Francisco Franco

Francisco Franco Bahamonde był zawodowym oficerem, który zrobił karierę w wojnach kolonialnych w Maroku, w 1936 roku przyłączył się do spisku generałów przeciw Drugiej Republice Hiszpańskiej i w ciągu kilku miesięcy stał się jego przywódcą. Wygrał trwającą prawie trzy lata wojnę domową dzięki zawodowej armii afrykańskiej, pomocy Hitlera i Mussoliniego oraz bezwzględnemu terrorowi wobec pokonanych. Jego zwycięstwo w kwietniu 1939 roku było ostatnim triumfem faszystowskich dyktatorów przed wybuchem II wojny światowej, a Hiszpania stała się dla Niemiec i Włoch poligonem nowej broni. W czasie wojny światowej Franco, choć sympatyzował z Osią i wysłał na front wschodni Błękitną Dywizję, nie przystąpił do niej. Przetrwał upadek swoich protektorów, przez zimną wojnę stał się sojusznikiem Stanów Zjednoczonych i rządził Hiszpanią aż do śmierci w 1975 roku.

Młodość i Maroko

Urodził się 4 grudnia 1892 roku w Ferrolu w Galicji, w rodzinie związanej od pokoleń z marynarką wojenną. Ojciec, oficer intendentury, był człowiekiem hulaszczym i liberalnym, matka, María del Pilar Bahamonde, pobożną katoliczką; Franco był bardzo do niej przywiązany i ojca w dorosłym życiu unikał. Chciał zostać oficerem marynarki, ale po klęsce w wojnie ze Stanami Zjednoczonymi w 1898 roku flota ograniczyła nabór. W 1907 roku, mając czternaście lat, wstąpił do akademii piechoty w Toledo, którą ukończył w 1910 roku bez wyróżnień. Jego młodszy brat Ramón zasłynął później jako lotnik i, w odróżnieniu od niego, jako republikanin.

W 1912 roku Franco wyjechał na własną prośbę do Maroka, gdzie Hiszpania toczyła wojny o swój protektorat z plemionami Rifu. Szybko zyskał opinię oficera odważnego, zimnego i niezwykle dbałego o dyscyplinę. Służył w Regulares, oddziałach złożonych z Marokańczyków. W czerwcu 1916 roku pod El Biutz koło Ceuty został ciężko ranny w brzuch; przeżył cudem, a za tę walkę otrzymał awans na majora. W 1917 roku, jako oficer garnizonu w Oviedo, uczestniczył w tłumieniu strajku generalnego w Asturii.

W 1920 roku podpułkownik José Millán-Astray utworzył Hiszpańską Legię Cudzoziemską, nazywaną Tercio, i Franco został jego zastępcą i dowódcą pierwszego batalionu. Legia, z kultem śmierci i okrucieństwa wobec przeciwnika, prowadziła w wojnie o Rif wojnę bez jeńców; jej żołnierze obcinali głowy pokonanym. W 1923 roku Franco objął dowództwo Legii, a 22 października tego roku ożenił się z Carmen Polo, córką bogatej rodziny z Oviedo. We wrześniu 1925 roku Legia prowadziła desant w zatoce Alhucemas, który przesądził o klęsce Abd al-Karima. W lutym 1926 roku Franco, mając trzydzieści trzy lata, został generałem brygady, według ówczesnej prasy najmłodszym w Europie. W tym samym roku urodziła się jego jedyna córka Carmen. Doświadczenie Maroka ukształtowało go na całe życie: przekonanie, że armia jest ostoją narodu, pogardę dla polityków i przyzwyczajenie do przemocy wobec ludności traktowanej jak wróg.

Generał republiki

W 1928 roku dyktator Miguel Primo de Rivera powierzył mu kierowanie nowo utworzoną Generalną Akademią Wojskową w Saragossie. Kiedy w kwietniu 1931 roku król Alfons XIII opuścił kraj, a proklamowano republikę, Franco, monarchista i katolik, przyjął to z niechęcią, ale nie przyłączył się do spisków. Minister wojny Manuel Azaña zamknął akademię w Saragossie, a jej dyrektor pożegnał kadetów mową, która była ledwie zawoalowaną krytyką rządu. Odsunięty na boczne stanowiska w Galicji i na Balearach, nie poparł nieudanego puczu generała José Sanjurjo w sierpniu 1932 roku. Sanjurjo miał mu to pamiętać.

Po zwycięstwie prawicy w wyborach w 1933 roku kariera Franco nabrała tempa. Wiosną 1934 roku awansował na generała dywizji, a w październiku, podczas rewolucji w Asturii, minister wojny powierzył mu z Madrytu koordynację tłumienia powstania górników. Franco sprowadził z Maroka Legię i Regulares, które odbiły zagłębie, dopuszczając się wielu zbrodni. Prawica zobaczyła w nim zbawcę ojczyzny, lewica „rzeźnika Asturii”. W lutym 1935 roku został dowódcą wojsk w Maroku, a w maju, gdy ministrem wojny był przywódca katolickiej CEDA José María Gil-Robles, szefem sztabu generalnego.

Od spiskowca do Caudillo

Po zwycięstwie Frontu Ludowego w lutym 1936 roku rząd odesłał go na Wyspy Kanaryjskie. Franco wiedział o spisku, którym kierował generał Emilio Mola, ale do końca czerwca nie chciał się ostatecznie zobowiązać; koledzy kpili, że jest „Miss Wysp Kanaryjskich”. Ostatecznie przekonało go zabójstwo monarchisty José Calvo Sotelo 13 lipca. 18 lipca 1936 roku ogłosił w Las Palmas stan wojenny, a następnego dnia wynajętym w Anglii samolotem dotarł do Tetuanu i objął dowództwo armii afrykańskiej, najlepszej siły zbrojnej Hiszpanii.

Pucz upadł w Madrycie i Barcelonie, a republikańska flota zablokowała cieśninę, ale Franco miał przewagę, której nie mieli inni generałowie: wojsko i zagraniczne kontakty. Jego emisariusze uzyskali w lipcu od Hitlera i Mussoliniego samoloty, które przewiozły armię afrykańską do Sewilli. 20 lipca zginął Sanjurjo, przewidziany na przywódcę buntu. Kolumny Franco szły na Madryt, zostawiając za sobą masowe egzekucje, jak w Badajoz w sierpniu. Pod koniec września Franco świadomie zboczył z drogi na stolicę, by odblokować oblężony od dwóch miesięcy Alkazar w Toledo. Propagandowy sukces, sfilmowany dla kronik, uczynił z niego bohatera. 1 października 1936 roku w Burgos pozostali generałowie ogłosili go generalissimusem i szefem rządu państwa, a on sam od początku tytułował się szefem państwa. Przyjął tytuł Caudillo, odpowiednik włoskiego Duce i niemieckiego Führera.

Wojna domowa

Franco prowadził wojnę domową powoli i metodycznie. Atak na Madryt w listopadzie 1936 roku odparli obrońcy wsparci Brygadami Międzynarodowymi i radzieckim sprzętem, a kolejne próby okrążenia stolicy nad Jaramą i pod Guadalajarą zimą 1937 roku zawiodły. Franco skierował wtedy siły na północ, gdzie Mola z pomocą niemieckiego Legionu Condor i włoskiego lotnictwa zbombardował Guernikę, a do jesieni 1937 roku zdobył Kraj Basków, Kantabrię i Asturię. Przez cały czas Franco korzystał z ogromnej pomocy z zewnątrz: Hitler przysłał lotnictwo, Mussolini dziesiątki tysięcy żołnierzy, a Salazar z Portugalii ochotników i zaplecze. Wielka Brytania i Francja trzymały się polityki nieinterwencji, która w praktyce odcinała od broni głównie republikę.

Wojna pozwoliła Franco zbudować dyktaturę. 19 kwietnia 1937 roku dekretem zjednoczył faszystowską Falangę i monarchistycznych karlistów w jedną partię państwową, której sam przewodniczył. Głównym doradcą politycznym stał się jego szwagier Ramón Serrano Suñer. Śmierć Moli w katastrofie lotniczej w czerwcu 1937 roku usunęła ostatniego generała, który mógł mu dorównać. Kościół katolicki, którego tysiące księży zamordowano w strefie republikańskiej, poparł jego „krucjatę”. Franco przedkładał oczyszczenie zdobytych terenów nad szybkie zwycięstwo; mówił, że musi zdobywać Hiszpanię prowincja po prowincji i nie może zostawić za sobą wrogów. Narodowcy wygrali bitwy pod Teruelem i nad Ebro w 1938 roku, w styczniu 1939 roku zajęli Barcelonę, a pół miliona uchodźców przeszło do Francji. 28 marca wojska Franco weszły do Madrytu, a 1 kwietnia 1939 roku ogłosił on koniec wojny.

Zwycięstwo i terror

Franco nie chciał pojednania. Ustawa o odpowiedzialności politycznej z lutego 1939 roku pozwalała karać za działalność od 1934 roku. W latach powojennych sądy wojskowe skazały na śmierć dziesiątki tysięcy ludzi; historycy szacują liczbę rozstrzelanych po wojnie na co najmniej 20–50 tysięcy, a łączną liczbę ofiar frankistowskich represji w czasie wojny i po niej na ponad 150 tysięcy. Setki tysięcy ludzi przeszły przez obozy koncentracyjne, więzienia i bataliony pracy przymusowej. Wielu hiszpańskich republikanów, którzy uciekli do Francji, po jej klęsce w 1940 roku trafiło do niemieckich obozów; w Mauthausen zginęło ich ponad cztery tysiące, a reżim Franco nie upomniał się o nich. W 1940 roku Gestapo wydało Hiszpanii przewodniczącego Katalonii Lluísa Companysa, którego rozstrzelano w Barcelonie.

Między Osią a aliantami

Już w trakcie wojny domowej Franco związał się z państwami faszystowskimi. 27 marca 1939 roku Hiszpania przystąpiła do paktu antykominternowskiego, a w maju wystąpiła z Ligi Narodów. Po wybuchu II wojny światowej ogłosiła neutralność, ale po klęsce Francji w czerwcu 1940 roku Franco zmienił ją na „niewojowanie”, zajął międzynarodowe Tanger i był gotów przystąpić do wojny w zamian za Gibraltar, francuskie Maroko i Oran oraz wielkie dostawy żywności i broni. 23 października 1940 roku spotkał się z Hitlerem w Hendaye. Rozmowy nie dały wyniku, bo Hitler nie chciał obiecywać francuskich kolonii, a wyniszczona wojną Hiszpania nie mogła walczyć bez wielkiej pomocy. Późniejsza legenda o Franco, który przechytrzył Hitlera, jest w dużej mierze wytworem jego propagandy; o tym, że Hiszpania nie weszła do wojny, zdecydowały przede wszystkim jej słabość i wahania samego Hitlera.

Po ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku Franco wysłał na front wschodni ochotniczą Błękitną Dywizję, w której do 1943 roku służyło łącznie około 45 tysięcy Hiszpanów; walczyli między innymi pod Leningradem. Hiszpania dostarczała Niemcom wolfram i inne surowce, a niemieckie okręty podwodne korzystały z jej portów. Gdy szala zwycięstwa przechyliła się na stronę aliantów, Franco w październiku 1943 roku wrócił do neutralności i wycofał dywizję. Hiszpańskim dyplomatom, którzy ratowali sefardyjskich Żydów, reżim pozwalał działać w ograniczonym zakresie; twierdzenia późniejszej propagandy o wielkiej akcji ratunkowej Franco są przesadzone.

Dyktator zimnej wojny

Po 1945 roku Hiszpania była izolowana jako ostatni sojusznik pokonanych dyktatorów; ONZ zaleciła w 1946 roku wycofanie ambasadorów z Madrytu. Franco przetrwał dzięki zimnej wojnie, w której jego antykomunizm stał się atutem. W 1947 roku ogłosił Hiszpanię królestwem, z sobą jako dożywotnim szefem państwa. W 1953 roku podpisał konkordat z Watykanem i układ ze Stanami Zjednoczonymi o bazach wojskowych, a w 1955 roku Hiszpania weszła do ONZ. W latach sześćdziesiątych technokraci z jego rządu przeprowadzili reformy gospodarcze, które przyniosły szybki wzrost, ale cenzura, zakaz partii i związków zawodowych oraz represje wobec opozycji, Basków i Katalończyków trwały do końca. W 1969 roku Franco wyznaczył na swojego następcę księcia Jana Karola Burbona. Zmarł w Madrycie 20 listopada 1975 roku po długiej chorobie. Pochowano go w monumentalnym mauzoleum Valle de los Caídos, zbudowanym częściowo przez więźniów politycznych. W 2019 roku jego szczątki przeniesiono na cmentarz w Mingorrubio.

Znaczenie

Franco nie był twórcą faszyzmu i nie podzielał rasowych obsesji Hitlera. Był przede wszystkim generałem i katolickim nacjonalistą, a jego reżim opierał się na armii, Kościele i jednej partii. Dla historii drogi do II wojny światowej ma jednak znaczenie kluczowe. Wojna, którą rozpętali on i jego koledzy, stała się pierwszą otwartą próbą sił między dyktaturami a ich przeciwnikami. Niemcy i Włochy, walcząc ramię w ramię w Hiszpanii, zbliżyły się do siebie i stworzyły oś, Luftwaffe zdobyła doświadczenie, które wykorzystała w Polsce we wrześniu 1939 roku, a zachodnie demokracje, przyglądając się biernie zagładzie republiki, utwierdziły Hitlera w przekonaniu, że ustąpią także w sprawie Austrii i Czechosłowacji. Hiszpania zapłaciła za tę wojnę setkami tysięcy zabitych i prawie czterdziestoma latami dyktatury.