernikę. Zginął w katastrofie lotniczej w czerwcu 1937 roku. Jego śmierć usunęła ostatniego rywala generała Francisco Franco w obozie narodowców.

Kubańczyk w armii afrykańskiej

Urodził się 9 lipca 1887 roku w Placetas na Kubie, która była wtedy jeszcze hiszpańską kolonią. Jego ojciec, Emilio Mola López, był kapitanem Gwardii Cywilnej, matka, Ramona Vidal, pochodziła z kubańskiej rodziny o katalońskich korzeniach; jej krewny był jednym z przywódców kubańskiego powstania przeciw Hiszpanii. Po utracie Kuby w 1898 roku rodzina przeniosła się do Hiszpanii. W 1904 roku Mola wstąpił do akademii piechoty w Toledo, którą ukończył w 1907 roku jako podporucznik.

Jak większość ambitnych oficerów swojego pokolenia, karierę zrobił w Maroku. Od 1909 roku walczył pod Melillą, a w 1911 roku przeszedł do Regulares, oddziałów złożonych z Marokańczyków pod hiszpańskimi oficerami. W 1912 roku został ciężko ranny w udo i za odwagę awansował na kapitana. W kolejnych latach awansował za zasługi wojenne na majora, podpułkownika i pułkownika, dowodził Regulares z Ceuty i Melilli, a w 1925 roku swoim pułkiem brał udział w desancie w zatoce Alhucemas, który zakończył wojnę o Rif. W 1927 roku, mając czterdzieści lat, został generałem brygady, a w 1928 roku dowódcą okręgu Larache w protektoracie. Należał do „afrykanistów”, oficerów, którzy w wojnach kolonialnych nauczyli się pogardy dla polityków i przekonania, że to armia uosabia naród.

Szef policji monarchii

W lutym 1930 roku, po upadku dyktatury Miguela Primo de Rivery, rząd generała Dámaso Berenguera mianował go dyrektorem generalnym bezpieczeństwa, czyli szefem policji całego kraju. Mola zreorganizował policję i tropił republikańskich i lewicowych spiskowców. Lewica obwiniała go o krwawe starcia ze studentami w Madrycie w marcu 1931 roku. W tym okresie utrwaliła się jego obsesja na punkcie masonerii i komunizmu, które uważał za narzędzia międzynarodowego spisku, w jego wspomnieniach przypisywanego także Żydom. Był związany z antykomunistyczną Międzynarodową Ententą z Genewy, która zaopatrywała go w materiały o działalności Kominternu.

Po proklamowaniu republiki w kwietniu 1931 roku Mola stracił stanowisko, został oskarżony o nadużycia przy tłumieniu opozycji i przez kilka miesięcy przebywał w więzieniu, a potem w areszcie domowym; Sąd Najwyższy ostatecznie go uniewinnił. Po nieudanym puczu generała José Sanjurjo w sierpniu 1932 roku rząd Manuela Azañi przeniósł go do rezerwy, choć w spisku zapewne nie uczestniczył. Pozbawiony części pensji, dorabiał wyrobem zabawek i pisaniem. Wydał wtedy trzy tomy wspomnień z pracy w policji oraz książkę, w której atakował wojskowe reformy Azañi, nazywając republikę reżimem antyhiszpańskim. W maju 1934 roku objęła go amnestia i wrócił do służby. W sierpniu 1935 roku, gdy ministrem wojny był José María Gil-Robles, otrzymał dowództwo w Melilli, a pod koniec roku stanął na czele wszystkich wojsk w Maroku.

„Dyrektor”

Po zwycięstwie Frontu Ludowego w lutym 1936 roku rząd odsunął podejrzanych generałów od wpływowych stanowisk. Mola został gubernatorem wojskowym Pampeluny i dowódcą brygady piechoty. Nawarra miała być miejscem zesłania, a stała się centrum spisku. Od kwietnia Mola kierował przygotowaniami w imieniu Sanjurjo, który przebywał w Portugalii. Rozsyłał do spiskowców w garnizonach tajne instrukcje. Pierwsza, z 25 maja 1936 roku, zapowiadała, że akcja musi być „w najwyższym stopniu gwałtowna”, a przywódców partii, związków i organizacji lewicy, które nie przyłączą się do ruchu, trzeba ukarać przykładnie, by zdusić opór. Plan zakładał bunt garnizonów, zajęcie przez nie prowincji i marsz kolumn z północy na Madryt, a w odwodzie przerzucenie z Maroka armii afrykańskiej pod dowództwem Franco.

Mola myślał o dyktaturze wojskowej w ramach republiki, bez powrotu króla. Dlatego jego negocjacje z karlistami, monarchistami-tradycjonalistami, którzy w Nawarze mieli tysiące uzbrojonych ochotników, kilka razy zrywano; porozumienie zawarto dopiero po zabójstwie monarchisty José Calvo Sotelo 13 lipca. Jeszcze 16 lipca zapewnił swojego przełożonego, generała Domènec Bateta, że nie da się wciągnąć w żadną „przygodę”. Trzy dni później wywołał bunt w Nawarze, a Bateta aresztowali spiskowcy w Burgos; w 1937 roku został rozstrzelany.

Wojna

19 lipca 1936 roku Mola ogłosił stan wojenny w Nawarze. Odrzucił telefoniczną propozycję kompromisu, z którą zwrócił się do niego premier Diego Martínez Barrio, odpowiadając, że jest już za późno. Bunt zwyciężył w Starej Kastylii, Nawarze, Aragonii i Galicji, ale upadł w Madrycie. Kolumny Moli, które miały wejść do stolicy, zatrzymały się na przełęczach Sierra de Guadarrama. 20 lipca zginął Sanjurjo, a cztery dni później Mola wszedł do Rady Obrony Narodowej w Burgos, która przejęła władzę w strefie buntowników. Objął dowództwo Armii Północy.

Mola od początku głosił, że wojnę trzeba wygrać terrorem. Do burmistrzów Nawarry mówił, że trzeba „siać terror” i bez skrupułów eliminować wszystkich, którzy myślą inaczej. W prowincjach pod jego władzą, w tym w Nawarze, gdzie niemal nie było walk, rozstrzelano tysiące ludzi. Jego ludzie zdobyli we wrześniu 1936 roku Irun i San Sebastián, odcinając Kraj Basków od granicy z Francją. Jesienią, gdy kolumny zbliżały się do Madrytu, według rozpowszechnionej wersji powiedział w audycji radiowej, że na stolicę idą cztery kolumny, a piąta, ukryta w mieście, uderzy od środka. Tak narodziło się określenie „piąta kolumna”, choć część autorów przypisuje je generałowi José Enrique Vareli. W Madrycie słowa te posłużyły za pretekst do masowych egzekucji więźniów politycznych.

We wrześniu 1936 roku Mola poparł wybór Franco na wodza naczelnego. Uważał, że jedno dowództwo jest konieczne, a Franco miał największy autorytet i kontrolował armię afrykańską oraz kontakty z Niemcami i Włochami. Szybko przekonał się, że Franco nie zamierza dzielić się władzą.

Ofensywa w Kraju Basków

Po fiasku ataków na Madryt Franco skierował główne siły na północ. 31 marca 1937 roku Mola rozpoczął ofensywę na Biskaję i zagroził, że jeśli Baskowie natychmiast nie skapitulują, „zrówna Biskaję z ziemią”. Tego samego dnia włoskie samoloty zbombardowały miasteczko Durango, zabijając według różnych obliczeń od około 250 do ponad 300 osób. W ofensywie, wspieranej przez niemiecki Legion Condor pod dowództwem Hugona Sperrlego i włoskie lotnictwo, bombardowania miast na zapleczu frontu stały się narzędziem łamania oporu. 26 kwietnia lotnicy Legionu i włoskiej Aviazione Legionaria zniszczyli Guernikę. Jaką rolę odegrał w tym Mola i jego sztab, a co postanowił sam szef sztabu Legionu Wolfram von Richthofen, historycy wciąż dyskutują. Pewne jest, że nalot pasował do wcześniejszych gróźb Moli.

Śmierć

3 czerwca 1937 roku samolot Airspeed Envoy, którym Mola leciał z Vitorii do Valladolid, gdzie Republikanie rozpoczęli ofensywę pod La Granją, rozbił się we mgle i deszczu na wzgórzu koło wsi Alcocero w prowincji Burgos. Zginęli wszyscy na pokładzie. Ponieważ śmierć Moli usunęła jedynego generała, który mógł rywalizować z Franco, szybko pojawiły się pogłoski o sabotażu, ale nie znaleziono dowodów, które by je potwierdzały. Bilbao padło dwa tygodnie później, 19 czerwca. Wieś przemianowano na Alcocero de Mola, a reżim Franco czcił generała w nazwach ulic i pomnikach. Jego szczątki złożono w Pampelunie w pomniku poległych; w 2016 roku władze miasta usunęły je stamtąd.

Znaczenie

Mola jest jednym z głównych sprawców hiszpańskiej wojny domowej. To on zaplanował bunt, który podzielił kraj, i od początku przewidział w nim systematyczny terror wobec przeciwników, który stał się jednym ze znaków tej wojny. Jego ofensywa w Kraju Basków była pierwszą kampanią w Europie, w której lotnictwo dwóch faszystowskich mocarstw celowo niszczyło małe miasta, a obraz zburzonej Guerniki wstrząsnął światem dwa lata przed wybuchem II wojny światowej. Nie dożył zwycięstwa narodowców, a jego śmierć ułatwiła Franco zbudowanie dyktatury jednego człowieka. W 2008 roku sędzia Baltasar Garzón umieścił go na liście osób odpowiedzialnych za zbrodnie przeciw ludzkości, po czym umorzył wobec niego postępowanie z powodu śmierci.