Legion Condor wchodzi do walki

W listopadzie 1936 roku do Hiszpanii przybył Legion Condor, niemiecki korpus lotniczy wysłany przez Hitlera na pomoc generałowi Francisco Franco. Formalnie składał się z „ochotników”, w rzeczywistości z żołnierzy Luftwaffe, którzy podróżowali w cywilnych ubraniach jako turyści, a w Hiszpanii nosili mundury bez niemieckich oznak. Dowodził nim generał Hugo Sperrle. Popularne chronologie podają 15 listopada 1936 roku jako dzień, w którym Legion po raz pierwszy wszedł do walki. Źródła nie wskazują jednak jednego takiego dnia. Niemieccy lotnicy walczyli w Hiszpanii już od sierpnia, a Legion jako całość powstawał przez cały listopad. Pewne jest, że w połowie miesiąca, w najgorętszych dniach bitwy o Madryt, jego bombowce i myśliwce brały udział w walkach o stolicę, a pod koniec listopada wykonały pierwszy duży nalot na port wojenny w Kartagenie.

Od mostu powietrznego do Legionu

Pomoc niemiecka zaczęła się w lipcu, gdy Hitler zdecydował w Bayreuth, że wyśle Franco samoloty transportowe. Junkersy Ju 52 z załogami Lufthansy i Luftwaffe przewiozły w sierpniu i wrześniu przez Cieśninę Gibraltarską kilkanaście tysięcy żołnierzy armii afrykańskiej. Wraz z nimi przybyła mała grupa myśliwców Heinkel He 51 i kilkudziesięciu instruktorów, którzy mieli szkolić Hiszpanów, ale wkrótce sami zaczęli latać bojowo. W sierpniu Junkersy przerobione na bombowce zaatakowały republikański pancernik „Jaime I”. Niemieckie zaangażowanie przez pierwsze tygodnie było skromne i ukrywane, a Niemcy, podobnie jak Włochy i Związek Radziecki, przystąpiły w sierpniu do porozumienia o nieinterwencji, którego nie zamierzały przestrzegać.

Jesienią sytuacja się zmieniła. Kolumny Franco doszły w październiku do przedmieść Madrytu i wydawało się, że stolica wkrótce padnie. Tymczasem na pomoc republice przypłynęły z ZSRR czołgi T-26 i samoloty: dwupłatowe myśliwce I-15, nazywane przez Hiszpanów „Chatos”, i jednopłatowe I-16, czyli „Moscas”, z radzieckimi pilotami. Do Madrytu przybyły pierwsze Brygady Międzynarodowe. Radzieckie maszyny okazały się szybsze i lepiej uzbrojone niż przestarzałe Heinkle i Junkersy, a niemieccy obserwatorzy w Hiszpanii alarmowali, że bez poważnych posiłków narodowcy stracą panowanie w powietrzu.

Pod koniec października Hitler zdecydował o wysłaniu do Hiszpanii całego związku lotniczego. Operację przygotował w Berlinie sztab specjalny pod kierownictwem generała Helmutha Wilberga w ministerstwie lotnictwa Hermanna Göringa. Na początku listopada wszystkie niemieckie jednostki już działające w Hiszpanii i nowo przysłane połączono w jeden korpus. Według większości relacji nazwę Legion Condor nadał mu Göring. Dowódcą mianowano generała Sperrlego, doświadczonego lotnika z I wojny światowej, który przeszedł z Reichswehry do tajnie tworzonej Luftwaffe, a szefem sztabu od stycznia 1937 roku został podpułkownik Wolfram von Richthofen. Formalnie Sperrle podlegał Franco, w praktyce decydował samodzielnie, a rozkazy przychodziły z Berlina. Franco musiał się zgodzić, by Legion był odrębną jednostką pod niemieckim dowództwem.

Pierwsze tygodnie

Od 7 listopada z Niemiec wypływały statki z ludźmi i sprzętem, a samoloty przylatywały drogą powietrzną. Po kilkunastu dniach w Hiszpanii było około 4,5 tysiąca Niemców, a do końca roku około 6–7 tysięcy. Legion składał się z grupy bombowej K/88 z trzema eskadrami Junkersów Ju 52, grupy myśliwskiej J/88 z trzema eskadrami He 51, eskadry rozpoznawczej z samolotami Heinkel He 70, eskadry hydroplanów, kilku baterii artylerii przeciwlotniczej, w tym słynnych dział kalibru 88 mm, oraz łączności, służb technicznych i szpitala. Później doszła grupa szkolna z czołgami Panzer I, którą dowodził podpułkownik Wilhelm von Thoma. Główne bazy znajdowały się w Sewilli, a potem w Salamance, Burgos i Vitorii.

Wejście do walki przypadło na decydującą fazę bitwy o Madryt. 15 listopada wojska generała José Enrique Vareli przypuściły szturm przez rzekę Manzanares w stronę Miasta Uniwersyteckiego, a następnego dnia przerzuciły na drugi brzeg przyczółek, gdzie przez kolejne tygodnie trwały walki o każdy budynek. Niemieckie bombowce, latające zwykle trójkami, atakowały pozycje republikańskie i samo miasto. Mieszkańcy nazwali Junkersy „trzema wdowami”. Bomby spadały na dzielnice mieszkalne, szpitale i muzea, a 16 listopada, według niemieckich i hiszpańskich opracowań, kilkakrotnie trafiły w gmach centrali telefonicznej przy Gran Vía, najwyższy budynek miasta. Niemieccy oficerowie otwarcie mówili, że chcą sprawdzić, jak ludność cywilna zniesie bombardowania i pożary. Lotnicy Legionu ponosili jednak dotkliwe straty w starciach z radzieckimi myśliwcami. Już 13 listopada nad Madrytem zginął dowódca niemieckiej grupy myśliwskiej, która wkrótce weszła do Legionu.

Madryt nie upadł, a bombardowania tylko wzmocniły wolę obrony. Pod koniec listopada Franco wstrzymał frontalny szturm. 23 listopada niemiecki samolot rozpoznawczy sfotografował port w Kartagenie, główną bazę republikańskiej floty, przez którą docierały dostawy z ZSRR. 25 listopada wieczorem Junkersy w kilku falach, po dziesięć maszyn, przez kilka godzin bombardowały port i dolne miasto. Okrętów nie zatopiono, ale zginęło co najmniej kilkadziesiąt osób cywilnych. Część historyków uważa ten nalot za pierwszą dużą operację bombową Legionu.

Laboratorium Luftwaffe

Hitler odmówił Franco wysłania wojsk lądowych, bo wolał, by Hiszpania jak najdłużej absorbowała uwagę Europy, a ciężar walki na ziemi zostawił Mussoliniemu. Legion Condor stał się za to poligonem doświadczalnym młodej Luftwaffe. Już od grudnia 1936 roku przybywały do Hiszpanii prototypy nowych maszyn, a wiosną 1937 roku pierwsze seryjne myśliwce Messerschmitt Bf 109, bombowce Heinkel He 111 i Dornier Do 17, a potem bombowce nurkujące Junkers Ju 87. Załogi zmieniano co kilka miesięcy, by doświadczenie bojowe zdobyło jak najwięcej ludzi; przez Legion przeszło łącznie około 19 tysięcy Niemców. Wśród nich byli przyszli asowie myśliwscy Adolf Galland i Werner Mölders, który opracował w Hiszpanii luźny szyk myśliwski, przejęty potem przez lotnictwa całego świata.

Richthofen nauczył się w Hiszpanii współdziałania lotnictwa z wojskami lądowymi, a Legion bombardował także miasta, by łamać opór ludności. Wiosną 1937 roku jego samoloty wspierały ofensywę Emilia Moli w Kraju Basków i zniszczyły Guernikę, co uczyniło z Legionu symbol bezwzględnej wojny powietrznej. Legion walczył potem pod Brunete, Teruelem i nad Ebro i miał duży udział w zwycięstwie Franco. W czerwcu 1939 roku jego żołnierze przemaszerowali w Berlinie przed Hitlerem.

Znaczenie

Kilka miesięcy później ci sami ludzie i te same samoloty uderzyły na Polskę. Richthofen dowodził we wrześniu 1939 roku lotnictwem wsparcia, które między innymi zbombardowało Wieluń, a Sperrle, jako dowódca 3 Floty Powietrznej, prowadził swoich lotników nad Francję i w bitwie o Anglię. Göring przyznał na procesie w Norymberdze, że wysłał lotników do Hiszpanii, by sprawdzić swoją młodą Luftwaffe w walce. Hiszpania dała Niemcom doświadczenie, którego nie miało żadne inne lotnictwo Europy, ale też złudne lekcje: łatwe zwycięstwa nad słabym przeciwnikiem utwierdziły dowództwo Luftwaffe w przekonaniu, że nie potrzebuje ciężkich bombowców strategicznych. Dla zachodnich demokracji niemiecka interwencja, prowadzona pod przykrywką nieinterwencji, była kolejnym dowodem, że Hitler łamie zobowiązania, a one nie są gotowe tego powstrzymać.